Σπύρος Γ. Μακρής, ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΙΑ ΦΡΕΑΤΤΥΔΑ

 

ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΙΑ ΦΡΕΑΤΤΥΔΑ

του Σπυρίδωνος Γ. Μακρή

          Στο ύψωμα της Πειραϊκής, λίγο πιο πάνω από τη θάλασσα, που την κλείνουν τα αρχαία Θεμιστόκλεια τείχη, απλώνεται η παλιά εξοχική συνοικία του Πειραιά, που σ’ αυτήν παραθέριζαν τότε οι Αθηναίοι. Είναι η Φρεαττύς που ονομάστηκε έτσι, για τα πολλά πηγάδια της, ένα από τα οποία, στον Κολπίσκο της πλατείας της, είχε καθαρτικό νερό, το ονομαστό τσιρλονέρι, από το οποίο ο κολπίσκος λεγότανε του Τσιρλονερίου.

          Ήταν γραφική η συνοικία αυτή τότε, με τα σπιτάκια της με τις αυλές, τα ωραία άνθη, γιασεμιά, βασιλικά και άλλα, αλλά με χωματένιους ακόμη-τότε- δρόμους. Ξακουστή ήταν στη Φρεαττύδα η έπαυλη του Στεφάνου Σκουλούδη, πίσω από τον Άγιο Βασίλη, με το μεγάλο κήπο και τα πολλά δένδρα. Την φύλαγε φύλακας με την οικογένειά του, και κάθε καλοκαίρι κατέβαινε από την Αθήνα και παραθέριζε σ’ αυτήν ο πάμπλουτος ιδιοκτήτης της, που χρημάτισε και πρωθυπουργός της Ελλάδος κατά τον πρώτο μεγάλο πόλεμο, η δε παρουσία του στην έπαυλη γινότανε γνωστή από τις δυό αγαλμάτινες κουκουβάγιες, που στήνονταν στην κάτω είσοδο της έπαυλης προς την θάλασσα, στην οποία είχε διαμορφωθεί και τόπος για θαλάσσια μπάνια. Σήμερα στο χώρο της έπαυλης υψώνεται το πολυόροφο κτίριο του Διαγνωστικού και Θεραπευτικού Ινστιτούτου Μεταξά γνωστού έτσι από το όνομα του δωρητή του νοσοκομείου.

          Τα τελευταία χρόνια η γραφική αυτή Πειραϊκή συνοικία έχασε την όμορφη παλιά όψη της, γιατί γέμισε από πολυκατοικίες και πολλά μαγαζιά και ως εκ τούτου απέκτησε πολλούς κατοίκους, που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους, όπως τον παλιό καλό καιρό, οι λιγοστοί κάτοικοι. Τότε τα τελευταία σπίτια έφθαναν μέχρι τον Άγιο Βασίλη και πέρα από αυτά, ένα από τα οποία ήταν και το πατρικό μας, απλώνονταν βράχια. Γι’ αυτό την ακατοίκητη αυτή βραχώδη έκταση την λέγαμε βουνό, γιατί είχε την όψη του και θύμιζε κάτι τέτοιο. Το βραχώδες αυτό μέρος μετά τη Μικρασιατική καταστροφή του 1922 γέμισε σπίτια, προσφυγικά ως επί το πλείστον, που σήμερα έγιναν πολυκατοικίες και αποτέλεσαν τη μεγάλη και πολυάνθρωπη Καλλίπολη, με πολλά μαγαζιά και την ωραία εκκλησία της Αγίας Παρασκευής.

          Εκκλησίες τον παλιό εκείνο καιρό η Φρεαττύδα είχε μιά μικρή ως το 1906, τον Άγιο Βασίλειο, πού από το 1909 λειτουργεί σαν μεγάλος ενοριακός ναός, για τον οποίο έγραψα αναμνήσεις στα φύλλα 25^ης και 26^ης Ιανουαρίου 1982 στη «Φωνή του Πειραιώς». Είχε επίσης και ένα μικρό εξωκκλήσι, το Ρόδον το Αμάραντον, για ιδιωτικές λειτουργίες, που σώζεται ίδιο και σήμερα.

          Για τους λίγους τότε κατοίκους της Φρεαττύδας υπήρχαν λιγοστά μαγαζιά που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες τους. Φαρμακείο, ένα μόνο, του Χρίστου Κουράντη, αρχικά στου Βρυώνη και αργότερα σε ιδιόκτητο κατάστημα, στην Πηγάδα. Παντοπωλεία κάνα –δυό, από τα οποία πιο ονομαστό του Δημήτρη Μπουρλετίδη στην οδό Κωλέτη, από το οποίο και η οικογένειά μας προμηθευόταν τα τρόφιμα. Θυμάμαι, ότι κάθε πρωί ερχόταν ο υπάλληλος του μπακάλικου αυτού, ο λεγόμενος τότε μπακαλόγατος, και  έπαιρνε παραγγελίες και επιστρέφοντας έφερνε τα παραγγελθέντα είδη, η δε πληρωμή γινότανε στο τέλος του μηνός με το δεφτεράκι, που τα κατέγραφε. Στην ίδια οδό Κωλέτη ήταν και ο μοναδικός φούρνος του Θ. Μουστάκα, από τον οποίο προμηθευόμασταν τις ωραίες εκείνες κουλούρες ή καρβέλια της οκάς, με το αφράτο ρώσικο σιμιγδάλι προς 50 λεπτά την οκά. Κρεοπωλεία δύο στην Πηγάδα, του Λαύκα και του Μπαξεβανάκη με αρνιά ή μοσχάρια, πάμφθηνα.

          Αλησμόνητος θα μου μείνει ο μανάβης της γειτονιάς, ο ονομαστός μπάρμπα- Κώστας, που περνούσε κάθε μεσημέρι με το γάιδαρό του, την Αγλαϊα του, φορτωμένο ζαρζαβατικά, τα οποία διαλαλούσε και η μητέρα μου κατέβαινε στην εξώπορτα για ψώνια.

