Μεγάλη
Παρασκευή του 2026
ή
Ο Επιτάφιος ενός
Απίστου
«Μαζικές αναχωρήσεις για το Πάσχα στην
περιφέρεια- Η πληρότητα αγγίζει το 100%» μας πληροφορεί ένας τηλεοπτικός
σταθμός. Ένας άλλος μας ανακοινώνει «Σε εξέλιξη η μαζική έξοδος των εκδρομέων
του Πάσχα, με τις βαλίτσες στο χέρι λαμπάδες και τσουρέκια όπου φύγει- φύγει».
Ένας τρίτος, «ότι μετανάστευσαν προς αναζήτηση εργασίας από την Ελλάδα για
χώρες Ευρωπαϊκές και την Αμερική 5.250 νέοι ιατροί». Το φαινόμενο της
Επιστημονικής μας «αστυφιλίας» συνεχίζεται. Ο πάντα ευγενέστατος και σικάτος
καθηγητής εργατολόγος κύριος Αλέξης Μητρόπουλος συμβουλεύει τους εργαζομένους
αν δεν τους έχει δοθεί- στους ελάχιστους τυχερούς-το δώρο του Πάσχα, τι να
πράξουν. Κοσμοσυρροή στην Βαρβάκειο αγορά για την αγορά του παραδοσιακού οβελία
και των άλλων του Πασχαλινού τραπεζιού σχετικών εδεσμάτων, που φέτος, λόγω του
πολέμου στον Κόλπο είναι αυξημένο εκατό της εκατό. «Εδώ είναι άρωμα Ελλάδος» ακούγεται
να φωνάζει νεαρό χασαπάκι που θα άρεζε στον πεζογράφο συγγραφέα του «Επιτάφιου
θρήνου» αγαπητού αλησμόνητου Γιώργου Ιωάννου. Τα ελληνικά σφάγια τέλειωσαν μόνο
εισαγόμενα πωλούνται. Στο κανάλι της Βουλής αρμόδιος του ντοκιμαντέρ για τα 200
χρόνια από την ηρωική έξοδο του Μεσολογγίου 10 Απριλίου 1826 μας λέει «ότι ακόμα και σήμερα δεν γνωρίζουμε το όνομα του
ατόμου που πρόδωσε την Έξοδο. Γνωρίζουμε την εθνικότητα του ατόμου- Τούρκος,
Βούλγαρος-Έλληνας-αλλά όχι το όνομά του. Ο πιο έγκυρος από τους τότε ιστορικούς
και γραμματέας της συνέλευσης
Απομνημονευματογράφος Νικόλαος Κασομούλης στο τρίτομο έργο του δεν
αναφέρει τίποτα. Το ένα κανάλι της δημόσιας τηλεόρασης αναμεταδίδει απευθείας
από την Ιερουσαλήμ την πομπή με τον Δραγουμάνο να κρατά το κλειδί του Πανάγιου
Τάφου συνοδευόμενος από αρχιερείς και ιερείς και ελάχιστους πιστούς για τον φόβο
των εξ ουρανών βομβών, όχι τίποτε άλλο, μην πάει τζάμπα και η κηροζίνη του
κυβερνητικού αεροπλάνου που θα μεταβεί στα ιερά προσκυνήματα για την μεταφορά
του «φώς εκ φωτών» ενώ το άλλο, συζητά ο δημοσιογράφος για τα προβλήματα που θα
έχει ο ελληνικός τουρισμός και των κρουαζιερόπλοιων, εξαιτίας των πολεμικών
συρράξεων στα στενά του Ορμούζ και τις επιπτώσεις στην ελληνική οικονομία. Η
οικονομία μας στα στενά και οι λαοί πληρώνουν το κόστος των πολιτικών και
οικονομικών παιγνίων των σύγχρονων ηγετών. Ο νέος ορθόδοξος τσάρος του βορρά
ανακοίνωσε πολεμική ανακωχή με το άλλο ομόδοξο κράτος που εισέβαλε προς δόξα
του Υψίστου και της εορτής του Πάσχα, μετά συνεχίζουμε με την βοήθεια των
ορθόδοξων στάρετς. Τα ιδιωτικά κανάλια αναμεταδίδουν τις συνέχειες από τις
βραδινές αμερικάνικες κινηματογραφικές χολιγουντιανές ταινίες αναπαράστασης των
Παθών του Κυρίου που προβάλλονται. Τέτοια έκτασης κινηματογραφική αμερικάνικη
χολιγουντιανή θρησκευτική παραγωγή ούτε Θαύμα εξ ουρανού να ανέμεναν οι πιστοί.
Ευτυχώς, που το «Πέυτον Πλαίης» δεν είχε στοιχεία θρησκευτικής ατμόσφαιρας. Ο
άρχων αυτοκράτωρ κυβερνήτης μας επισκέπτεται λόγω των ημερών το Γηροκομείο
Αθηνών, οι λοιποί αρχηγοί των κομμάτων της αντιπολίτευσης επισκέπτονται την
Αγορά κάπως βιαστικά για να επιστρέψουν γρήγορα-γρήγορα στα τηλεοπτικά στούντιο
να τσακωθούν ή να απαντήσουν στον υπουργό υγείας. Οι ραδιοφωνικοί σταθμοί πάλι,
μέσα στο κατανυκτικό μουσικό πνεύμα των ημερών μεταδίδουν κλασική μουσική με
προτίμηση τα «Κατά Ματθαίον Πάθη» του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ, (τόση κλασική
μουσική μόνο τα παλαιότερα χρόνια ακούγαμε όταν πέθαινε κάποιος σοβιετικός
ηγέτης) ενώ άλλοι, ένα ποτ πουρί από τις μελωδίες του Μελωδού των Ονείρων μας
Μάνου Χατζιδάκι, τον γνωστό μας «Επιτάφιο» του ποιητή της Ρωμιοσύνης Γιάννη
Ρίτσου που μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης- πλησιάζει η Πρωτομαγιά γαρ) και
σποραδικά την εκτέλεση του «Σήμερα» με τον Γιάννη Πάριο σε μουσική του
ευαίσθητου και παιχνιδιάρη αγαπητού Σταμάτη Σπανουδάκη. «Της Τζίλντας» σύμφωνα
με δικά του λεγόμενα από την σύζυγό του. Ο εκκλησιαστικός σταθμός της εκκλησίας
της ελλάδας ο σταθμός του πολιτισμού και της παράδοσης όπως λένε οι διοργανωτές
εκφωνητές του, συνεχίζει τις ομιλίες και συνεντεύξεις με προσκεκλημένους
πανεπιστημιακούς καθηγητές διαφόρων βαθμίδων του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου
και του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών οι οποίοι αναφέρονται στην ιστορία
και το μαρτυρολόγιο των πιστών της νέας θρησκείας των χριστιανών, από την τότε
Ρωμαϊκή εξουσία και τους ρωμαίους θεοποιημένους αυτοκράτορες. Με την πάροδο του
χρόνου της Ιστορίας μετά πολλών κόπων και βασάνων καθιερώνεται ο χριστιανισμός
ως επίσημη και κυρίαρχη, μοναδική θρησκεία της δυτικής και ανατολικής
αυτοκρατορίας και την νίκη επί των διαφόρων θρησκευτικών αιρέσεων και δοξασιών.
