ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ ΙΑ΄

 ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ

            ΚΑΙ ΤΟΝ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟ  ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟ

   «Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, πριν αναλάβει την τελευταία υπεράσπιση  της Κωνσταντινουπόλεως, είχε καταφέρει να επεκτείνει τα όρια του κρατιδίου του έως την Πίνδο, είχε δηλαδή επιτύχει να ανασυστήσει, όχι από την Κωνσταντινούπολη, αλλά από την Ελλαδική πλευρά-και θα δούμε τη σημασία αυτού του πράγματος- ένα πρώτο Ελληνικό βασίλειο….»

     Νίκος  Σβορώνος

Ο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ   ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ

-Τον είδες με τα μάτια σου, γιαγιά, τον Βασιλέα,

ή μήπως και σε φάνηκε, σαν όνειρο να πούμε,

     σαν παραμύθι τάχα;

-Τον είδα με τα μάτια μου, ωσάν και σένα νέα,

πα να γενώ κατό χρονώ, κι ακόμα το θυμούμαι,

     σαν νάταν χθες μονάχα.

 

Στην πόλη, στην Χρυσόπορτα, στον πύργον από κάτου,

είν’ ένα σπήλαιο πλατύ, στρωμένο σαν παλάτι,

    σαν άγιο παρακκλήσι.

Κανένας Τούρκος δεν μπορεί να κρατηθεί κοντά του,

κανείς της σιδερόπορτας ναυρή το μονοπάτι,

     να πα να το μηνύση.

 

Μόνο κανένας Χριστιανός, κανένας που το ξέρει

περνά ‘π’ αυτού κρυφά-κρυφά και τον σταυρό του κάνει

     με φόβο και μ’ ελπίδα.

Έτσι κ’ εγώ, βαστούμενη στο πατρικό μου χέρι,

επήγα και προσκύνησα. Και εδ’ αυτού μ’ εφάνη-

      Όχι μ’ εφάνη! Είδα:

 

Μέσ’ στο σκοτάδι το βαθύ εν’ άστρο, σαν λυχνάρι,

σάν μία φλόγα μυστική απ’ τον Θεό αναμμένη,

     γαλάζια λάμψη χύνει.

Και φέγγει την λευκόχλωμη του Βασιλέως χάρη,

πού με κλεισμένα βλέφαρα εξαπλωμένα μένει

     στην αργυρή του κλίνη.

 

-Απέθανε, γιαγιά;- Πότε, παιδάκι μου! Κοιμάται,

κοιμάται μόνο! Την χρυσή κορώνα στο κεφάλι,

     το σκήπτρο του στο χέρι.

Και, σαν παλιοί του σύντροφοι, πιστοί του παραστάται,

στα στήθη τ’ ο Σταυραετός, στα πόδια του προβάλλει

     δικέφαλο Ξαφτέρι.

 

Επάν’ απ’ το κεφάλι του, η ασπίδα παραστέκει’

κ’ εκεί πού το χρυσόπλεκτο, το ψηφωτό ζωνάρι

    την μέση του κατέχει,

σαν αστραπή ‘π’ απέμεινε χωρίς αστροπελέκι,

ζερβιά, ως κάτου κρέμεται τ’ αστραφτερό θηκάρι-

      μέσα σπαθί δεν έχει!

 

-Γιατί, γιαγιά; Πού είναί το; Βαμμένο μεσ’ στο  αίμα,

ακόμ’ ως τώρα βρίσκεται σ’ ενός αγγέλου χέρι,

    στον ουρανόν επάνου…

Ήτανε τότε που η Τουρκιά την Πόλιν επολέμα.

Μέσα μιά φούχτα ελεύθεροι, απ’ έξω μύριο ασκέρι

     οι σκλάβοι του Σουλτάνου.

 

Κι’ ο Μωχάμετ ο ίδιος του πα στ’ άγριό του τ’ άτι:

-Δός μου της Πόλης τα κλειδιά! Του Κωνσταντίνου κράζει,

     και το σπαθί σου δός μου!

-Έλα και παρ’ τα! λέγ’ αυτός του Τούρκου του μουχτάτη.

Εγώ δεν δίνω τίποτε! Τίποτ’, ενόσω βράζει

     μιά στάλα γαίμα εντός μου!

 

Κ’ επρόλαβαν τα λάβαρα, κι’ αρχίνησεν η μάχη!

Σαράντα μέρες πολεμούν, σαράντα μερονύχτια

     χτυπιούνται και χτυπούνε.

οι Τούρκοι σαν τα κύματα κ’ οι Χριστιανοί σαν βράχοι,

Κι’ ούτε των Φράγκων προδοσιές, ούτε των φλάρων δίχτυα

      τον Βασιλέα σειούνε.

 

Απ’ τες σαράντα κ’ ύστερα Θεός τον παραγγέλλει:

-Για του λαού τα κρίματα, είναι γραφτό να γίνη,

      προσκύνα τον Σουλτάνο!-

Μ’ αυτός, το χέρι στο σπαθί, πεισμώνεται’ δε θέλει!

-Πρίν μπρός σε Τούρκο τύραννο το γόνατό μου κλίνη

    πες κάλλιο ν’ αποθάνω!-

 

Έξ’ απ’ το κάστρο χύνεται με σπάθα γυμνωμένη,

και σφάζει Τούρκων κατοστές κι’ Αγαρηνών χιλιάδες-

    Εκείνος κι’ ο στρατός του.

Μά ήτ’ ολίγος ο στρατός, κ’ οι πρώτοι λαβωμένοι!

Επέσαν τ’ αρχοντόπουλα’ έφυγαν οι Ρηγάδες,

     κι’ απέμεινεν ατός του.

 

Όσο τον ζώνουν τα σκυλιά, τόσο χτυπά και σφάζει,

σαν πληγωμένος λέοντας, σαν τίγρη της ερήμου,

     πού τα παιδιά της σκώσουν.

Μα κεί του πέφτει τ’ άλογο! Και πέφτ’ αυτός και κράζει:

-Δεν βρίσκετ’ ένας Χριστιανός να παρ’ την κεφαλή μου,

     πρίν πάν και με σκλαβώσουν;

 

Μιά τρίχα, και τον σκότωνεν αράπικη λεπίδα!

Μά δεν το ήθελ’ ο Θεός. Δεν ήθελε ν’ αφήση

      των Χριστιανών το Γένος

αιώνια δίχως βασιλιά κ’ ελευθερίας ελπίδα.

Γι’ αυτό προστάζ’ έν’ άγγελο να πα να τον βοθήση,

      σαν ήταν κυκλωμένος.

 

Κι’ αυτός τον Μαύρο λακπατά, τον Βασιλέ γλυτώνει’

το κοφτερό του το σπαθί του παίρν’ από το χέρι,

     τους Τούρκους διασκορπίζει.