          Μια μέρα, ενώ διάλεγε, πετάχτηκε από το καλάθι του ένα ποντίκι, και τρόμαξε τη μητέρα μου, που αφήνοντας τα ψώνια έφυγε τρέχοντας.

          Ένας από τους τύπους της εποχής εκείνης ήταν ο γαλατάς με τις κατσίκες του, που άρμεγε επί τόπου το γάλα στο κατοστάρι του και κάποτε πιάστηκε έχοντας νερό στο κατοστάρι πρίν βάλει το γάλα. Θυμάμαι ακόμα και την φαβαλού στην οδό Κωλέτη, που έβραζε και πωλούσε φάβα με τη μεγάλη κουτάλα της, προς μιά πεντάρα την κουτάλα, και όταν δεν είχαμε άλλο φαγητό, με έστελνε η μητέρα μου με το δοχείο να αγοράσω 5 κουτάλες φάβα για την οικογένεια.

          Το νερό για την λάτρα προμηθεύονταν τότε οι νοικοκυρές από το πηγάδι ή από τη βρύση του Δήμου, που είχε νερό ορισμένες ημέρες και ώρες και γι’ αυτό φιλονικούσαν οι γυναίκες ποιά θα πάρει πριν σταματήσει, μερικές δε άφηναν τα δοχεία τους στη βρύση, πρίν έλθει το νερό, για να πιάσουν σειρά-και συχνά πιάνονταν και φώναζαν. Για πόσιμο νερό περνούσε ο νερουλάς με το βαρέλι στο κάρο του, που έσερνε άλογο, διαλαλώντας το «νερό από τον Πόρο» προς μιά δεκάρα το σταμνί. Ψυγεία δεν υπήρχαν τότε ακόμη και το καλοκαίρι έπιναν κρύο νερό από Αιγινήτικα κανάτια ή από δοχεία, που κρύωναν το νερό με κολώνα πάγου.

          Μοναδικός τύπος, που άφησε εποχή, ήταν ο έμπορος υφασμάτων, ο Διαμαντής, που περνούσε κάθε πρωί στη συνοικία με το κάρο που έσερνε άλογο και διαλαλούσε το εμπόρευμά του με τη συρτή φωνή του: «Π α ν ί  α μ ε ρ ι κ ά ν ι κ ο, χ α σ έ δ ε ς…». Ήταν μονόχνωτος και κλειστός, κατοικούσε στο μαγαζί του, στου Βρυώνη και αυτοκτόνησε.

          Το καλοκαίρι πολλοί έρχονταν στη Φρεαττύδα για θαλάσσια μπάνια, γιατί υπήρχαν στην πλατεία της καμπίνες, χώρια για άνδρες και χωριστά για γυναίκες, τα λουτρά του Κράκαρη. Εκτός από αυτά υπήρχαν στην Πειραϊκή, στο λιμανάκι, άλλα λουτρά του Μπαϊκούτση, που σήμερα ούτε αυτά ούτε του Κράκαρη υπάρχουν, αλλά τα Δημοτικά λουτρά της πλάζ Φρεαττύδας, χωρίς καμπίνες.

          Στην ιστορία της εποχής εκείνης θα παραμείνει ο Σταυρός, το ψηλό εκείνο κοντάρι σε σχήμα σταυρού στο ύψωμα της Πειραϊκής, στο οποίο ο λιμενικός ύψωνε σημαία της εθνικότητας του πλοίου, που φαινότανε στις Φλέβες του Σαρωνικού για να ειδοποιηθεί το Λιμεναρχείο Πειραιά.

          Τη συγκοινωνία εξυπηρετούσαν τότε τα μόνιππα αμαξάκια, που με μικρή αμοιβή έκαναν κούρσες, όπως σήμερα τα ταξί, γιατί ακόμη δεν είχαν εμφανιστεί τα αυτοκίνητα. Υπήρχαν και ιδιωτικά μόνιππα, όπως του γιατρού Μονοχάρτζη, που μ’ αυτό έκαμε τις ιατρικές επισκέψεις του. Η συγκοινωνία με το τραμ άρχισε λίγο πριν από τον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1912. Πριν απ’ αυτά τη συγκοινωνία Νέου Φαλήρου- Πειραιά εξυπηρετούσε ατμοκίνητος τροχιόδρομος και κατόπιν ιπποκίνητος μέχρι του Βρυώνη, που αντικατέστησαν τα ηλεκτρικά τραμ με τις ρεμούλκες τους ανοικτές ή κλειστές, που έφταναν λίγο πιό κάτω από τον Άγιο Βασίλη και πιό πάνω από την Πηγάδα με το νερό του Δήμου. Ιπποκίνητο λεωφορείο εκτελούσε τη συγκοινωνία από το Πασαλιμάνι στην πλατεία Φρεαττύδας, το καλούμενο Βιζαβί που και αυτό αντικαταστάθηκε αργότερα με ηλεκτρικό τραμ, που έφθαναν μέχρι του Σκουλούδη. Η συγκοινωνία αυτή το καλοκαίρι εξυπηρετούσε πολλούς για τα μπάνια του Κράκαρη και για τη μπύρα του Βρετού, όπου υπήρχε Ταραντέλλα με νούμερα διασκεδαστικά και υπαίθριος κινηματογράφος (βουβός).

          Αυτές είναι οι αναμνήσεις μου για την παλιά Φρεαττύδα, που τις χρησιμοποίησα για να γράψω το ιστορικό αυτό σημείωμα αναδρομής στα περασμένα χρόνια, χωρίς λογοτεχνική φιλοδοξία και χωρίς άλλη πηγή. Γι’ αυτό ας συγχωρηθώ αν έκαμα παραλείψεις ή αν έχω ατέλειες στην αναδρομή μου, και  άλλος με περισσότερες πληροφορίες ας γράψει κάτι εκτενέστερο και πληρέστερο για αυτούς που θέλουν να μελετήσουν την ιστορία του Πειραιά.

ΣΠΥΡΙΔΩΝ Γ. ΜΑΚΡΗΣ

Περιοδικό ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΣΤΕΓΗ χρόνος 18^ος, τόμος Ε΄, τχ. 30/ Δεκέμβρης 1983, σ. 119-120.