Από την επικράτηση του χριστιανισμού στο ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας,
δηλαδή το Βυζαντινό, άρχισε και ο αμείλικτος διωγμός των πιστών της παλαιάς
θρησκείας των Εθνικών, η καταστροφή των Ιερών Ναών των Παγανιστών, το κλείσιμο
των ιερών Μαντείων και του Μαντείου του Απόλλωνος στους Δελφούς και η
απαγόρευση της φανερής εκδήλωσης της πίστης των Εθνικών ανθρώπων για αρκετούς
αιώνες. Για πάνω από 8 αιώνες η λέξη Έλλην ταυτίζονταν με την λέξη Ειδωλολάτρης,
μία ιστορική «ρετσινιά» και ένας κοινωνικός «στιγματισμός» που, ακόμα και στις
ημέρες μας, υιοθετείται από τους απανταχού χριστιανούς ειδήμονες και
ιστορικούς, ιερείς, μοναχούς και αρχιερείς ενάντια στους μη ακολούθους της
χριστιανικής πίστης. Παρά του ότι οι πρώτοι εκκλησιαστικοί χριστιανοί πατέρες
φοίτησαν στις Αθηναϊκές σχολές φιλοσοφίας και ρητορικής και οντολογίας,
αντέγραψαν πολλά διδάγματα της Πλατωνικής και Αριστοτελικής φιλοσοφίας και
νεοπλατωνικής -όπως του Πλωτίνου, μεταφυσικής, οργάνωσαν το τελετουργικό της
δομής της Εκκλησίας τους υιοθετώντας το δραματουργικό τελετουργικό της αρχαίας
ελληνικής τραγωδίας και φυσικά την χρήση της ελληνικής γλώσσας, η οποία
εμπλουτίστηκε στον χρόνο της με τα ποιητικά και πεζά έργα εκκλησιαστικών
πατέρων της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Έργα Υμνογραφίας, Ρητορικής, Απολογητικής κλπ.
Ο χριστιανισμός στην δυτική και την ανατολική εκδοχή του και στα διάφορα
δόγματά του-ανεξάρτητα του αρχικού και διατηρητέας θεώρησης περί αναστάσεως Μύθου
του, του σταυρωμένου ιδεότυπου ιδρυτού του, του Υιού του Ανθρώπου, εβραίου ραβί
διδασκάλου του που καλλιέργησε μέσα στους αιώνες, ενός κοινωνικού αγωνιστή από
την Γαλιλαία που με τα φριχτά Πάθη του και ιερή θυσία του ολοκλήρωσε την
ανθρώπινη επίγεια αποστολή του προς τους ανθρώπους της γενιάς του,
συμπληρώνοντας τον παλαιό σκληρό νόμο των προφητών εβραίων με το κήρυγμα της
διδασκαλίας της αγάπης και του ελέους προς Αλλήλους, πέρα από εθνικότητα, φυλή,
χρώμα, φύλο, οικονομική κατάσταση, καλλιέργησε και ανέπτυξε τα γράμματα και τις
τέχνες και οικοδόμησε το δικό του πολιτιστικό οικοδόμημα στις τέχνες και τα
γράμματα, την μουσική, την ζωγραφική, την αρχιτεκτονική, την ποίηση, τον πεζό
λόγο, την φιλοσοφία, την ανθρώπινη οντολογία και φυσικά σωτηριολογίας. Μία άλλη
διαφορετική προβληματική περί επίγειας και ουράνιας ζωής παρηγοριάς και
ελπιδοφορίας. Παρ’ όλη όμως την φιλάνθρωπη προσφορά του, και τις προθέσεις των
μαρτυρικών μαρτυριών του, δεν κατόρθωσε ούτε αυτός-ως θεολογικό-θρησκευτικό-
εκκλησιαστικό σύστημα κοινοτήτων ανθρώπων συνάξεων, όπως και ο θρησκευτικά παλαιός
παγανιστής έλληνας και των άλλων μεσογειακών λαών άνθρωπος να εξαλείψει το Κακό
από τον Κόσμο, να καταργήσει τις πάσης φύσεως οικονομικές αδικίες και
προβλήματα ανελευθερίας και αδικίες, να τερματίσει το φαινόμενο του Θανάτου, να
περιορίσει τις αρρώστιες του ανθρωπίνου σώματος. Ο Άνθρωπος, παρέμεινε στην
Αδαμιαία του προβολή μέσα στην Ιστορία αποδιωγμένος, εξόριστος, πρόσφυγας,
γυμνός, έρημος, τσακισμένος από τα βάσανα, μόνος, ανυπεράσπιστος (απέναντι στις
δυνάμεις της φύσης και του της κυριαρχίας του Κακού μέσα στις κοινωνίες),
απαρηγόρητος και αδύναμος, θρυμματισμένος ψυχικά και πνευματικά με όσα
καθημερινά του συμβαίνουν, σταυρωμένος από δυνάμεις του Κακού στο Σταυρό της
ζωής του, που κάθε φορά αλλάζουν πρόσωπο και προσωπείο, και εφευρίσκουν τρόπους
και μεθόδους για να τον βλάψουν, τον καταστρέψουν, λυγίσουν το αγωνιστικό
φρόνημα του βίου του, τον περιθωριοποιήσουν, τον Πενθηφορήσουν.