Πά στα λευκά του τα φτερά τον Βασιλέα σκώνει,

μεσ’ στο πλατύ το σπήλαιο, που σ’ είπα, τόνε φέρει,

     κ’ εκεί τόνε κοιμίζει.

 

-Και τώρα πιά δεν ημπορεί, γιαγιάκα, να ξυπνήση;

-Ώ, βέβαια! Καιρούς καιρούς, σηκώνει το κεφάλι,

     στον ύπνο τον βαθύ του,

και βλέπ’ αν ήρθεν’ η στιγμή, πόχ’ ο Θεός ορίσει,

και βλέπ’ αν ήρθ’ ο άγγελος για να του φέρη πάλι

το κοφτερό σπαθί του.

 

-Και θάρθη ναι, γιαγιάκα μου; -Θάρθη, παιδί μου, θάρθη.

Και όταν έρθη, τί χαρά στη γη στην οικουμένη,

     σ’ όποιους θα ζούνε τότε!

Διπλό τριπλό θα πάρουμεν αυτό που μας επάρθη,

κ’ η Πόλη κ’ η Αγιά Σοφιά δική μας θενά γένη.

     -Πότε, γιαγιά μου; Πότε;

 

-Όταν τρανέψης, γιόκα μου, κι’ αρματωθής, και κάμης

τον όρκο στην Ελευθεριά, συ κι’ όλ’ η νεολαία,

     να σώσετε την χώρα,

Τότε θενάρθ’ ο άγγελος κι’ αγγελικαί δυνάμεις,

να μβούνε, να ξυπνήσουνε, να πούν στον Βασιλέα

     πώς ήλθε πιά η ώρα!

 

Κι’ ο Βασιλιάς θα σηκωθή την σπάθα του να δράξη,

και, στρατηγός σας, θενά μβή στο πρώτο του βασίλειο

     τον Τούρκο να χτυπήση.

Και χτύπα- χτύπα, θα τον πα μακρά να τον πετάξη,

πίσω στην Κόκκινη Μηλιά, και πίσ’ από τον ήλιο,

     πού πιά να μη γυρίση!

ΓΕΩΡΓΙΟΣ  ΒΙΖΥΗΝΟΣ

ΤΑ ΑΠΑΝΤΑ Τόμος Β΄. Πρόλογος Σπύρου Μελά. Εισαγωγαί Κλέων Παράσχου- Κ. Μαμώνη. Επιμέλεια Κ. Μαμώνη. Εκδοτικός οίκος Χρίστου Γιοβάνη, Αθήναι 1967, σ.57-60.

ΜΠΟΛΙΒΑΡ,

ένα ελληνικό ποίημα.

«………………………………..

Σαν μιλάς, φοβεροί σεισμοί ρημάζουνε το πάν,

Από τις επιβλητικές ερημιές της Παταγονίας μέχρι τα πολύχρωμα νησιά,

Ηφαίστεια ξεπετιούνται στο Περού και ξερνάνε στα ουράνια την οργή τους,

Σειούνται τα χώματα παντού και τρίζουν τα εικονίσματα στην Καστοριά,

Τη σιωπηλή πόλη κοντά στη λίμνη,

Μπολιβάρ, είσαι ωραίος σαν Έλληνας.

 

Σε πρωτοσυνάντησα, σαν είμουνα παιδί, σ’ ένα ανηφορικό καλντιρίμι του Φαναριού,

Μιά καντήλα στο Μουχλιό φώτιζε το ευγενικό πρόσωπό σου.

Μήπως νάσαι, άραγες, μιά από τις μύριες μορφές που πήρε, κι’ άφησε, διαδοχικά, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος;

………………………….».

ΝΙΚΟΥ ΕΓΓΟΝΟΠΟΥΛΟΥ, ΠΟΙΗΜΑΤΑ, τόμος Β΄, εκδόσεις «Ίκαρος», Αθήνα 1977, σελ. 14-15.

ΤΡΙΤΗ – 29 ΜΑΪΟΥ  1453

«…………………………….

   Συμβαίνει σ’ όλους τους λαούς κατά τις κρίσιμες ώρες, στροφή της ιστορίας τους, οπότε η ψυχή τους συγκλονίζεται και δίνει τη λύση, καλή ή κακή. Οι λαοί τότες ή διαλύονται, ή δείχνουν αδόκητο θάρρος κι αυτοθυσία (όπως οι Έλληνες του Αλβανικού πολέμου) που σε κάνει ν’ απορείς από πού φανερώθηκε τέτοια θαυμαστή έξαρση. Αλλά εκείνη την 29η Μαϊου 1453, η Ελληνική ψυχή, βρέθηκε εξαντλημένη από έναν υπεράνθρωπο αγώνα και λύγισε, ανίκανη πιά να δημιουργήσει θρύλο, ανίκανη να δώσει αλησμόνητο παράδειγμα. Το τραγικό είναι πώς αναγκάστηκε να το δώσει ένας άνθρωπος- ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος. Αυτός αποφάσισε να πράξει το χρέος του ως το τέλος. Από τη στιγμή που φώναξε στα παλληκάρια του «εμπρός παιδιά, πάμε να πεθάνουμε!» έγινε το προσκλητήριο του θανάτου. Δεν ξέρω πολλούς βασιλιάδες να πορεύτηκαν προς τη θανή, με τόση χαρά, όχι γήϊνη και  προσωρινή χαρά, παρά κάποια άλλη, βαθύτερη αιώνια, που δεν μπορεί να τη νιώσεις χωρίς να εγκαταλείψεις τη ζωή.

   Μετά την απομάκρυνση του Ιουστινιάνη και των Γενοβέζων, δεν απόμενε στον εχθρό άλλο εμπόδιο, παρά ο βασιλιάς και η σωματοφυλακή του. Αυτοί οι απροσκύνητοι στάθηκαν πίσω από τις επάλξεις του Αγίου Ρωμανού, το σπουδαιότερο κέντρο της μάχης, κι εξακολούθησαν να υπερασπίζονται με το θάρρος της απόγνωσης τα ερείπια. Ωστόσο ο Μωάμεθ, στην άλλη μεριά της τάφρου, νευριασμένος από τις περιπέτειες μιάς μάχης που έγερνε προς την αποτυχία, παρακολούθησε με καρδιοχτύπι κάτι που συνέβαινε στον Περίβολο του Αγίου Ρωμανού. Δεν μπόρεσε να καταλάβει τί ακριβώς γινόταν εκεί, πρόσεξε όμως την αιφνίδια εξαφάνιση των θωρακοφόρων της Γένοβας, γιατί δεν έβλεπε να γυαλίζουν τώρα στον ήλιο οι θώρακές τους. Δραστήριος κι ανοιχτομάτης καθώς ήταν μυρίστηκε αμέσως ότι είχε φτάσει η ψυχολογική στιγμή, που με τόση λαχτάρα περίμενε, πώς οι μοίρες κλώθαν τώρα το πεπρωμένο κατά τη δική του βούληση. Πήδησε από την θέση του και, πηγαίνοντας προς τα δύο τάγματα που κρατούσε εφεδρεία, φώναξε δυνατά, σα να διαλαλούσε το θρίαμβό του:

   -«Φίλοι μου, γίναμε κύριοι της Πόλης, την επήραμε σας λέω! Φεύγουν μπροστά μας οι Γκιαούρηδες, δεν αντέχουν άλλο. Λίγος κόπος χρειάζεται και νικήσαμε. Μη στέκεστε, ορμήστε μαζί μου να μπούμε στην Πόλη».