ΜΝΗΜΗ ΒΑΓΓΕΛΗ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ

(Πειραιάς 3/1/1946- Αθήνα 27/11/2011)

Πανεπιστημιακός καθηγητής Νεοελληνικής φιλολογίας, κριτικός της λογοτεχνίας, ποιητής, δοκιμιογράφος, μεταφραστής, συγγραφέας.

Σχετικά και ίσως απαραίτητα

          Είναι το τρίτο σημείωμα στα Λογοτεχνικά Πάρεργα που αναρτώ κείμενα θρησκευτικού και μη περιεχομένου του Σπυρίδωνος Γ. Μακρή (1899-9/8/ 1989) με σχετικές βιογραφικές πληροφορίες, βλέπε ανάρτηση της 18/4/2021. Θυμάμαι δημοσιεύματά του- αναμνήσεις του- στην απογευματινή εφημερίδα «Η ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΩΣ» μετά την μεταπολίτευση, τα διάβαζε και ο υποφαινόμενος όπως και οι νεότεροι αναγνώστες της γενιάς μας οι ασχολούμενοι με την ιστορία της Πόλης και τα πολιτιστικά δρώμενα. Κείμενα αναμνήσεών του, άρθρα θρησκευτικού περιεχομένου προερχόμενα από έναν θεολόγο καθηγητή και συγγραφέα από παλαιά γνωστή Πειραιώτικη οικογένεια ιερέων και λογίων, καθηγητή πολλών νέων της μεταπολεμικής γενιάς Πειραιωτών, οι οποίοι τον θυμούνταν με νοσταλγία και μιλούσαν για το άτομό του με σεβασμό όπως και οι μαθητές του στην Ριζάρειο Σχολή. Στις έρευνές μας τις προηγούμενες δεκαετίες είχαμε αποδελτιώσει και διαφυλάξει σε φάκελο αποκόμματα με δημοσιεύματά του που μας άρεσαν και θεωρούσαμε ότι θα μας φαίνονταν χρήσιμα στις εργασίες μας. Τα χρόνια πέρασαν, ορισμένες από τις Πειραιώτικες εργασίες μας κυκλοφόρησαν σε βιβλία ή δημοσιεύτηκαν στον τύπο. Δυστυχώς το μεγαλύτερο μέρος του Πειραιώτικου Αρχείου μας που είχαμε συγκεντρώσει είτε σε χειρόγραφη μορφή είτε σε ηλεκτρονική, φωτοτυπίες, αντιγραφές, σημειώματα αποδελτιώσεων χάθηκαν, καταστράφηκαν (σε πλημμύρα), χαρίστηκαν, ένα μικρό μέρος πουλήθηκε-μπιρ παρά- για να καλύψει τρέχουσες ανάγκες περιπετειών υγείας και της ζωής. Από την άλλη, ανοίγοντας τις συγγραφικές μας φτερούγες ασχοληθήκαμε και ενδιαφερθήκαμε με θέματα και πρόσωπα της ελληνικής και ξένης ποίησης και πεζογραφίας ζητήματα, την συγγραφή μικρών δοκιμίων και την βιβλιοκριτική δημοσιεύοντας σε διάφορα έντυπα εντός και εκτός Πειραιά. Αποεστιάστηκε το βλέμμα μας από τα πολιτιστικά πράγματα του Πειραιά δίχως να κόβουμε εντελώς τις γέφυρες. Το ενδιαφέρον μας επανήλθε την δεύτερη δεκαετία της τρίτης χιλιετίας όταν μας έφτιαξαν την ιστοσελίδα Λογοτεχνικά Πάρεργα και από το Καλοκαίρι του 2013 αναρτούμε το μεγαλύτερο μέρος από τα έντυπα δημοσιεύματα, καινούργιες μελέτες και κριτικές. Θεωρώντας ότι η όποια μικρή ή μεγάλη ιστορία των χρόνων μας και της ιστορίας του πολιτισμού της Πόλης μας, του Πειραιά την είχαμε αφηγηθεί, εξιστορήσει στο γενικό της σχεδιάγραμμα. Τα όποια καινούργια σημειώματά μας για πειραιώτες συγγραφείς και έργα τους, καλλιτέχνες, την πνευματική διαδρομή και εξέλιξη της Πόλης θα τα δημοσιεύαμε στην Πειραϊκή ιστοσελίδα μας εμπλουτίζοντάς την κάθε φορά με στοιχεία και πληροφορίες. Εξάλλου, είχαν ήδη κάνει την εμφάνισή τους στο Διαδίκτυο αρκετά προσωπικά πειραιωτών ιστολόγια αναρτώντας κείμενα που αφορούσαν το πρώτο Λιμάνι υποστηριζόμενα με πλούσιο φωτογραφικό και εικαστικό υλικό. Η δική μας ηλεκτρονική εμφάνιση ήρθε μάλλον καθυστερημένα και μη διαθέτοντας τα απαραίτητα ηλεκτρονικά της εμφάνισης μέσα, και σχετικές ηλεκτρονικές γνώσεις. Ένα Πειραιώτικο μπλοκ που δεν περιορίζονταν μόνο στον Πειραϊκό χώρο και την πολιτιστική του εικόνα.