Και εδώ
έχουμε ένα από τα ιστορικά λάθη των χριστιανών, που-κατά την άποψη ενός άθεου
και άπιστου Θωμά αγνωστικιστή- είναι ότι, η θρησκευτική και εκκλησιαστική και
πνευματική εξουσία των χριστιανών ιερέων είναι ότι μεταθέτουν την ευθύνη των
όποιων προβλημάτων και αδιεξόδων αντιμετωπίζει ο Άνθρωπος σαν οντότητα μέσα στο
ιστορικό πεδίο ζωής του στον ίδιο. Είναι το αποτέλεσμα του «Δεύτερου
αμαρτήματός του» μετά την γεύση του καρπού της γνώσης του Καλού και του Κακού.
Ο ίδιος ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τα αδιέξοδά του, με την πανούργα αυτή
των ιερέων που προπαγανδίζουν από άμβωνος θέση, απεμπολούν την δική τους ευθύνη
μέσα στον Κόσμο ως πειθήνια κρατικά όργανα της εκάστοτε πολιτικής και οικονομικής
εξουσίας και εκμετάλλευσης που αποτελούν αναπόσπαστα μέλη. Ο σημαντικός Μαξ
Βέμπερ και τα βιβλία του-παρά του ότι αναφέρονται μόνο στον Προτεσταντικό
κυρίως και στον Καθολικό Κόσμο και την οικονομία των κοινωνιών, και αγνοεί ότι
το ίδιο συνέβει και εξακολουθεί να συμβαίνει και στον Ορθόδοξο Κόσμο-,
δικαιώνεται κάθε φορά που παρατηρούμε και εξετάζουμε την ιστορική διαδρομή και
εξέλιξη του Καπιταλισμού, και αποικιοκρατικής οικονομικής εκμετάλλευσης που την
βαπτίζουμε πολιτιστική-θρησκευτικής σωτηριολογίας. Το κενό του Ουρανού και της
Άνωθεν βοήθειας δεν κάλυψαν οι διάφορες μέχρι σήμερα θεωρήσεις των ρασοφόρων. Η
Ανθρώπινη Μοίρα και η περιπέτειά της παρέμεινε η ίδια και στον Παγανιστικό και
στον Χριστιανικό-όλων των δογμάτων Κόσμο. Η εκμετάλλευση των αδυνάτων και η
εκμηδένιση της ελευθερίας του ανθρώπου. Όπου φτωχός και η μοίρα του. Ο καθένας
και η κάθε μία ύπαρξη σηκώνει μόνη της τον σταυρό της. Μόνοι μας γεννιόμαστε
και μόνοι μας φεύγουμε από αυτήν την γη. Άκλαυτοι και απαρηγόρητοι από Θεούς ή
Θεό και τους Ανθρώπους, λέει ο σοφός λαός. Η εκμετάλλευση από επίγειες και
μεταφυσικές δυνάμεις είναι η ίδια, στα τεχνάσματα εφαρμογής της αλλάζει.
Αμαρτωλοί Εμείς, Δίκαιοι Αυτοί και το παιχνίδι της ζωής συνεχίζεται με το
κόστος πάντα σε βάρος μας. Εμείς ταπεινωμένοι και υποταγμένοι και Εκείνοι
υπερήφανοι και βέβαιοι για την αποστολή τους. Και, όσον αφορά την χώρα μας, την
Ελλάδα και την ιστορική διαδρομή της στον χρόνο, να αναφέρουμε ότι
πανεπιστημιακή σύγχρονη ιστορικός μας λέει συχνά στα τηλεοπτικά μαθήματα ιστορίας
της ότι δεν υπήρξαν «Κρυφά Σχολεία». Όπως και παλαιότεροι έλληνες ιστορικοί. Το
θέμα του πίνακα του Γύζη είναι ένας ακόμα μύθος της Εκκλησίας όπως και η
ανάσταση. Και ακόμα, την συνεργασία της πολλών αρχιερέων με την Πύλη. Αυτό δεν
αναιρεί τις θυσίες και τα μαρτύρια άλλων ιερωμένων, αλλά, όταν αναφέρονται οι
χριστιανοί ιερωμένοι και ιστορικοί στα πριν και μετά την Άλωση σφυρίζουν αλλού
όταν είναι να αναφερθούν στα δικά τους λάθη και επιλογές ή και εγκλήματα. Την
Ελλάδα με ευθύνη πολιτικών και εκκλησιαστικών φορέων της δεν της επέτρεψαν να
περάσει και να καρπωθεί τα επιτεύγματα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και της
Αναγέννησης. Παρέμεινε δέσμια των ρασοφόρων αντιλήψεων και θεωριών ζωής, λες
και η πατρίδα αυτή είναι ένα μεγάλο Μοναστήρι όπως καυχήθηκε προσφάτως στο
διαδίκτυο τις ιερωμένος. Και κάτι ακόμα, ως ερώτηση. Όσοι μιλούν από τους
ορθόδοξους χριστιανούς και μας διαφωτίζουν λέγοντάς μας ότι οι πρώτοι
χριστιανοί μαρτύρησαν και κυνηγήθηκαν από
τους Εθνικούς και Παγανιστές Έλληνες, θα άξιζε και θα μας ήταν χρήσιμο
να μαθαίναμε ποιες αρχαίες ελληνικές και άλλες πηγές αναφέρουν αυτό το γεγονός.