   Είπε και στ’ αλήθεια τρόχασε πρώτος ο σουλτάνος μ’ όλο το επιτελείο και τους γενίτσαρους. Σαν έφτασαν στην τάφρο, οι στρατιώτες του φιλοτιμήθηκαν να τον προσπεράσουν και ξεχύθηκαν σα λυσσασμένα σκυλιά να καβαλήσουν το σταύρωμα. Εκεί ξανάρχισε σκληρότατος αγώνας, ενώ πρίν είχε κάπως κοπάσει. Καλά κατάλαβε ο Μωάμεθ πώς δεν υπήρχε πιά φρούριο, τείχος ή πύργος. Ένα εμπόδιο σταματάει το στρατό του- η ελληνική καρδιά. Όσοι Αγαρηνοί κι αν πλησίαζαν τις επάλξεις δεν κατάφερναν να σταθούν απάνω. Μόνο ένας γενίτσαρος από το Λοπάδι της Βιθυνίας, ο Ουλουμπατλή Χασάν, έμπηξε στ’ ονομαστό σταύρωμα τη σημαία του και διατηρήθηκε σπαθίζοντας κάμποσην ώρα εκεί, για να μπορέσουν κι άλλοι γενίτσαροι να πλησιάσουν. Γύρω τους έγινε τότε μεγάλος αγώνας, ωσότου οι «Καβαλάριοι» κατάφεραν να χτυπήσουν τον Χασάν στο κεφάλι, κι όχι μόνο γονατιστόν να τον αποτελειώσουν, αλλά και τους συντρόφους του να τους ρίξουν κάτω. Πάλι κρατήθηκε ασάλευτη η γραμμή της άμυνας, πάλι δεν άφησαν την τούρκικη πλημμύρα να ξεχειλίσει. Όταν ο Μωάμεθ είδε πώς οι στρατιώτες που μάζεψε δεν αρκούσαν, για να περάσουν στην Πόλη, έστειλε τους πασάδες του να του φέρουν αμέσως τα καλύτερα παλληκάρια του στρατού. Αδιαφορούσε για τους άλλους Πύργους, γιατί ένιωθε πώς εδώ, στου Ρωμανού, με ρημαγμένα τα τείχη και λιγοστούς τους υπερασπιστές, εδώ ήταν το άνοιγμα που πρόσμενε. Μιάν ώρα; Δυό ώρες ακόμα θ’ άντεχαν; Κι αλήθεια, όσο προχωρούσε το πρωί, τόσοι περισσότεροι γεροδεμένοι Τούρκοι πρόστρεχαν στην επίθεση κι ανέβαιναν με πείσμα τίς σκάλες, επειδή στεκόταν κοντά τους και τους έβλεπε ο σουλτάνος. Γενίτσαροι και βαζιβουζούκοι, πειθαρχημένοι κι άτακτοι, μουσουλμάνοι κάν χριστιανοί, όλοι δείχνανε προθυμία, ελπίζοντας να τους προσέξει ο Πατισάχ και να λάβουν τιμές και χρήματα.

   Το αφήγημα του αγώνα των υπερασπιστών, από δω και πέρα, καταντάει δραματικό. Το ακαταμάχητο θάρρος τους δεν αρκούσε, γιατί ρίχνονταν καταπάνω τους πιό πολλοί εχθροί απ’ όσους πρόφτασαν να σκοτώσουν. Ο Κωνσταντίνος για να μην εμποδίζεται στις κινήσεις τους, πέταξε την αυτοκρατορική στολή και παλεύει τώρα με το πουκάμισο. Το πρόσωπό του τόχει χαλάσει, τόχει ζαρώσει πιά η κούραση.  Γύρω του αγωνίζονται αποφασισμένοι να πουλήσουν ακριβά τη ζωή τους, λίγοι, απελπιστικά λίγοι, που δεν περιμένουν από πουθενά βοήθεια, κι όμως κάποια βοήθεια τους έρχεται. Είναι ο Δημήτριος Καντακουζηνός πού, μόλις έμαθε την αναχώρηση του Ιουστινιάνη και των Γενοβέζων, μάντεψε σε τί κρίσιμη θέση θα βρισκόταν ο βασιλιάς του, και βιάστηκε να του παρασταθεί, αφήνοντας τη φύλαξη της Κερκόπορτας σ’ έναν αξιωματικό. Τούτη η επικουρία έδωσε μιάν αναπνοή στους σωματοφύλακες, μα η κατάσταση δεν αργεί να γίνει της απελπισίας, αφού πολλοί απ’ αυτούς σκοτώνονται, ενώ οι Αγαρηνοί ολοένα πληθαίνουν. Ο Κωνσταντίνος πληγώνεται στο πόδι από σπαθιά Τούρκου που τον είχε ξεκάνει ο ίδιος, κι ενώ τον νόμιζε πεθαμένο, αυτός, πρίν ψυχοπαραδώσει, πρόφτασε και τόνε λάβωσε.