    Οι μικρές και οι εκτενείς ιστορίες του καθενός μας, τα στιγμιότυπα των εμπειριών μας, τα πλάνα των καταστάσεων του βίου μας, τα «καρέ» των βιωμάτων μας καθρεφτίζονται και αντανακλώνται στον καθρέφτη του ιστορικού χρόνου της εποχής μας σχεδιάζοντας και διαπλάθοντας την Πειραϊκή τοιχογραφία της Πόλης, σχηματίζοντας το ευρύ (ανοικτό) ψηφιδωτό της Πειραϊκής Κιβωτού που ταξιδεύει στον Χρόνο και την Ιστορία. Εξιστορώντας ο καθένας και η κάθε μία τις ατομικές μας αναμνήσεις και συμβάντα, ταυτόχρονα φιλοτεχνούμε και την Ιστορία της Πόλης στην σταδιακή εξέλιξή της και μεταλλάξεις της. Το γεγονός αυτό συνειδητοποιούμε και αποδεχόμαστε όταν ανατρέχουμε και διαβάζουμε των παλαιότερων γενεών χρονογράφους, κειμενογράφους, επιφυλλιδογράφους, συγγραφείς, δημοσιογράφους του Πειραιά που μας άφησαν τα βιβλία των αναμνήσεών τους, τα κατά καιρούς άρθρα και δημοσιεύματά τους. Καταθέσεις της γενικής και μερικής εικόνας της Πόλης στα χρόνια τους, παράλληλα με αυτά της οικογενείας του, των οικείων του, των σχολικών και εφηβικών του μνημών των φιλικών του παρεών. Αυτά δεν μας καταγράφει ο ποιητής και δημοσιογράφος Νίκος Ι. Χαντζάρας στα «Πειραιώτικά» του, αυτά δεν μας αφηγείται όπως είδαμε στην ταξινόμηση και ανάρτηση πρόσφατα στα Λογοτεχνικά Πάρεργα; Το ίδιο δεν έπραξαν στα βιβλία τους ο Άγγελος Κοσμής, ο Στέλιος Μπινιάρης, η Λίτσα Μπαφούνη, ο Γιάννης Σωτηρίου, ο πεζογράφος Διονύσης Χαριτόπουλος, ο ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης, η συγγραφέας Μαρία Ιορδανίδου, ο μυθιστοριογράφος Μ. Καραγάτσης, ο διηγηματογράφος Χρήστος Λεβάντας, η ηθοποιός Σπεράντζα Βρανά, ο ρεμπέτης Μάρκος Βαμβακάρης, ο ερευνητής και συγγραφέας Δημήτρης Κρασονικολάκης, ο πανεπιστημιακός και κριτικός της λογοτεχνίας Βρασίδας Καραλής σε ηλεκτρονικά περιοδικά, οι εικαστικοί Γιάννης Τσαρούχης και Παναγιώτης Τέτσης σε βιβλία τους, στο «παραμύθι της ζωής της» η διηγηματογράφος και θεατρική συγγραφέας Τούλα Μπούτου και όσοι και όσες λόγιοι και συγγραφείς, ρεμπέτες μουσικοί, εικαστικοί, διανοούμενοι δημοσίευσαν μέχρι σήμερα στον τοπικό τύπο και τα περιοδικά τις αναμνήσεις τους, μας εξιστόρησαν τα του βίου τους και ταυτόχρονα τον Πειραιά που έζησαν και περπάτησαν; Διπλός ο σκοπός, ο στόχος και η προσφορά τους στην κοινή ιστορική διαδρομή.

     Τα γνωστά αυτά βιβλία και δημοσιεύματα, (δεν αναφερόμαστε στα αμιγώς ιστορικά και κοινωνιολογικά, αναμνήσεις πολιτικών και δημάρχων) που έχουν αποδελτιωθεί ή παραμένουν ακόμα αθησαύριστα σε Αρχεία και Βιβλιοθήκες μας έδωσαν το πρόσωπο του Λιμανιού, της προσωπογραφίας της Πόλης σε διάφορες χρονικές και ιστορικές περιόδους, κατέγραψαν τις πληθυσμιακές ομάδες και κοινότητες που προέρχονταν από διάφορα μέρη της Ελλάδας (Μοριάς, νησιά του Αιγαίου πελάγους, Επτάνησα, Κρήτη κλπ.) μετοίκησαν και εγκαταστάθηκαν μόνιμα στα πέντε γεωγραφικά διαμερίσματά του και τούς γύρω όμορους Δήμους του ευρύτερου Πειραϊκού χώρου (Νίκαια, Πέραμα, Δραπετσώνα, Κερατσίνι, Άγιος Ιωάννης Ρέντης). Στις πληθυσμιακές αυτές μεγάλες ή μικρές κοινότητες ανθρώπων οφείλουμε να συμπεριλάβουμε και το προσφυγικό ανθρώπινο ελληνικό δυναμικό μετά την Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Με τα προσωπικά αυτά καταθετήρια μαθαίνουμε για την εμπορική κίνηση, εξέλιξη και κοινωνικές δραστηριότητες του Λιμανιού, του ΟΛΠ, του Πειραιά, την σταδιακή αλλαγή της ρυμοτομίας του Δήμου, την μετεξέλιξη του από «λασπότοπο» και «βουρκότοπο» της αρχαίας Πειραϊκής χερσονήσου σε ένα σύγχρονο και μοντέρνο Επίνειο της πρωτεύουσας, ένα «ανταγωνιστικό» εμπορικό Λιμάνι όπως τα άλλα της πατρίδας μας και της Μεσογειακής λεκάνης.