Πότε αρχαίοι Εθνικοί Έλληνες κυνήγησαν και σκότωσαν χριστιανούς; γιατί το
αντίθετο ιστορικά γνωρίζουμε μέχρι σήμερα. Οι Πολυθεϊστικές Θρησκείες παρά το
αυστηρό και πουριτανικό ηθικό σύστημα ζωής που ασπάζονται, σε σχέση με τις
τρείς Μονοθεϊστικές Θρησκείες δεν διακρίνονται για τον φανατισμό τους και την
απολυτότητά των θρησκευτικών τους αντιλήψεων και θέσεων ή κάνουμε λάθος;
Όμως Σήμερα Μεγάλη Παρασκευή Κηδεύουμε το ανθρώπινο
Σώμα, σύμφωνα με την Ελληνική Ορθόδοξη παράδοση. Η Ελληνική γλώσσα Πενθεί μέσω
της Υμνολογίας της το Σώμα που φυλακίστηκε, το Σώμα που βασανίστηκε, το Σώμα
που Σταυρώθηκε, και, Αποκαθηλώνοντάς το η Μήτηρ Αυτού, ο Μαθητής ον ηγάπα και
άλλες Μοιροφόρες γυναίκες, τον έθαψαν για να κατεβεί και αυτό στον Άδη όπως
εκατομμύρια άλλα Σώματα χιλιάδες χρόνια τώρα δίχως επιστροφή. Και όπως γράφει
ένας ποιητής της Γενιάς του 1970 ο Νάσος Βαγενάς μεταξύ άλλων στίχων του:
«Υπάρχουν σώματα τόσο περίπλοκα και λευκά όσο το αίσθημα του σκακιστή
όταν νικά».
«Σώματα ποιητών. Σώματα καλογήρων».
«Σώματα που ανεβαίνουν στον
ουρανό. Σώματα που πέφτουν στο κενό».
«Υπάρχουν σώματα τόσο άδεια/ όσο ένα
γήπεδο τα βράδια».
«Τα σώματα όσων έχουν μείνει μόνοι».
«Σώματα που αιωρούνται
στην αγχόνη».
«Σώματα σαρκοβόρα».
«Σώματα προνομιούχα».
«Σώματα αναρριχητικά.
Σώματα ταριχευμένα».
«Σώματα μέσα σε άλλα σώματα. Και σώματα στο χώμα»…..
Αυτό το
υλικό Σώμα μας την μόνη και αιώνια μαρτυρία αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης με
την εμφάνισή του μέσα στα πεδία της Ιστορίας είναι που Κηδεύει υμνολογώντας το
ο Άνθρωπος ανάλογα με την παράδοση που ανήκει και ασπάζεται. Ο Μύθος της
αναστάσεώς του εκ νεκρών είναι αυτό που η θρησκευτική χριστιανική παράδοση
κατασκεύασε προς σωτηρίας των πιστών της μέσα στους αιώνες. Γιατί άραγε, μήπως
δεν υπάρχει αρκετός των νεκρών ανθρώπινος συνωστισμός στο Νησί των Μακάρων; Και
γιατί να μην πράξεις το καθήκον σου, αν μπορείς φέρεσαι με καλοσύνη και με
ανθρωπιά στους γύρω σου, δεν τους βλάπτεις και φεύγεις από αυτήν την ζωή αν
είσαι τυχερός ήρεμα και γαλήνια και παραχωρείς την επίγεια θέση σου στους
επερχόμενους και αν σε μνημονεύουν καλώς αν όχι δεν τρέχει και τίποτα. Ένας
άλλος, αυτήν την φορά ορθόδοξος πιστός χριστιανός επιστήμονας, ο
Βυζαντινολόγος, ερευνητής και μελετητής του έργου του Αγίου Ρωμανού του
Μελωδού, ο Κρης Νικόλαος Β. Τωμαδάκης, πέραν των άλλων του πανεπιστημιακών
ασχολιών ασχολήθηκε και με την ποίηση, και μάλιστα γράφοντας καλά και
συγκινητικά ποιήματα. Την δική του ποιητική φωνή την «προσευχή του κυμανθέντος»
λόγου του, συγκέντρωσε, φιλολογικά επιμελήθηκε και εξέδωσε ο φιλόλογος και
ορθόδοξος συγγραφέας, μαθητής του Νικόλαου Β. Τωμαδάκη, ο Ιωάννης Μ.
Χατζηφώτης. Τα ποιήματα εκδόθηκαν στην Αθήνα το 1973 με τον απέριττο και απλό
τίτλο «Ποιήματα», σελίδες 156 και συνοδεύεται από τα Επιλεγόμενα σελ. 147-151
του επιμελητή μαθητή του και αποτελείται ο τόμος, από το ποιητικό
«Προανάκρουσμα» του Νικόλαου Β. Τωμαδάκη, τις 8 ενότητες ποιημάτων πρώτο μέρος
της συλλογής. Στο δεύτερο μέρος σελ. 123-142 παρουσιάζονται οι Μεταφράσεις του
βυζαντινολόγου ποιητή και οι ενότητες τερματίζονται με το ποίημα «Τελευταίο»
που είναι το «Σιωπητήριον» της ποιητικής του κατάθεσης. Ο τόμος δεν περιέχει
όλο το γραφέν ποιητικό corpus του Νικόλαου Β. Τωμαδάκη, όπως μας πληροφορεί ο Ι. Μ.
Χατζηφώτης, αλλά ένα επιλογή ποιημάτων του που γράφτηκαν σε διάφορα χρονικά
διαστήματα του ελεύθερου χρόνου του. Στο πρώτο αυτό ενδεικτικό προανάκρουσμα
της ποιητικής του φωνής που παρουσιάζουμε, να σημειώσουμε ότι υπάρχει και μία
ποιητική του μονάδα 8 στίχων με τίτλο «Τουρκολίμανο» γραμμένο το Καλοκαίρι του 1970 από την
ενότητά του «Αγάπη δίχως έρωτα». Από την συλλογή στο παρόν σημείωμα δεν
αντιγράφουμε από τα περισσότερο θρησκευτικής ατμόσφαιρας 8 ποιήματά του «Η
Προσευχή του Κυμανθέντως», αλλά από το παρόμοιου κλίματος 6 πένθιμα ποιήματα
της ενότητας «Η ζωή των νεκρών». Είναι η προσωπική του εξόδιος ακολουθία στους
δικούς του κεκοιμημένους, σελίδες 99 έως 106. Ποιήματα που γράφτηκαν την
χρονική περίοδο του Πολέμου και της Κατοχής και είκοσι και εικοσιπέντε χρόνια
αργότερα. Συγκίνηση, ευαισθησία, τρυφεράδα, νοσταλγία, βουβός πόνος, καθαρή
κρητική λαλιά. Μια ποιητική γλώσσα-όπως και των άλλων ποιημάτων της μοναδικής συλλογής
του-που, κυμαίνεται μεταξύ της χρήσης της Δημοτικής και της Καθαρεύουσας δίχως
να μας ξενίζει και να μας ενοχλεί. Η καθαρεύουσα γλώσσα του Νικόλαου Β.