   Τέλος τάγμα από νεοφερμένους γενιτσάρους σκαρφαλώνει το σταύρωμα και χιμάει καταπάνω στους τελευταίους υπερασπιστές. Η άμυνα «μέχρι εσχάτων» θρυμματίζεται. Όσοι απόμειναν ζωντανοί κυκλώνουν τον αυτοκράτορα, για να υπερασπιστούν το ιερό του πρόσωπο. Κανένας δεν σκέπτεται τον εαυτό του, όλοι κάνουν μιά τελευταία προσπάθεια να σωθεί ο αυτοκράτορας, μα η μαρτυρική θυσία τους είναι ασθενικό ανάχωμα για να κρατήσει τον αφηνιασμένο τούρκικο χείμαρρο. Ο ένας μετά τον άλλον θανατώνονται. Η τελευταία εξάδα, γύρω του, κάνει θαύματα αντρειοσύνης. Ο Θεόφιλος Παλαιολόγος και άρχοντας Βρανάς φωνάζουν «εμπρός! Εμπρός» κι όσο απίστευτο κι αν φαίνεται, σπρώχνουν πέρα τα πρωτοπαλλήκαρα του Μωάμεθ. Ο Δόν Φραγκίσκος Τολεδάνος, σαν τρελός σκίζει με τα δόντια τους γενίτσαρους, όσους δεν προφταίνει να κόψει με το σπαθί. Ο Ιωάννης Δαλμάτης με τον πιστό Καντακουζηνό και το γιό του Μεγάλου Δομέστιχου Ματθαίο Σγουρομάλλη, αετοί στην γρηγοράδα, ξεκάναν όσους πλησιάζουν τον αυτοκράτορα. Ολόγυρα σ’ αυτή την εξέδρα μαζεύονται πολλοί εχθροί, όμως ακόμη περισσότεροι προσπερνάνε βιαστικοί για να κατεβούν στην Πόλη να λαφυραγωγήσουν. Ο Κωνσταντίνος που το βλέπει φωνάζει: «Η Πόλη κυριεύεται κι εγώ ζω ακόμη;». Δεν υποφέρει να τον πιάσουν οι Τούρκοι ζωντανό. Ξεφεύγει από τον προστατευτικό κύκλο των συντρόφων του και ορμά μέσα στην πύκνα των εχθρών, για να σκοτώσει και να σκοτωθεί. Ο ιδρώτας τρέχει από κάθε πόρο του. Τα μακριά μαλλιά του σαλεύουν καθώς κουνά γρήγορα, δεξιά- αριστερά το κεφάλι, λές κι είναι φίδια εξαγριωμένα. Από μικρός στάθηκε δεινός ξιφομάχος, έτσι καταφέρνει ν’ αντιμετωπίζεται από τα αίματα των Αγαρηνών, βρίσκεται παντού, λες κι ο Κωνσταντίνος, δεν βαστάει μόνο ένα, παρά δέκα σπαθιά. Κάποια μυστική δύναμη ακτινοβολά από τον ψηλό άντρα, το βασιλιά, που αθλητικός και τεχνίτης στον αγώνα, κοπανάει τον εχθρό με βαριούς χτύπους. Ξέρουν οι Τούρκοι πώς δε θα γλυτώσει, θα τον σκοτώσουν, ωστόσο καθένας τους διστάζει να τον πλησιάσει. Για ν’ αποφύγει το χατζάρι κάποιου γενίτσαρου, φέρνει ο Κωνσταντίνος τ’ αριστερό χέρι μπροστά, που σκίζεται ως το κόκκαλο και τον απογεμίζει αίματα.

    Το δραματικότερο θέαμα αυτής της τραγικής σε ανισότητας μάχης, είναι ο θάνατός του. Κατά τις 10 το πρωί ο βασιλιάς έχει απομονωθεί. Σαν σε όνειρο μισοκαταλαβαίνει τι γίνεται γύρω του, γιατί μόλις προλαβαίνει ν’ αποκρούει τα χτυπήματα των εχθρών. Θολά βλέπει να πέφτουν ο Θεόφιλος Παλαιολόγος, ο Τολεδάνος κι ο Σγουρομάλλης. Έχει χάσει από μπροστά του τον Δαλμάτη και τον Καντακουζηνό. Στην αγωνία του αναστενάζει.

   -«Δεν υπάρχει κανένας χριστιανός να πάρει το κεφάλι μου;»

   Όχι, δεν υπάρχει. Ένας γενίτσαρος του σκίζει όλο το μέτωπο και τα αίματα του κλείνουν τα μάτια. Τετέλεσται. Καθώς δεν μπορεί τίποτα πια να δει, δέχεται δύο ακόμα χτυπήματα και πέφτει νεκρός. Κατάμονος. Δεν ήταν τούτο θάνατος αυτοκράτορα, με γύρω φρουρά, με σάλπιγγες και τη βασιλική πορφύρα για σάβανο. Ο Κωνσταντίνος αγωνίστηκε σαν κοινός στρατιώτης. Έτσι ο θάνατός του πέρασε απαρατήρητος. Κανένας Τούρκος, που θάπαιρνε κολοσσιαία αμοιβή αν πήγαινε το κεφάλι του στο σουλτάνο, δεν φαντάστηκε πώς ο μεσόκοπος άντρας, με το καταματωμένο πουκάμισο, ήτανε βασιλιάς. Σαράντα οχτώ χρονών.

    Τα όνειρά του ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δεν τα πήρε μαζί του στον τάφο. Έγιναν όνειρο του Γένους, κληρονομιά για τους αυριανούς σκλάβους που τους εξαγόραζε τη δουλεία. Έδωσε στους Έλληνες καθαρή γραμμή πορείας. Ο θάνατός του στερνή λάμψη, που όμως μετατράπηκε σε δυνατό φώς και το Έθνος, μ’ ευλάβεια το κράτησε άσβεστο επί αιώνες. Ο σπόρος που έσπειρε, ύστερα από πολλά χρόνια μαύρης σκλαβιάς, άνθισε και ξαναβρήκε το δρόμο της η Φυλή. Η ταπεινή θανή του έμοιασε με νίκη, γιατί βοήθησε να σταθεί το μεγάλο έργο- η ελευθερία μας.

    Όπως οι αληθινοί ήρωες έτσι κι ο Κωνσταντίνος μετά το θάνατό του, αναστήθηκε στον μυστικό κόσμο της καρδιάς των ανθρώπων. Η λαϊκή ευαισθησία ένιωσε το μεγαλείο του και τον αποθανάτισε. Πεντακόσια χρόνια τώρα ο Κωνσταντίνος θρηνείται και μοιρολογιέται, όσο κανένας άλλος γιατί ο λαός ποτέ δεν παύει να ξαναζεί τα παραμύθια του. Δεν έχει τόση σημασία τι έφτιαξαν οι τρανοί βασιλιάδες ενόσω ζούσαν, όσο τι άφησαν πίσω τους πεθαίνοντας. Το έργο του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου μετριέται όχι με το τι πέτυχε ζωντανός (κανένας δεν μπορεί να τον κατηγορήσει, επειδή γεννήθηκε κάτω από άτυχο αστερισμό), αλλά για τον συγκλονιστικό θρύλο που χάρισε ο θάνατός του, θρύλο που δεν έχει όμοιό του στην ιστορία. Σε ποιόν άλλο τόπο υπάρχει παράδοση ενός «Μαρμαρωμένου βασιλιά» πού Άγγελος Κυρίου τον άρπαξε και τον φυλάγει, για να τον αναστήσει, όταν έρθει το πλήρωμα του Χρόνου;

   Ευτύχημα για το Έθνος ότι ο Κωνσταντίνος ο ΙΑ΄ βρέθηκε στο θρόνο το έτος της καταστροφής. Χάρη σ’ αυτόν, το ξέπνοο Βυζάντιο, πριν σβήσει, ξάφνιασε τον κόσμο με τον ηρωισμό του, ώστε στο τέλος της Νέας Ρώμης να σταθεί λαμπρότερο από το ντροπιασμένο τέλος της Αρχαίας. Και μαζί με τον Σπαρτιάτη Λεωνίδα, είχε ο Κωνσταντίνος το βασιλικότερο θάνατο που μπορεί να ποθήσει ηγέτης.