    Καταγράφοντας και διαβάζοντας τα χρονογραφήματα του Νίκου Ι. Χαντζάρα όπως και άλλων Πειραιωτών συγγραφέων-δημοσιογράφων, βλέπε Γιώργος Κόμης, με ευκολία, αμέσως διαπιστώνουμε ότι ένας μεγάλος αριθμός συγγραφέων και δημοσιογράφων των παλαιότερων πειραιωτών που έγραψαν και κράτησαν τις ατομικές τους σημειώσεις και ημερολόγια, σκιαγράφησαν στις αναμνήσεις τους κυρίως την βραχώδη και έρημη περιοχή της Φρεαττύδας και της Πειραϊκής γης, όπως και στο παρόν άρθρο ο Σπυρίδων Γ. Μακρής, των αρχών του προηγούμενου αιώνα, του μεσοπολέμου την περίοδο της Κατοχής, του Εμφυλίου και των κατοπινών χρόνων. Αυτό εξηγείται και δικαιολογείται κατά την αναγνωστική μας κρίση εφόσον δεν λαθεύουμε από το γεγονός ότι πολλοί πειραιώτες δημιουργοί και άνθρωποι του πνεύματος διέμεναν σε αυτήν την περιοχή. Σε αυτό το Πειραϊκό διαμέρισμα γεννήθηκαν, εγκαταστάθηκαν οι γονείς τους βρίσκονταν οι οικογενειακές τους εστίες, προέρχονται οι παιδικές και εφηβικές τους αναμνήσεις. Η περιοχή της Πειραϊκής και της Φρεαττύδας έρχονται πρώτες στις αναφορές τους, ακολουθούν η περιοχή του Μικρολίμανου (Τουρκολίμανου), η περιοχή της Καστέλας- ο λόφος του Προφήτη Ηλία, το κέντρο-το Πασαλιμάνι (Λιμάνι της Ζέας), το Φάληρο και οι άλλες Πειραϊκές περιοχές και συνοικίες αν θα θέλαμε να ανιχνεύσουμε στατιστικά τα κείμενα, να σταθούμε στην αφηγηματική «λογιστική» ακολουθία των αναμνήσεων των συγγραφέων, αν δεν λαθεύουμε στις απόψεις μας ας το επαναλάβουμε. Φυσικά έχουν αποτυπωθεί σε βιβλία και σε άρθρα περιοδικών, στον ηλεκτρονικό σύγχρονο τύπο και άλλα διαμερίσματα του Πειραιά, βλέπε Αγία Σοφία, Μανιάτικα από τον Διονύση Χαριτόπουλο, τον Βρασίδα Καραλή κλπ. Για το Φάληρο έχουμε τις εργασίες του Παύλου Νιρβάνα, του Παύλου Μπαλόγλου, τον Σκιαρδάκο, τον Νίκο Ι. Χαντζάρα κλπ. Για την περιοχή του Κερατσινίου υπάρχουν οι ερευνητικές μελέτες του Χάρη Κουτελάκη, πλούσια και η αρθρογραφία του ερευνητή και συλλέκτη Δημήτρη Κρασονικολάκη και άλλων, που ξεφεύγουν από τα καθαρά μυθιστορηματικά είδη και λογοτεχνικών κατηγοριών βιβλία. Με ευχαρίστηση και ενδιαφέρον ακόμα και στις μέρες μας διαβάζουμε τις «Πειραϊκές Εικόνες» του Παύλου Τσαρόπουλου, Αθήνα 1982 όπως διαβάζουμε ακόμη το βιβλίο του Άγγελου Α. Κοσμή, «Περασμένα κι’ αλησμόνητα» που κυκλοφόρησε δύο χρόνια πριν τον Πόλεμο και την περίοδο της Κατοχής. Αλλά, και τα βιβλία εκείνα του Αθηναιογράφου Καιροφύλλα που αναφέρονται σε περιόδους του Πειραιά και γεγονότα του δεν μας αφήνουν αδιάφορους. Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν κυκλοφορήσει επίσης σημαντικά Λευκώματα και Βιβλία για το Πέραμα, την Νίκαια- Παλαιά Κοκκινιά, τον Κορυδαλλό, βιβλία υποδομής των αντίστοιχων Δήμων χαρτογραφώντας αυτόνομα την Δημοτική τους διαδρομή, χαράσσοντας τα ιστορικά και πολιτιστικά τους ίχνη όπως συνέβει και με την καθόλου ιστορία του Πειραιά. Το «θέμα» ή μάλλον ορθότερα το ερώτημα παραμένει προς διερεύνηση και απάντηση. Αν δηλαδή η Φρεαττύδα και η περιοχή της Πειραϊκής είναι οι περισσότερο ακουστές και καταγεγραμμένες στα έργα και δημοσιεύματα των λογίων και συγγραφέων. Είτε με ανάγλυφες περιγραφές και λεπτομέρειες είτε εν συντομία, είτε με την παρουσία τους εμβόλιμα σε σχολικές και άλλες αναμνήσεις. Η Φρεαττύδα, το Σκαφάκι, ο Σταυρός, και οι μικροί κολπίσκοι της παραλιακής ακτογραμμής, εκεί που κάποτε περπατούσε ο ποιητής Λάμπρος Πορφύρας και διέμενε ο Νίκος Ι. Χαντζάρας, η περιοχή του Αγίου Βασιλείου που διέμενε η οικογένεια του ιερέα Γεωργίου Μακρή, βρίσκονταν η οικία του ποιητή και μεταφραστή Ανδρέα Αγγελάκη είναι ίσως η πιο μνημονευόμενη ακόμα και σήμερα. Δεν μνημονεύω και στέκομαι στην περιοχή της παλαιάς Τρούμπας που ανάγεται σε άλλου είδους έρευνες και εξέταση της ανθρωπογεωγραφίας των ατόμων που δρούσαν ή την επισκέπτονταν και φυσικά της περιοχής. Στην γεωγραφική αυτή ακτίνα των συχνών αναμνήσεων και των δημοσιευμάτων- κυρίως τουριστικής προβολής και ψυχαγωγίας οφείλουμε να συμπεριλάβουμε και το Μικρολίμανο με τις ταβέρνες, τα εστιατόρια, τα καφέ του, κάτω από την περιοχή της Καστέλας και τον λόφο του Προφήτη Ηλία με το Βεάκειο Θέατρο, με την όμορφη θέα και τα πολύχρωμα ονειρώδη ηλιοβασιλέματα που έρχονται ως κυκλική συνέχεια με αυτά της παραλιακής δαντελωτής λεωφόρου της Πειραϊκής ακτογραμμής και της Φρεαττύδας και δίνουν την γεύση και το άρωμα του θαλάσσιου στοιχείου, των πειραϊκών αισθήσεων που γεννούνται καθώς το βλέμμα των πειραιωτών και επισκεπτών απλώνεται προς τον Αργοσαρωνικό και πέρα στην Αίγινα. Και η Πειραϊκή αυτή αίσθηση ψυχικής ανάτασης και «αναψυχής» προέρχεται από το εξακολουθητικό γεγονός ότι οι Πειραιείς είτε κατά μόνας είτε με τις οικογένειές τους, και οι άλλοι συχνοί επισκέπτες από την Αθήνα και άλλες γεωγραφικές περιοχές της Αττικής έρχονται στον Πειραιά και πηγαίνουν στα εστιατόρια και τις ψαροταβέρνες του Μικρολίμανου, της Φρεαττύδας και της Πειραϊκής για να γευματίσουν, να χαρούν την ατμόσφαιρα και να απολαύσουν την θέα. Το ψυχαγωγικό παρόν δένει με την αρχαία ιστορία του Δήμου μέσω των Μακρών Τειχών και αποπλέει με τους πειραϊκούς θαλασσινούς φουρτουνιασμένους ή ήρεμους κυματισμούς που σπάνε αφρισμένοι πάνω στην αγριάδα των βράχων και τις προβλήτες. Η «θάλασσα του Πειραιά» όπως την τραγούδησε ο πειραιώτης ηθοποιός Δημήτρης Παπαμιχαήλ εμπνέει στο χρόνο.