Τωμαδάκη που εκφράζει με τον καλύτερο τρόπο την ποιητική του ευαισθησία, φέρει
στο νου, όπως επισημαίνει και ο φιλολογικός επιμελητής της έκδοσης την ποίηση
και την ατμόσφαιρα της Καβαφικής ποίησης. Τις εκλεκτικές όχι τόσο κειμενικές
συγγένειές της όσο μιάς αίσθησης γλωσσικής αναπόλησης και ερωτικής μελαγχολίας
εκφρασμένη με την προσωπική γλώσσα του επιστήμονα ποιητή. Αξίζει να προσεχθεί
στον ποιητικό λόγο του Νικόλαου Β. Τωμαδάκη και η σατιρική του φλέβα που είναι εμφανής σε ενότητα ποιημάτων του
που, θα δούμε σε επόμενο σημείωμά μας για τα ποιήματα της συλλογής. Πολύ ωραίο
το «Επίγραμμα στον τάφο των Σολωμών» που φέρει ημερομηνία 1938 και κατ’
εξαίρεση αντιγράφουμε μαζί με τα άλλα και νομίζουμε ότι κουμπώνει και με την
ατμόσφαιρα της κατανυκτικής ημέρας και την περίοδο της Μεγάλης Εβδομάδος:
«Ώ τύμβε,
πικρέ, και πολλών πόνων γέμων!
έχω σε και
βλέπω σε εχθρόν και φίλον’
φίλον μεν ως
έχοντα τους πεφιλημένους,
εχθρόν δ’ ως
φθείροντα αυτών τα κάλλη».
Τάφε πικρέ,
τάφε, πολλούς πόνους γεμάτε,
σε παίρνω
και σε βλέπω και για έχτρό και φίλο’
για φίλο τι
κρατάς τους πολυαγαπημένους,
εχτρό γιατί
χαλάς, τάφε, τες ομορφιές των.».
Και η
ενότητα:
Η ΖΩΗ ΤΩΝ
ΝΕΚΡΩΝ
ΟΤΑΝ ΖΟΥΣΕ
16.5.1907-16.5.1943
Θα ‘σουν
στην άνθισι σου, μητέρ’ αγαπημένη,
της νιότης
των τριάντα χρόνων τ’ όνειρα ζούσες,
καθώς στο
φώς της μέρας μ’ έδωσες. Και το χέρι
-πού αγαπημένο φίλησα στο χωρισμό μας-
Άσαρκο δεν
θα ήταν. Το παράστημα, η όψι
απ’ τα δικά
μου πιότερο σώθηκαν
παρά απ’ τα
πικραμένα γέρα που σε λυώνουν,
αβρό
λουλούδι, αθηναία κόρη, εις πνιγηρό τόπο.
Σήμερ’
αναζητώ την αγκαλιά σου, και το χάδι,
καθώς όταν
μικρός συχνά τις λύπες μου για να ξεχάσω
απόγερνα
στον ήσκιο σου, στη μητρική ποδιά σου.
Άχ να ‘ταν
ν’ ακουμπούσα στη γερή σου αγκάλη-
και να ‘σουν
νέα και σύ κι εγώ λιγώτερο δοκιμασμένος
κι η ζωή να
‘ταν δική μας πιότερο, καθάριος
ο ουρανός κι
αττικός και για σένα, να ‘ταν
κι η θάλασσα
να μη μ’ έχη μακρύνει
απ’ ό,τι
αγαπημένο, να μη το έχη πνίξει.
Και τα
δάκρυά μου, που δε θα με λυτρώσουν
καθώς το
λευκό χαρτί θα υγράνουν, ν’ αλαφρώναν
την ύπαρξή
μου, στη μητρικήν αγκάλη αργοκυλώντας.
Άχ, να ‘ταν
όνειρο τελειωμένο πού να το ξεχνούσα
η φθορά μου,
η δουλεία, ο χαμός της γενιάς μου,
κι η
ανημπόρια να ξεφύγω απ’ τον κλοιό της ζήσης
περνώντας
στην ελεύθερη απεραντωσύνη.
Αύριο που δε
θα υπάρχης πιά, τ’ αγαπημένα μάτια
που δε θα
σου τα κλείσω εγώ, καθώς μακρυά σου υπομένω,
θα χτυπά η
καρδιά σου, αλλιώτικη βέβαια, λιγώτερο πράα,
στα δικά μου
στήθη τόσον, όσο πνοή θα μου δίνη η φύσις
κι
εγκαρτέρησι ο Θεός που κυβερνάει τους λογισμούς μας.
Τριανταέξι
χρόνια σήμερα τελειώνουν κι είναι τόση
η σοφία μου
κι η γνώσι, τόση μόνο:
πώς μ’
αγαπάς μονάχα εσύ στον κόσμο δίχως σκέψι,
μ’ όση φλόγα
έχει το ρικνό σου σώμα κι η μεγάλη
ψυχή σου,
δισταγμό για τη θυσία που δεν εγνώρισε.
16.3.1943
(Κατοχή, Αθήνα)
129
Οι μέρες μου
περνούν απ’ τη θανή σου
τη φωνή δε
μπορούν ν’ αδυνατίσουν
της ψυχής
σου το φώς δε θέλει σβήσουν
την αντρική
την όψι τη δική σου.
Εικόνα
λαγαρή λάμπει η μορφή σου
καθώς γερός
κι ωραίος δίπλα μας ήσουν
της
τρικυμίας οι σάλοι πρίν να κλείσουν
τα μάτια
σου, το φώς σου να ποντίσουν.