 ΧΡΗΣΤΟΣ Π. ΖΑΛΟΚΩΣΤΑΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ, 7^η έκδοση, εκδόσεις Βιβλιοπωλείο της «ΕΣΤΙΑΣ», Αθήνα 2013, σελ.304-309.

  ΕΑΛΩ Η ΠΟΛΙΣ

    ΧΡΟΝΙΚΟΝ

Μνημόσυνο στον Παλαιολόγο

-ΤΡΙΤΗ 1 ΜΑΪΟΥ 1453 Ημέρα 25 της Πολιορκίας του Βυζαντίου, σ. 11-17.

   «Είτανε 6 του Απριλίου, μέρα Παρασκευή, πεντακόσια είκοσι χρόνια σωστά πριν από μας.

   Στις 6 του Απρίλη 1453, ο αυτοκράτορας των χριστιανών Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος άφησε το παλάτι της Βλαχέρνας, «το Υψηλόν Παλάτιον» όπως τόλεγαν, γιατί είτανε σε θέση πολύ ψηλή, μαγευτική, αφού πρώτα αποχαιρέτησε τους δικούς του υπηρέτες, παλατιανούς και συγγενείς. Όλοι τους κλαίανε και του φιλούσανε τα χέρια και τον κοιτούσαν λυπημένοι, θαρρείς κι’ έφευγε σ’ εκστρατεία μακρινή. Τόξεραν πώς πήγαινε στη θέση της τιμής όπως ταίριαζε στη σειρά και στην τάξη του, όμως ξέρανε ακόμα πώς είταν φόβος να μην ξαναγύριζε. Αν με τη δύναμη του Θεού νικούσε τους βαρβάρους, τότε θα τον δεχόταν πάλι το Υψηλόν Παλάτιον. Μ’ αν οι εχτροί νικούσαν, τότε δε θα ξαναπατούσε το κατώφλι του. Και δε θα τον ξανάβλεπαν ποτέ.»

-ΤΕΤΑΡΤΗ 2 ΜΑΪΟΥ 1453 Ημέρα 26η της Πολιορκίας του Βυζαντίου, σ.18-24

«…Με φαρμακωμένο πόνο στην καρδιά μετρά ο Κωνσταντίνος τους λιγοστούς τοξότες, θωρακοφόρους, φρουρούς έναν εδώ έναν παρέκει. Μετρά κι’ αναθυμάται τον αριθμό γραμμένο με μεγάλα ματωμένα γράμματα στην μνήμη του, άσβηστον. Κάθε φορά θαρρεί- τον βλέπει όπως εκείνη τη στιγμή που του τον παρουσίασαν οι γραμματικοί του: Τέσσερεις χιλιάδες εννιακόσιοι εβδομήντα τρείς (4.973) ντόπιοι μαθημένοι και αμάθητοι. Δυό χιλιάδες ακόμα ξένοι που τόχαν για πατρίδα τους το ξακουστό, το ευτυχισμένο Βυζάντιο. Άλλοι πάλι που ήρθανε με τη διάθεσή τους για να βοηθήσουνε βλέποντας τη μεγάλη ανάγκη. Κι’ όλοι τούτοι μιά χούφτα Ιταλοί- Γενοβέζοι πιότερο και Βενετσιάνοι-πενήντα Ρωμαίοι που έστειλε όλο- όλο για βοήθεια ο Πάπας, καναδυό Σπανιόλοι και λιγοστοί Τούρκοι μισθοφόροι. Κι’ απέναντι- μόνο σε μιά μεριά- ξέρει ο Αυτοκράτορας, πώς στρατοπέδευσαν εχτροί ψημένοι σε πολέμους με τα λαμπρά φουσάτα τους και πλούτος μπόλικο. Είναι εκεί αντικριστοί στις τρείς Πόρτες και καρτερούν την ώρα ο Μπεϊλερμπέης της Ανατολής Ισαάκ πασάς μαζί μ’ έναν άλλο Ανατολίτη τον Μαχμούτ, άντρα σημαντικό και πιο υποληπτικό απ’ όλους τους Οθωμανούς άρχοντες.

   Αποφασισμένος και σιωπηλός σταματάει κάθε τόσο ο Πολέμαρχος Βασιλιάς στον καθένα από τους 95 Πύργους που βρίσκονται στο πέρασμά του…».

-ΠΕΜΠΤΗ 3 ΜΑΪΟΥ 1453 Ημέρα 27η της Πολιορκίας του Βυζαντίου, σ.25-30

   «Πολλούς αιώνες τώρα η Αυτοκρατορία βρίσκεται στενεμένη από θάλασσα. Πάνε χρόνια πολλά που δεν εξουσιάζει πλέον αυτή τα πέλαγα. Πάνε αγύριστοι οι καιροί που ξάπλωνε τη δύναμή της από την Περσία ως τις Άλπεις, από τη Μαιώτιδα ως την Αχρίδα, τον Πόντο και τη Μεσόγειο. Και κάποτε, όταν εκείνος ο κραταιός Ιουστινιανός νικούσε, οι Βυζαντινοί αετοί κυμάτιζαν στις Βαλεαρίδες και στην ωραία Κύπρο αντάμα.

   Όλα τούτα, τώρα φαντάζουνε σαν παραμύθια απίστευτα και το κράτος μαζεύτηκε μόνο στην τεράστια τριγωνική πολιτεία που στέκεται πανέμορφη πάνω στους εφτά λόφους της. Ακόμη και ο Γαλατάς απέναντί της-δυό πατημασιές δρόμο- είναι στα χέρια των Γενοβέζων που κάνουνε μπρος τον φίλο και στα κρυφά δίνουνε χέρι στο Σουλτάνο.». Και: «στη θάλασσα, μετά την Υπεραγία Θεοτόκο, έχουν, τα θάρρη τους οι ογδόντα χιλιάδες ψυχές της Κωνσταντινούπολης.».

-ΤΕΤΑΡΤΗ 9 ΜΑΪΟΥ 1453 Ημέρα 33η της πολιορκίας του Βυζαντίου, σ.57-62

  «Από τη μιά οι αποπνευματημένοι οπαδοί της πιο πνευματικής θρησκείας που γνώρισε στην ιστορία της η γερασμένη τούτη σφαίρα. «Αγάπα τον Πλησίον σου». Και μαζί η απάρνηση του σώματος, τα πετάγματα σε χώρους λαμπρούς όπου κυριαρχεί το πνεύμα και οι μυστικές ανησυχίες του. «Πνεύμα ο Θεός». Και συνέχεια το κυνηγητό της σάρκας, το ξεντύσιμο του ανθρώπου από το περιττό, το μισητό σχεδόν φορτίο του σώματος. Με το να μουρμουρίζει, να ψέλνει, να υμνεί, αιώνες το Βυζάντιο ευχές τέτοιες: «Τάς της σαρκός επαναστάσεις κατάστειλον και πάν γεώδες και υλικόν φρόνημα κοίμησον» έφτασε να το θάψει το γεώδες και το υλικό που βρίσκεται μέσα σε κάθε ζωντανό πλάσμα του καλού Θεού.