    Αν ευσταθεί η στατιστική μας γενική παρατήρηση, τότε, από το υπάρχον προσωπικό μας πειραϊκό αρχείο περιοδικών αντιγράψουμε και αναρτούμε συγγενικής περιγραφικής θεματολογίας κείμενα, εικονογραφήσεις της Πειραϊκής γης και της Φρεαττύδας, ατμόσφαιρα παλαιότερων χρόνων και κλίματος ζωής που οι νεότερες γενιές δεν έζησαν, εξομολογητικά «ντοκουμέντα» και πληροφορίες που συναντούμε και μας αφηγούνται όπως αυτά του Σπύρου Γ. Μακρή και μας άρεσαν. Αποτελούν τις μικρές ιστορίες ανθρώπων, τις ψηφίδες της Πόλης. Πιστεύοντας ότι τα σκόρπια αυτά κείμενα και δημοσιεύματα προσθέτουν ένα ακόμα μικρό λιθαράκι στην παλαιότερη και νεότερη ιστορία της πόλης, του πνευματικού και καλλιτεχνικού της δυναμικού, εμπλουτίζοντας και εδραιώνοντας την αισθηματοποίηση του χώρου στις ψυχές και τις καρδιές μας. Και, ευελπιστώντας, ότι οι όποιοι αναγνώστες τους, όπου και αν βρίσκονται θα προσθέσουν τις δικές τους μνήμες και αναμνήσεις.

          Δεν θέλησα να δώσω έναν φιλολογικό τόνο στα γραφόμενα πριν σαράντα τρία χρόνια του Σπύρου Γ. Μακρή στο περιοδικό «Φιλολογική Στέγη» συσχετίζοντας ή παραβάλλοντας πληροφορίες από τις αναμνήσεις συγκαιρινών του που έχουμε διαβάσει, προτιμήσαμε να χαρούμε το κείμενο και να ιχνομυθίσουμε ενδεχομένως εικόνες και σημεία της Πόλης που η ατμόσφαιρά τους να έγινε γνωστή ακόμα και στις δικές μας νεότερες γενιές ή αποσπασματικά να μας τις έχουν αφηγηθεί περνώντας από γενιά σε γενιά σαν ένα της ζωής μας «παραμύθι».

Επιλέξαμε να αναφέρουμε εν τάχει τους συγγραφείς και τα κείμενα των περιεχομένων του τεύχους.

-Ένα άγνωστο γράμμα του Κωστή Παλαμά, 87 (από το προσωπικό αρχείο του τότε διευθυντή του Πρότυπου Δημοτικού Σχολείου Δράμας κ. Θανάση Παπαθανασίου) Το έχουμε αναρτήσει στα Λ.Π. και στις 19/2/2023

- Στην σελίδα 88 δημοσιεύονται το Καβαφικό ποίημα “CHE FECE… IL GRAN RIFIUTO” και απόσπασμα «ΑΠΟ ΤΗΝ «ΑΝΑΦΟΡΑ» ΣΤΟΝ ΓΚΡΕΚΟ…» του Νίκου Καζαντζάκη.

Σημείωση: Σύγχρονο αναγνωστικό ενδιαφέρον για την επιλογή των Καβαφικών ποιημάτων από τον ίδιο τον Αλεξανδρινό ποιητή στην τελική μορφή τους και όσα αποκήρυξε, παρουσιάζουν τα όσα γράφει ο ομότιμος πανεπιστημιακός και θεωρητικός της λογοτεχνίας ποιητής Νάσος Βαγενάς σε άρθρο του στην εφημερίδα «Το Βήμα». Βλέπε διαδίκτυο.

-ΜΙΑ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΟΥ ΒΑΛΣΑΜΑΚΗ ΜΕ ΤΟ ΝΙΚΟ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΜΠ, 89-90. Από μία προφορική αφήγηση του καλλιτέχνη Πάνου Βαλσαμάκη στον πειραιώτη συγγραφέα Χρίστο Αδαμόπουλο (1981).

Σημείωση: Μεγάλο και ανοιχτό ακόμα και στις μέρες μας φιλολογικό ζήτημα αποτελεί για τους Καζαντζακικούς ερευνητές και όχι μόνο η συγκέντρωση της ογκώδους αλληλογραφίας του Νίκου Καζαντζάκη με διάφορα επώνυμα και όχι πάντα και τόσο γνωστά μας πρόσωπα της ελληνικής λογοτεχνίας. Η σύνολη Αλληλογραφία του δεν έχει καταλογραφηθεί ακόμα, μας παραμένει-από όσο γνωρίζω- άγνωστη. Ανεξαρτήτως αν εγερθούν ενστάσεις στην συγκέντρωσή της στο κατά πόσο έχει κάτι να προσφέρει στα Καζαντζακικά γράμματα.

-Τρία Ποιήματα του Γιώργου Μετσόλη, 91-92.

Σημείωση: σε παλαιότερη συνάντησή μου στην οικία του ηθοποιού και ποιητή Γιώργου Μετσόλη και συζήτησή μας με την σύζυγό του, μας είχε εξομολογηθεί ότι το διάσπαρτο έργο του παραμένει ακόμα ασχολίαστο. Οι ποιητικές του συλλογές και τα Μυθιστορήματά του υπάρχουν σε παράρτημα της Βιβλιοθήκης του Δήμου Νικαίας αν η μνήμη δεν με απατά.

-Η ΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ, του Γιάννη Χατζημανωλάκη, 93-96

-Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ του Θηοντόρ Χέσμπουργκ, 97-98.