Να πάς από
τη θάλασσα γραμμένο,
το αγαπητό
σου κύμα εγίνη Μοίρα’
το βιβλίο
κλειστό, μισογραμμένο
μπροστά σου,
της Ζωής ανοιχτή η θύρα.
Σα ρόδο σ’
ανθογιάλι ‘σαι γερμένο.
Μ’ άλμη το
βάζο είχαν γεμισμένο.
11.11.1942
ΠΕΝΘΟΣ
Ανεκδήλωτα
τα υπονοούμενα αισθήματα
μιάς νιότης
που δεν υπήρξε απερίσκεπτη.
Ξανθά τα μαλλιά,
αινιγματικά μάτια,
χαμόγελο
ευγενικής καλωσύνης
η δειλία της
αγνότητος εκατέρωθεν.
Τριάντα
πέντε χρόνια τώρα, όνειρον
που τόκοψε
το καύμα μιάς ημέρας
μα δεν
τόσβησεν ούτε νύχτα ούτε πρωινό,
ούτε δεσμοί,
ούτε έρωτες, ούτε ταξίδια.
Μακρόχρονη
ήταν η ασθένεια που σ’ εθανάτωσεν
αφού πρίν σ’
είχε μαραζώσει η ανησυχία,
χωρίς να
ξεσφαλίσουν το χείλη από το πείσμα
-ας το πούμε
συμβατικήν αξιοπρέπεια-
κι ούτε ένα
δάκρυ πιά, απλή εγκαρτέρησι.
Είχε
ξοφλήσει πολύ πριν κι η ζωή σου
ανερώτευτη,
άχαρη, άσκοπη καθώς την έπλασαν
οι ξένες
ιδέες, που ήταν καθώς πρέπει,
κι η δική
μου που εδαπανήθη μεταξύ
στυγνής
στερήσεως και ανοιχτής ακολασίας
χωρίς να μου
δώση την πληρότητα.
Συναντήθηκαν
οι Μοίρες μας κι έπαιξαν
τη ζωή μας,
την ψυχή μας, τη συνέχειά μας
και μας
άφησαν στείρους κι έρημους.
Κι έπεσες
εσύ πρώτη στο κρύο το χώμα.
Μένει μιά
ξανθιά, ευγενικιά θύμησι,
ο πρώτος κι
ο ύστατος μεγάλος πόνος,
που έκαμε
και των δύο τη ζωή μάταιη,
πιό μάταιη
από στίχους και βιβλία.
23.1.67
ΕΝΣΑΡΚΩΣΙ
Ο
ανοιξιάτικος Θεός ο αναστημένος
μεσ’ τα μύρα
της μαγιάτικης βραδιάς
το θείο του
χέρι απλώνει ειρηνοφόρο
κι ευλογεί
τη γενιά μου
και γαλήνην
αφήνει στην πολυκύμαντή μου
ψυχή καθώς
το νοιώθω απάνωθέ μου
το δυνατό
του χέρι.
Κι η ζωή μου
ολόκληρή ‘ναι απόψε
δώρο δικό
του, παλλόμενη χορδή
κάτω απ’ τον
έναστρο ουρανό
το γεμάτο
γλυκό μυστήριο
ήσυχο σαν
παιδάκι που κοιμάται
και
χαμογελά.
Κι η ύπαρξι
μου απόψε διπλή γίνεται,
καθώς νοιώθω
ολάκερη τη νιότη σου
που πρόωρα
σβήστηκαν εντός μου
στην
ενσάρκωσι του εαυτού σου,
αγαπημένη
ψυχή,
αγνή προς την
τελείωσι να πορευόμαστε
τη δίχως
τέλος ένσαρκοι,
καθώς μας
περιμένει πάντα η χοϊκή
ανάστασι
στην άνοιξι του Αιώνος.
6.5.1943
ΦΘΙΝΟΠΩΡΙΝΗ ΒΡΟΧΗ
Αγαπούσες το
χώμα που μύριζε μετά τη βροχή του φθινοπώρου’
Αλλοίμονο
την αίσθησί της θάχης ο ίδιος μουσκεύοντας
στον πρόωρο
τάφο σου απ’ τη μπόρα τ’ Αυγούστου.
12.8.1942
5 ΙΟΥΛΙΟΥ 1942
Εταξίδεψεν ο
άνεμος, καταλάγιασεν ο σάλος,
η θάλασσα
ξαναπήρε το χρώμα και τη γαλήνη της
κι η
θερμότης διαχύθηκε στην ανήσυχη γη.
Βαθυκύανα τα
νερά, νωχελικές οι ακρογιαλιές,
πράσινα τα
καϊκια, κόκκινα, λευκά,
άσπρα τα
πανιά, ρυθμικός κρότος κι ηρεμία.
Ερημιά
ανάμεσα στους ανθρώπους που χαίρονται
ή που
πασχίζουν να χαρούν κατά το πρόγραμμα των διακοπών.
Να ‘ταν να
γαλήνευε κι η μνήμη και να κόπαζεν
η πικρότατη
θύμηση της ημέρας που μας έλειψες!
Το μεταξωτό
υποκάμισο που σκέπασε
τ’
αλαβάστρινο νεκρό σώμα, τ’ άβουλα χέρια’
τα γαλανά
μάτια που δε θα χαμογελούσαν πιά,
τα
θαλασσόβρεχτα μαλλιά ραντισμένα με άμμο’
τ’ άπραγα
χέρια που σταυρώθηκαν στο στήθος
πάνω από μιά
καρδιά που δε χτυπούσε πιά
και δεν
ξαναχτύπησε δεκανιά χρόνια σήμερα.
Λίγο θα ζης
σα θύμηση, σα μικρό δάγκωμα μνήμης.
Μετριούνται
της καρδιάς οι χτύποι της ακατασίγαστης,
και γέρνει ο
ήλιος να βουτήξη προς το πέλαγος.
Αισθάνομαι
τη νύχτα πάνω από τη θάλασσα
να σβήνη μου
την αίσθησι, το σάλο, την ανάπαυσι,
χωρίς να
ξεχωρίζω ανάμεσα στα κύματα
και στο
γαλάζιο των χαμένων σου ματιών.