   Τώρα βροντά, βρουχιέται τρομαχτική στο ξεχείλισμα της η περιφρονημένη δύναμη του άσκεπτου ζώου. Είναι εκεί έξω, περιμένει παμφάγα η μυριοκέφαλη μάζα-τα στρατεύματα της Ανατολής, της Ρούμελης τ’ ασκέρια, οι κένταυροι καβαλαραίοι, οι Μπασιμπουζούκοι και οι άκαρδες εκείνες μηχανές που ονομάζονται γενίτσαροι, δίχως υποψία να τους βαραίνει καμμιά πώς παραπέρα από το σώμα υπάρχει και κάποια ανησυχία που λέγεται «πνεύμα».

   Εκτός από τα πανίσχυρα οικονομικά αίτια, ιδού που τ’ οδήγησε η υπερβολική λατρεία του πνεύματος, το κραταιό, κάποτε Βυζάντιο. Μικρολογία, λογομαχία, γύρω σε μάταιες, άπιαστες σκιές. Στενόκαρδος φανατισμός, προσήλωση στον τύπο. Τύπος και δόγμα ενώ η ζωή ολόγυρα η βάρβαρη, πλάθει δικούς της τύπους και δόγματα και νόμους καταπώς θέλει αυτή στην παντοδυναμία της. Γκρεμίζονται πίσω οι αιώνες, μπροστά ανοίγονται κόσμοι καινούριοι και τώρα δίχως πηγή ζωής ψάχνει το απομεινάρι της Κοσμοκράτειρας που νάβρει τόπο να πιαστεί.».

-ΠΕΜΠΤΗ-ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 17-18 ΜΑΪΟΥ 1453 Ημέρα 41η -42η της πολιορκίας του Βυζαντίου, σ. 91-94

   «Η ζωή μέσα στο πολιορκημένο Βυζάντιο μέρα με την μέρα πνίγει όλο και πιο αβάσταχτη. Κι’ όλα μαρτυρούνε πώς θα πηγαίνει έτσι από το κακό στο χειρότερο. Ποιός από τους δυό θ’ απαυδήσει πρώτος; Οι ογδόντα αποκλεισμένες χιλιάδες με τους αρρώστους, τους ανάπηρους, τους γέροντες, τα παιδιά ή οι τριακόσιες από τάλλο μέρος; Τριακόσιες χιλιάδες άντρες γεροί, σκληροί, πάνω στα νιάτα τους οι περισσότεροι. Και με πλούτη και με εφόδια άσωστα. Η Μικρασία η γόνιμη, από τα βάθη της ως τα παράλια, κι’ η Θράκη, τα νησιά στέλνουν τα χρειαζούμενα. Βουνό φτάνουν τα άλευρα, η ξυλεία, τα ρούχα, η μπαρούτη, οι τροφές. Σύνεργα για τον πόλεμο, ζώα, άνθρωποι παραπανιστά, περίσσια, χύνονται αλύπητα. Οχτακόσιες χιλιάδες χτήνη, μικρά μεγάλα, βοηθούνε με τον τρόπο τους κι’ αυτά. Και σακούλια το μάλαμα, το ασήμι για τις πληρωμές. Χώρια πιά οι αρπαγές και τα χαρίσματα που δίνουνε με το στανιό οι φοβισμένοι υπήκοοι. Αυτά κι’ αυτά υπολογίζουν ώρες-ώρες οι πολιορκημένοι χριστιανοί και μαύρη απελπισία τους ποτίζει. Ο θρήνος τους ξεσπάει πικρός γιατί θρηνούν τον ίδιο τον εαυτό τους. Δεν είναι να γλυτώσουν όσο κι αν πολεμούν. Υποψία πώς θα βαρεθούν ποτέ οι εχτροί, δεν χαράζει από πουθενά. Εκτός πιά αν φανεί βοήθεια. Μα και η θαμπή ελπίδα τούτη μέρα με τη μέρα ξεμακραίνει. Με τον καιρό μάλιστα φαντάζει πιά ολότελα απίστευτη.».

-ΚΥΡΙΑΚΗ 20 ΜΑΪΟΥ 1453 Ημέρα 44η της πολιορκίας του Βυζαντίου.

   «Ποτέ ένα κράτος δεν αντιμετώπισε εχτρούς τόσους, όπως το περιλάλητο Βυζάντιο κι’ όμως με την αχτινοβολία του κατάφερνε πολλές φορές τα πρωτόγονα στίφη ν τα μεταμορφώνει σε έθνη. Τώρα πλανιέται πια γι’ αυτό το ίδιο ο φόβος πως τα στίφη πάνε να το καταπιούνε. Να σβήσουν, όχι μια ή πολλές πόλεις, αλλά μια Ιδέα.

   Να αποβάλλουν από τις σελίδες της ιστορίας τη Μεγάλη Ανατολική Αυτοκρατορία.»

-ΔΕΥΤΕΡΑ 21 ΜΑΪΟΥ 1453 Ημέρα 45η της πολιορκίας του Βυζαντίου.

  «Με άοκνη επιμονή το Ισλάμ κατάκτησε σιγά-σιγά, τα παλαιά δεκαέξι θέματα της Μικράς Ασίας, της μάνας που επί αιώνες έθρεψε με τον ανθρώπινό της πλούτο την Αυτοκρατορία όλη.»

Και

«Κι ας είναι όλη η ιστορία του Βυζαντινού κράτους μια ασταμάτητη πορεία μέσα στον κίνδυνο. Κίνδυνος από εσωτερικούς εχτρούς, ιδέες καινούργιες, αγώνες ανάμεσα σε τάξεις, εκκλησιαστικά σχίσματα, διαμάχες θρησκευτικές, που χρονίζουν και ταράζουνε το μεγάλο οικοδόμημα ως τη ρίζα του. Επικίνδυνες επαναστάσεις στρατηγών και μισθοφόρων, ταραχές από την κληρονομική διαδοχή στον επίζηλο θρόνο, από την αρπαγή της εξουσίας ή την εκλογή Ελέω Θεού. Κι’ απ’ έξω όλες οι οροσειρές της γνώριμης οικουμένης ξεχύνανε ρεύματα παγωμένα και άγριες ορδές, που κατέβαιναν αλλόφρονες από τη μανία της αρπαγής.».

-ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 25 ΜΑΪΟΥ 1453 Ημέρα 49η της πολιορκίας του Βυζαντίου, σ.134-140

«Μάθε, σεβαστέ βασιλιά των χριστιανών, άρχισε ο Ισμαήλ Χάμψα, όταν τέλειωσαν τα καλωσορίσματα και οι τυπικές ευγένειες, ότι όλα τάχουμε ετοιμασμένα για τη μεγάλη έφοδό μας. Τη νίκη την έχουμε σίγουρη από πριν γι’ αυτό καλύτερα να μας αφήσεις την πόλη αχάλαστη. Ο Πολυχρονεμένος Αυθέντης μου σου δίνει εγγύηση, ό,τι θέλεις, πώς είσαι ελεύθερος κι’ εσύ και οι συγγενείς σου να φύγετε με τα υπάρχοντά σας. Κι’ όσοι από τους κατοίκους θέλουν να σε ακολουθήσουν είναι στη θέλησή τους να το πράξουνε. Δίνει ακόμη ο τιμημένος Κύριός μου να ηγεμονεύεις στην Πελοπόννησο κάτω πάντα υπό την Υψηλή του επικυριαρχία. Έτσι θα γλιτώσεις τη ζωή σου και τη ζωή των άλλων. Αν όμως επιμένεις να συνεχιστεί ο πόλεμος τότε και η πόλη θα καταστραφεί κι’ εσείς όλοι θα χαθείτε. Οι κάτοικοι θα σφαγούνε και οι γυναίκες, οι θυγατέρες σας, τα παιδιά θα πουληθούνε σκλάβοι στα πέρατα της οικουμένης».

Τότε ο Αυτοκράτορας στράφηκε στη Σύγκλητο και τους μεγιστάνες που είχανε συγκεντρωθεί ν’ ακούσουν τις επίσημες προτάσεις του εχτρού, πήρε τη γνώμη τους κι’ αποκρίθηκε αξιόπρεπα:

  «Να πεις του Υψηλού Αυθέντου σου Αμηρά Χάμζα, αν θέλει να ζήσει μαζί μας, σαν καλός γείτονας ειρηνικά, όπως έζησαν οι πρόγονοί του, θα δοξάσουμε το Θεό. Εκείνοι λογάριαζαν και τιμούσαν τους δικούς μου γονείς σαν πατέρα τους. Και την πόλη αυτή που βλέπεις σαν πατρίδα. Σε στιγμές δύσκολες του βίου, σ’ αυτήν εδώ βρίσκανε άσυλο και καταφυγή. Ας κρατήσει ακόμη και τα φρούρια που μας άρπαξε και τη δική μας γη κι’ άς τα έχει ως δίκαια παρμένα. Τον ετήσιο φόρο που θα πληρώνουμε άς τον ορίσει ανάλογο με τους μικρούς μας πόρους. Και άς γυρίσει πίσω στο καλό. Γιατί που το ξέρει αν νομίζοντας πώς θα κερδίσει, βρεθεί άξαφνα ζημιωμένος!».

-ΤΡΙΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 1453 Ημέρα 53η της πολιορκίας του Βυζαντίου

   «Ο τελευταίος Αυτοκράτορας του Βυζαντίου πέφτει ανάμεσα στο μέγα πλήθος των μαχητών που έδωσαν τη ζωή α υ τ ο π ρ ο α ι ρ έ τ ω ς  για μα υπερασπίσουν την περικαλλή πατρίδα και την Πίστη εις Εκείνον που υπόσχεται Νομήν της ψυχής αιωνίαν.

«Ην δε πάσα η ζωή του αοιδίμου εν βασιλεύσι και γαληνοτάτου και μάρτυρος τούτου χρόνοι τεσσαράκοντα εννέα και μήνες τρείς και ημέραι είκοσι».».

      ΤΑΤΙΑΝΑ  ΣΤΑΥΡΟΥ

Σημειώσεις Ανθολογίου:

   «…. Ο έσχατος βασιλιάς Κωνσταντίνος ο ΙΑ΄ ανέβαινε στην εξουσία το 1449 μέσα σε δραματικές συνθήκες. Καθώς οι αντιτιθέμενοι στην ένωση με τη Ρώμη άρχισαν λυσσασμένη επίθεση ενάντια στον βασιλιά και ενάντια στους οπαδούς της συμφωνίας με τους καθολικούς, μια μερίδα της βυζαντινής αντιτάχθηκε σε κάθε βοήθεια από τη Δύση, παρά το γεγονός ότι τα τουρκικά στρατεύματα προχωρούσαν προς την Κωνσταντινούπολη και την περικύκλωναν. Απέναντι από τον πύργο της Ανατολίας (Αναντολού Χισσάρ), που τον είχε χτίσει ο Βαγιαζήτ Α΄ στην ασιατική ακτή του Βοσπόρου, ο Μωάμεθ Β΄ μόλις ανακηρύχθηκε σουλτάνος το 1451, κατασκεύασε στην ευρωπαϊκή ακτή, τον πύργο της Ευρώπης (Ρούμελη Χισσάρ) απαγορεύοντας με τον τρόπο αυτό, κάθε πέρασμα πλοίου από το Βόσπορο. Σε λίγο ο τουρκικός στρατός περικύκλωνε την πόλη….». Robert Mantran, «Η Καθημερινή ζωή στην Κωνσταντινούπολη τον αιώνα του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς», μτφ. Γιάννης Αγγέλου, εκδόσεις Δ. Ν. Παπαδήμα 1991.

1., Στο ίδιο Βυζαντινό κλίμα είναι και τα ποιήματα του Γεωργίου  Βιζυηνού: «Το Μπαλουκλί (Τα ψάρια της Ζωοδόχου Πηγής)», σ. 50 και «Η Αγία Σοφία» σ.51. Ο «τελευταίος Παλαιολόγος» περιλαμβάνεται στην συλλογή του Γεωργίου Βιζυηνού «Ατθίδες αύραι» σελ. 455-626 του Β΄ τόμου των Απάντων του. Η συλλογή δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά με τίτλο «Συλλογή ποιημάτων Γεωργίου Μ. Βιζυηνού, μετά μιάς εικόνος υπό Alph. Legros εν  Λονδίνω, Trubner and Co 1883.