(Το απόσπασμα του Πρύτανη του Πανεπιστημίου «Νοτρ Ντεημ» στις ΗΠΑ προέρχεται από την εφημερίδα «Η Καθημερινή» της 28/9/1983).

-Γκίκας Μπινιάρης, ΝΙΚΟΥ ΒΟΚΟΒΙΤΣ, 98 (ποίημα)

-Γκίκα Μπινιάρη, «Παπατζήδες», 99-101.

(Ανέκδοτο Πειραιώτικο  καλογραμμένο διήγημα του πεζογράφου Γκίκα Μπινιάρη που αναφέρεται στην γνωστή ομάδα πειραιωτών «παπατζήδων» που συναντούσαν τα παλαιότερα χρόνια στα «Λεμονάδικα», στου «Τζελέπη» και σε άλλες περιοχές του Λιμανιού).

-Θεόδωρος Λιαρούτσος, Ο ΠΑΛΙΟΣ ΦΩΝΟΓΡΑΦΟΣ, 101 (ποίημα)

-Στέλιου Γεράνη, ΚΕΦΑΛΟΝΙΑ, 102. Ποίημα αφιερωμένο «Στη Βαρβάρα Παντελάκη».

-Βασίλης Λαμπρολέσβιος, ΜΗΝ ΠΕΙΣ ΠΩΣ ΗΡΘΑ…, 102 (ποίημα)

-Δαμιανός Μ. Στρουμπούλης, ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ, 103-105. (απόσπασμα από διάλεξή του στο Γαλλικό Ινστιτούτο Πειραιά στην σειρά των εκδηλώσεων της «Φιλολογικής Στέγης» (3.2.1983)).

-Κώστας Θεοφάνους, ΗΡΘΕΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΥΓΗ, 106 (ποίηση). Αφιερωμένο στην γέννηση της πρώτης του εγγονής.

-Χρίστος Αδαμόπουλος, ΠΑΝΟΣ ΒΑΛΣΑΜΑΚΗΣ, 108-109.

(αναδημοσιεύεται και μικρό εικαστικό σημείωμα του ποιητή Οδυσσέα Ελύτη, δημοσιευμένο στην «Καθημερινή» 29/6/1947 για τον καλλιτέχνη Πάνο Βαλσαμάκη)

-Γιάννη Παυλάκη, ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΕΥΛΟΓΙΑ Η ΔΟΥΛΕΙΑ (Οι αγγαρικοί), 110-111.

-Στέλιος Μπινιάρης, ΦΥΓΗ, 111 (ποίημα)

-Κώστα Παντελάκη, MENS  VAGANS, 112 (ποίημα)

-Αντώνης Ζαρίφης, ΔΥΟ ΠΟΙΗΜΑΤΑ, 113-114.

(Την κριτική και ποιητική παρουσία του ποιητή Α. Ζαρίφη την έχουμε αποδελτιώσει και αναρτήσει)

-Λουκά Μουζάκη, ΠΡΕΛΟΥΔΙΟ, 114 (ποίηση)

-Στέλλα Κοντογιώργου- Λεωνιδάκη, ΚΑΠΟΤΕ, 114 (ποίηση)

-Βελισσάριος Μουστάκας, Ο ΚΡΙΝΟΣ, 115-116

(απόσπασμα εργασίας βασισμένης στην Κρητική Μυθολογία και την ηρωική εποχή)

-Γιάννης Φύτρας, ΔΥΟ ΠΟΙΗΜΑΤΑ, 117-118

-Πότης Κατράκης, ΜΗΝ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙΣ, 118 (ποίηση)

-Σπυρίδωνος Γ. Μακρή, ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΙΑ ΦΡΕΑΤΤΥΔΑ, 119-120

-Τούλα Μπούτου, ΔΥΟ ΠΟΙΗΜΑΤΑ, 121

-Θανάσης Ζαφειρόπουλος, ΣΤΟΝ ΠΟΙΗΤΗ ΝΙΚΟ ΚΑΒΒΑΔΙΑ, 122 (ποίηση)

-Γεωργίου Ν. Σαχίνη,  Ο ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΛΑΖΑΡΙΜΟΣ, 123-124

-Δημήτρης Γιατράκος, Ο ΔΙΑΣ, 124 (ποίηση)

-Γιάννης Π. Ιωαννίδης, ΔΥΟ ΠΟΙΗΜΑΤΑ, 125

(Ο ποιητής Γ. Π. Ιωαννίδης αποτελεί δραστήριο συγγραφικό μέλος των πνευματικών κύκλων της Νίκαιας)

-Στεφανία Καλού, ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΗΣ ΓΗΣ, 126 (ποίηση)

-Γιώργου Σαματούρα, ΑΝΑΜΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΕΝΑ ΤΑΞΙΔΙ, 126 (ποίηση)

-Πάνου Παπαρρηγόπουλου, ΜΝΗΜΗ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ Π. ΠΑΠΑΝΟΥΤΣΟΥ, 127-129

Σημείωση: Σημαντική πειραϊκή μορφή ο παιδαγωγός και συγγραφέας Ευάγγελος Π. Παπανούτσος, από τους πρωτεργάτες της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης στην χώρα μας. Εκδότης περιοδικών και συγγραφέας πολλών και σπουδαίων συγγραμμάτων (το βιβλίο του «Λογική» διδάσκονταν στην Μέση Εκπαίδευση), οι εκπαιδευτικές του καινοτόμες πρωτοβουλίες στο υπουργείο παιδείας επί Γέρου της Δημοκρατίας ανακόπηκαν από το στρατιωτικό καθεστώς το 1967. Οι ιδέες και οι πρωτοβουλίες του υιοθετήθηκαν μετά την μεταπολίτευση στην εκπαιδευτική και γλωσσική μεταρρύθμιση της κυβέρνησης Καραμανλή.