3.7.1962
Μεγάλη
Παρασκευή Σήμερα, ιερή κατάνυξη της Μεγάλης Εβδομάδας το τελετουργικό της Θείας
Δραματουργίας οδηγείται στο τέλος του με την κορύφωση του Θείου Σκηνικού
Δράματος και των προσώπων που συμμετέχουν σε αυτό στην αέναη κυκλική ιστορική
επανάληψη μέσα στην Ιστορία του δυτικού πολιτισμού. Μετά τα Θεία Πάθη και την
Σταύρωση του Ανθρώπου από την Γαλιλαία, δηλαδή του Χριστού, την Αποκαθήλωση που
τελέστηκε το πρωί στους ιερούς ναούς έρχεται η Ταφή. «Η Ζωή εν Τάφω….». Το
τριήμερο Πένθος. «Ο γλυκύ μου Έαρ γλυκύτατό μου τέκνο…» Ο Ιησούς Ναζωραίος Βασιλεύς των Ιουδαίων όπως
έγραφε η επιγραφή πάνω στο Σταυρό οδηγείται στο Μνήμα, ολοκληρώνοντας με την
ατομική του θυσία και οικειοθελή προσφορά, την τρίχρονη διδασκαλία του τον
επίγειο παραδειγματικό κύκλο του μέσα στην Ιστορία τω Καιρώ Εκείνω…
Η τελετουργία της σκηνογραφίας του Θείου
Δράματος συνεχίζεται και το Μεγάλο Σάββατο και την Κυριακή του Πάσχα έως την
απόδοσή του για τους πιστούς χριστιανούς. Η λαϊκή και λόγια ποιητική φαντασία
μας κληροδότησε τους πλούσιους ποιητικούς και υμνολογικούς καρπούς της. Από το
λαϊκό πολύστιχο Μοιρολόι της Μάνας Παναγιάς και τις διάφορες παραλλαγές του από
γεωγραφική περιοχή της χώρας έως την ποιητική σύνθεση του ποιητή Κώστα Βάρναλη
ο σπαρακτικός θρήνος είναι ο ίδιος. Από Την ποίηση του ποιητή της Ρωμιοσύνης
έως την «Σταύρωση» και την «Ανάσταση ποιητικές συνθέσεις του ποιητή Κρίτων
Αθανασούλη ίδια τα ίχνη της συγκίνησης. Και από τον «Επιτάφιο» του συγγραφέα
Δημήτρη Σιατόπουλου έως το ποίημα του Λευκάδιου ποιητή Τάσου Σιδέρη, «Το
τελευταίο Θαύμα (στο Γολγοθά)» ο ποιητής ήταν εγκατεστημένος στην πόλη του
Πειραιά τα θρησκευτικά βαδίσματα της παράδοσης κοινά. Και από «Το τραγούδι του
Σταυρού» του Κωστή Παλαμά έως την «Διαμαρτυρία του Ιούδα» του Συμιακού καθηγητή
και συγγραφέα Βασίλη Μοσκόβη συνεχίζεται η ποιητική θρησκευτική παράδοση. Ο
πειραιώτης Λουκάς Μουζάκης γράφει το «Αναστάσιμό» του ενώ ο δημοσιογράφος και
ποιητής από το Κερατσίνι Παναγιώτης Τσουτάκος δημοσιεύει την δική του «Μεγάλη
Παρασκευή» με προμετωπίδα λόγια από την αφήγηση του ευαγγελιστή ιατρού Λουκά.
Ενώ μία μακροσκελής ποιητική σύνθεση «Αναστάσιμο» αφιερωμένη στην πρώτη γυναίκα
συγγραφέα του Νίκου Καζαντζάκη «Στη Γαλάτεια Καζαντζάκη» δημοσιεύει η ποιήτρια
Σοφία Μαυροειδή Παπαδάκη και ο ποιητής Γιάννης Οικονομίδης γράφει την «Μεγάλη Παρασκευή»
του. Και η λαϊκή και φυσικά η λόγια ποιητική παράδοση από διάφορα μέρη της
Ελλάδας και της Κύπρου που είναι αφιερωμένη στην περίοδο της Μεγάλης Εβδομάδος
και των προσώπων που συμμετέχουν στο Θείο Δράμα και το Πάθος, συνεχίζεται
σταθερά δημιουργώντας μία αντίστοιχη κατηγορία και είδος ποίησης όπως είναι «Η
Αρχαιόθεμη» που αποκαλούμε θρησκευτική. Η ποιητική εικονογραφία είναι ατελείωτη
μια και είναι έμφυτη η ροπή ημών των Ελλήνων και Ελληνίδων στην γραφή και κυρίως
στην ποιητική γραφή. Πλήθος γυναικείων και αντρικών φωνών συνθέτουν ποιήματα,
ακόμα και για τις Μέρες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Για τους χώρους που
διαδραματίστηκε το Θείο Δράμα. Ενδεικτικά σημειώνουμε έχουμε ποιήματα για: τον
«Σταυρό», τον «Ναζωραίο», τον «Επιτάφιο», την «Μαρία Μαγδαληνή», το «Όρος των
Ελαιών», τον «Γολγοθά», τον «Ιούδα», τον «Θωμά» την «Αποκαθήλωση», τον «Μυστικό
Δείπνο», την «Ιερουσαλήμ», την «Κασσιανή», τις «Μυροφόρες», την «Ανάσταση», την
«Μεγαλοβδομάδα», το «Μεγάλο Σάββατο», τον «Ιωσήφ», τους «Εμμαούς», την
«Σταύρωση» και φυσικά την «Παναγία», τον «Χριστό» τον «Νυμφίο» κλπ. Ποιήματα
θρησκευτικής πνοής, θεματογραφία και κλίματος που, προέρχονται, όχι απαραίτητα
από θρησκευτικούς ή θρησκευόμενους συγγραφείς. Ένας ποιητικός κύκλος που οι
άξονές του περιλαμβάνουν και άλλες περιόδους της χριστιανικής παράδοσης, όπως
την περίοδο των Χριστουγέννων, των Φώτων, του Δεκαπενταύγουστου,
περιλαμβανομένου και του Εορτολόγιου αρκετών αγίων της Ορθοδοξίας. Του Ιώβ, του
Μωυσή, προσώπων που διαδραματίζουν ρόλο μέσα στην Παλαιά και Καινή Διαθήκη,
τους τρείς συνοπτικούς Ευαγγελιστές, τον Ιωάννη, την Αποκάλυψη, τον Απόστολο Παύλο,
τον άτυχο αυτοκράτορα Ιουλιανό, τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, τον Θεό κλπ. Παρά
το γεγονός ότι δεν είναι και τόσες πολλές αριθμητικά οι Θρησκευτικές Ανθολογίες
μέσα στην ελληνική Γραμματεία τα θρησκευτικής ανάσας ποιήματα υπερβαίνουν τα
ανθολογικά της θύραθεν παιδείας είδη. Ένα γρήγορο ξεφύλλισμα της πεντάτομης «Θρησκευτικής
Ανθολογίας Ποιήσεως» 1453-1952 του ποιητή Σήφη Γ. Κόλλια, Αθήνα- Νέα Υόρκη 1973
με πρόλογο του πρώην αρχιεπισκόπου Αμερικής Ιακώβου και μία συνοπτική «λογιστική»
κωδικοποίηση των θεμάτων της θα μας δώσει καρπούς χρήσιμους για κάθε εργασία μας
παρά τις περικοπές και τα ποιητικά θραύσματα που συναντάμε που πρέπει να οφείλονται
μάλλον στην έλλειψη σελίδων παρά θέλω να πιστεύω σε δογματικής φύσεως περικοπές.