-Γιάννη Μπαρμπαγιάννη- Προσήλιου, ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ, 129 (ποίηση)

-Καίτη Παπαδάκη- Καραμήτσα, ΤΟ ΑΛΜΠΟΥΜ, 130-131

-Στέλλα Βασιλείου- Παππά, Ο ΘΡΗΝΟΣ ΤΩΝ ΤΑΜ-ΤΑΜ, 132 (ποίηση)

-Π. Δ. Πανταζής, Ο ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ (Τύπος του Νεοέλληνα ανθρώπου), 133-134

Σημείωση: Ξακουστός ήρωας της Ελληνικής Επανάστασης, τα Απομνημονεύματά του και τα άλλα του χειρόγραφα αποτέλεσαν κεντρικό σημείο της ελληνικής ταυτότητας και αυτοσυνειδησίας όχι μόνο για τους συγγραφείς και λογίους της Γενιάς του 1930, βλέπε την χαρακτηριστική περίπτωση του νομπελίστα ποιητή Γιώργου Σεφέρη, αλλά και αριστερών διανοητών και χριστιανικών και εκκλησιαστικών κύκλων λογοτεχνών. Τα τελευταία χρόνια γίνεται προσπάθεια από συγγραφείς της ανανεωτικής αριστερής ιδεολογίας χώρους να αποδομηθεί η προσφορά και ο λόγος του και να αναδειχθεί το αγωνιστικό μοντέλο ελληνικής ταυτότητας του Γέρου του Μοριά, Θεόδωρου Κολοκοτρώνη. Γνωστό το ποίημα του ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου για τον Μπαρμπαγιάννη Μακρυγιάννη που τραγούδησε και ο λυράρης «αρχάγγελος της Κρήτης» Νίκος Ξυλούρης.

-Γιώργου Σιέττου, ΠΑΡΟΙΜΙΟΜΥΘΟΙ, 135-136

(γνωστός συγγραφέας του Πειραιά κυρίως για τα Λαογραφικά του βιβλία. Ελληνικούς ΠΑΡΟΙΜΙΟΜΥΘΟΥΣ εξέδωσε και ο εκδοτικός οίκος «ΕΡΜΗΣ» στην γνωστή σειρά του).

-Ρένα Μαντά, ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΥΚΛΟ ΤΩΝ ΤΕΤΡΑΣΤΙΧΩΝ, 136

-Παύλος Ρ. Μπαλόγλου, ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΦΑΛΗΡΟΥ, 137-139

-Κατερίνα Μανιταρά- Πετράκου, ΠΕΙΡΑΙΑΣ ’83. (τρία ποιήματα)

-Σταύρος Λαγκαδιανός, ΕΝΑΣ ΕΡΩΤΑΣ, 140 (πεζό)

          Στην σελίδα αυτή κλείνει η ύλη των δημοσιευμάτων του τεύχους, από την 141 μέχρι την σελίδα 180 ακολουθούν οι σταθερές στήλες με τα «ΧΡΟΝΙΚΑ» 141-144. «ΟΙ ΠΕΡΑΪΚΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ», Ο Κώστας Γ. Πιτσάκης γράφει για τον θάνατο του εκπαιδευτικού από την Σύμη Αλέξανδρου Σ. Καρανικόλα (1911-2/10/1982). Ο Μόσχος Κεφαλάς γράφει για τον θάνατο του ποιητή Νίκου Μπαταγιά (Πειραιάς1927- Πειραιάς 7/2/1983). Πληροφορούμαστε ακόμα ότι μεταξύ άλλων έφυγαν από την ζωή η Σμαράγδα Βεάκη χήρα του μεγάλου πειραιώτη ηθοποιού Αιμίλιου Βεάκη, η λυρική υψίφωνος Ναυσικά Βουτυρά- Κυριακοπούλου, κόρη του διηγηματογράφου Δημοσθένη Βουτυρά. Ο μουσουργός Αλέκος Αινιάν, ο λογοτέχνης Γιώργος Χατζηαναστασίου, οι εικαστικοί: Λία Συμίνη- Κωνσταντινίδη,  ο Μιχαήλ Οικονομίδης, ο Κεφαλλήνας Νίκος Παναγιωτάτος, και ο δημοσιογράφος Δημήτριος Κωττάκης ιδρυτής και εκδότης του περιοδικού «Ναυτικά Χρονικά». Στις σελίδες «ΚΡΙΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΥ» ο ποιητής Κώστας Θεοφάνους γράφει για την συλλογή του ποιητή Χάρη Χρόνη «Εποχές». Ενώ από την σελίδα 149 έως 159 ο Γιάννης Χατζημανωλάκης βιβλιοκρίνει πειραιώτες και μη συγγραφείς (πεζογράφους, ποιητές, μεταφραστές) και τα βιβλία τους. Ακολουθούν οι βιβλιοκριτικές κρίσεις του ποιητή Αντώνη Ζαρίφη, σ.159-160.

(τις Βιβλιοκριτικές τόσο του ιστορικού Γ. Χ-ς όσο και του ποιητή Α. Ζαρίφη τις έχουμε παρουσιάσει και αναρτήσει στα ΛΠ.)

Ακολουθούν οι σελίδες με την «ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΤΕΓΗΣ». Μεταξύ άλλων αναφέρονται τα ονόματα των συμμετεχόντων εικαστικών της 14^ης Πανελλήνιας Έκθεσης Θαλασσογραφίας. 29/6/1983- 10/7/1983. Ακολουθεί η σελίδα 170 με τις «ΔΩΡΕΕΣ» προς την «Φιλολογική Στέγη». Τα «ΓΡΑΜΜΑΤΑ-ΤΕΧΝΕΣ» στον Πειραιά, «Εκθέσεις ζωγραφικής» μελών του ομώνυμου σωματείου, τίτλοι «ΒΙΒΛΙΩΝ» που στάλθηκαν στο περιοδικό καθώς και εφημερίδες και περιοδικά.

Το τεύχος κοσμείται με εικαστικούς πίνακες πειραιωτών καλλιτεχνών ενώ στις τελευταίες σελίδες δημοσιεύονται Διαφημίσεις βιβλιοπωλείων, εμπορικών καταστημάτων, ταξιδιωτικών γραφείων και εκπαιδευτικών οργανισμών της Πόλης.       

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

3/1/2026.