Μια ποίηση θρησκευτική που αγγίζει και
ξεπερνά πολλές φορές το στοιχείο της υπερβολής της γλωσσικής της τυπολογίας με
συγκεκριμένη θεματογραφία μιάς ακόμα πιο συγκεκριμένης εκδοχής της ορθόδοξης πίστης.
Φωνές εξομολογητικές, φωνές ικεσίας, φωνές παρακλητικές που συνενώνουν το θείο
μαρτύριο με το ανθρώπινο του ποιητή. Ψυχικές
καταστάσεις δημιουργών που, δεν στοχεύουν τόσο στην αισθητική καλλιέπεια του λόγου
όσο στην έκφραση των πιο μύχιων αισθημάτων του ποιητή ή της ποιήτριας, ή
ανακαλούν στην μνημονική επιφάνεια παιδικές αναμνήσεις και γεγονότα μέσα στην
παιδική αθωότητα και ομορφάδα της παιδικής ηλικίας και αφέλειας πού, όλα είναι ένα
τελετουργικό παιχνίδι που κρυσταλλώνεται μέσα στην έκπληξη και την φαντασία ως
θρησκευτική κατάθεση ποιητικής τέχνης.
Ας δώσουμε ένα
ποιητικό δείγμα που φέρουν τίτλο «Μεγάλη Παρασκευή»
Θρήνος της Μεγάλης Παρασκευής
Αργά, θλιβά
και πένθιμα χτυπάει
του επιτάφιου
θρήνου η καμπάνα,
κι’ ο νούς μας
σε προσκύνημα θα πάει,
στον πόνο
που ‘χει αβάσταγο μια μάνα…
Βαριά, θλιβά
και πένθιμα χτυπάει
το μήνυμα να
φτάσει πέρα ως πέρα
βαριά και
γκρίζα η συννεφιά και πάει
ν’ απογιομίσει
θλίψη την εσπέρα…
Αργά κι’ η
λιτανεία θ’ ακλουθάει
τα μονοπάτια
του στερνού του δρόμου.
και των κεριών
η λάμψη θα φωτάει
τα σκοτεινά
βασίλεια του τρόμου…
Μα ποιος θ’
ακούσει τον αχό μιάς άλλης,
που ράγισ’ έτσι
άξαφνα καμπάνας,
της πίκρας
μου ποιος θα ‘βρει της μεγάλης
τον τόνο για
να γίνει ο παιάνας;
Κανείς δε θα
‘ρθει για ν’ ακολουθήσει.
Σε ποιόνε
την καρδιά μου να ανοίξω;
Κανείς δε θα
‘ρθει για να βοηθήσει
και μόνος τα
καρφιά μου θα τα μπήξω…
Γιάννης Σπανόπουλος
--
Μεγάλη Παρασκευή
«Τί ότι είπεν ο Θεός;» Γένεσις γ΄ 1.
Αρχή της φθοράς
μου, Ταύ,
θεανδρικό κρατάς
σώμα,
ζωής μου αρχή.
Βασίλης Μουστάκης
--
Μεγάλη Παρασκευή
Είναι μια μέρα
σκοτεινή, βουβή, βαρειά, θλιμμένη,
Σα νάχει κλάψει
ο ουρανός κ’ η φύση να πονεί,
καθώς σκορπιέται
το Ιλί Λαμά Σαβαχθανί
σ’ όλα τα πέρατα
της γης, σ’ όλη την οικουμένη.
Κύριε, δός
μου την ψυχή ν’ ανθέξω στα σκοτάδια,
στης Μοίρας τα χτυπήματα και στων παθών το σάλο,
τι δεν μπορώ
πια να δεχτώ νάν’ η ζωή μου ολάδεια
και να
συναγελάζομαι με τόνα και με τ’ άλλο.
Γιώργος Μυλωνογιάννης
Η πρωτεύουσα
άδειασε, οι συνεχείς έλεγχοι της τροχαίας για ασφαλή έξοδο προστατεύουν τους εκδρομείς.
Τα εμπορικά καταστήματα άνοιξαν και θα είναι ανοιχτά μέχρι της 9 μ.μ. Μια φουρνιά
με σάπια κρέατα αποφεύχθηκε να ριχτεί στην αγορά. Οι τηλεοπτικοί δέκτες αναμεταδίδουν
παραδοσιακούς στολισμούς με λουλούδια των Επιταφίων. Προσοχή αγαπητοί εκδρομείς
στην οδήγηση και στα βαρελότα που, τρομάζουν δίποδα και τετράποδα ζωάκια.
Χρόνια Πολλά
Γιώργος Χ. Μπαλούρδος
Πειραιάς
10 Απριλίου
2026