2., Ο σουρεαλιστής ποιητής και εικαστικός Νίκος Εγγονόπουλος δεν έχει υφάνει ξεχωριστό ποίημα για τον τελευταίο αυτοκράτορα του Βυζαντίου Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, ούτε έχει δημοσιεύσει τίτλο ποιήματός του με το όνομά του. Υπάρχει μόνο αναφορά του ονόματος του βυζαντινού αυτοκράτορα στην γνωστή σύνθεσή του «Μπολιβάρ ένα ελληνικό ποίημα» που κυκλοφόρησε από τον ίδιο εκδοτικό οίκο το 1944. Σε άλλες του μεταγενέστερες χρονικά ποιητικές του συλλογές συναντάμε ποιήματά του με σύγχρονες εντυπώσεις και σκέψεις του για την Κωνσταντινούπολη. Όπως π.χ. το «Ενθύμιον της Κωνσταντινουπόλεως» από την συλλογή του «Η Επιστροφή των πουλιών» έκδοση του 1946 αφιερωμένη στον «Ι. Ν.», σελ. 116. Ή το ποίημά του για την βυζαντινή αυτοκρατόρισσα, την «Θεανώ» σ. 77 της ίδιας συλλογής, ενώ για την «Η «ωραία Μαρίκα η Πολίτισσα»» μας μιλά στο ποίημά του «Αμαζόνες» σ. 45 της συλλογής του «Μην ομιλείτε εις τον Οδηγόν» στον Α΄ τόμο των ποιητικών του Απάντων. Την εικόνα της Κωνσταντινουπόλεως την συναντάμε και στο πολύστιχο ποίημά του «Η Βυκάνη» όπου και οι Κωνσταντινουπολίτικες ρίζες του διαβάζουμε: «Συνέπεια: εις την Κωνσταντινούπολη γεννήθηκε ο πατέρας μου…» μας λέει στο ποίημά του με μότο της γαλλίδας ποιήτριας Κόμησσας ντε Νοάϊγ. σελ. 98-100 της συλλογής του «Στην Κοιλάδα με τους Ροδώνες» Ίκαρος 1978, ενώ ο βυζαντινός στρατηγός Φλάβιος «ΒΕΛΙΣΑΡΙΟΣ» φιγουράρει στο ομότιτλο ποίημα της σελίδας 161.

3., Το ιστορικό μυθιστόρημα του Χρήστου Π. Ζαλοκώστα, αποτελείται από 12 κεφάλαια και τον μονοσέλιδο Πρόλογο του πεζογράφου. Εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1966, έκτοτε, έτυχε πολλών επανεκδόσεων. Αντιγράφουμε μερικές ελάχιστες ακόμα θέσεις του συγγραφέα από το έργο: «Πέρ’ από το Βυζάντιο, εκείνη την εποχή, δεν υπήρχε παρά το χάος.» μας λέει ο Ζαλοκώστας. Και παρακάτω: «Το Βυζάντιο στάθηκε το πρώτο κράτος που έδειξε κατανόηση στις ανάγκες της φτωχολογιάς. Είχε φιλανθρωπία που θα τη ζήλευε και σύγχρονος λαός. Δίπλα στο βασιλιά υπήρχε ο «Επί των δεήσεων» που του παρουσίαζε, όποιο λαϊκό ή φτωχό, ζητούσε βοήθεια, και διόριζαν «Ορφανοτρόφο», είδος υπουργού Προνοίας, για να φροντίζει όχι μόνο τα ορφανά, μα και κάθε απόκληρο της ζωής. Σπουδαία ποσά του χορηγούσε το Δημόσιο Ταμείο. Έτσι ποτέ δεν πείνασαν οι κακότυχοι στην Κωνσταντινούπολη, ούτ’ έγιναν στάσεις από φτώχεια, μολονότι αδιάκοποι πόλεμοι και λεηλασίες συχνά φέρνανε σε απόγνωση τον κοσμάκη. Υπήρχαν θαυμάσια νοσοκομεία που τα υπηρετούσαν αριστοκράτισσες…..» σ. 11.

4., ΤΑΤΙΑΝΑΣ  ΣΤΑΥΡΟΥ, ΕΑΛΩ Η ΠΟΛΙΣ. ΧΡΟΝΙΚΟΝ Μνημόσυνο στον Παλαιολόγο. Έκδοση του Βιβλιοπωλείου της «ΕΣΤΙΑΣ» χ.χ. σελίδες 182.

   Το Χρονικό της συγγραφέως Τατιάνας Σταύρου, κατά την κρίση μας, είναι από τα ωραιότερα πεζά που έχουν γραφτεί για την Άλωση της Κωνσταντινούπολης και τον τελευταίο της αυτοκράτορα. Ο φιλέρευνος και ενδιαφερόμενος για το Βυζάντιο φιλαναγνώστης και την πρόσληψή του από την νεοελληνική ποίηση, πεζογραφία, θέατρο έχει μπροστά του ένα θαυμάσιο καλογραμμένο ευαίσθητο ψυχογράφημα για τον «Μαρμαρωμένο Βασιλιά», τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο ΙΑ΄ τον Δραγάτση. Συγκλονιστικές περιγραφές, συγκινητικές εικόνες, στρωτή γραφή, νηφάλιο ύφος, γλώσσα φουρτουνιασμένη από συγκίνηση πλούσιο λεξιλόγιο, τεκμηριωμένες θέσεις. Η Ιστορία ως μυθιστορηματική πρόταση. Μία ημερολογιακή Βυζαντινή περιπέτεια των τελευταίων σκοτεινών τραγικών στιγμών της αυτοκρατορίας και των ελλήνων και ξένων υπερασπιστών της. Όχι ως μυθοπλασία αλλά ως ιστορικό χρονικό. Βασιζόμενη η πεζογράφος Τατιάνα Σταύρου σε πρωτογενείς βυζαντινές πηγές της Άλωσης, και τον εθνικό μας ιστορικό Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο, παρακολουθεί βήμα-βήμα, ημέρα την ημέρα τις 29 τελευταίες Μαγιάτικες στιγμές της και τα σταδιακά στάδια της επερχόμενης καταστροφής της Βασιλίδας των Πόλεων. Το βιβλίο γράφτηκε από την συγγραφέα 520 χρόνια μετά την Άλωση. Χωρίζεται σε Ημερήσιες ενότητες κάτι που βοηθά τον αναγνώστη να κατανοήσει ανετότερα τα δραματικά γεγονότα των τελευταίων στιγμών και να συμπάσχει με τις αγωνίες και τα δραματικά ημερόνυχτα των υπερασπιστών, και της τελευταίας Βυζαντινής ηγεσίας, τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο ΙΑ΄ τον Δραγάτση. Το Χρονικό θυμίζει το υψηλό πάθος της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, με θέμα την ιστορική μεταγενέστερη χριστιανική- βυζαντινή περίοδο του Ελληνισμού.

Γράφει μεταξύ άλλων στον Πρόλογό της:

«Αυτές τις ύστατες 29 ημέρες του Μαϊου όπου η ένταση φτάνει στο άωτον θέλησε η συγγραφεύς να αναστήσει με όσο γίνεται περισσότερη ιστορική μέριμνα, σεβασμό και πίστη. «Σωφρώνως και ευσεβώς και δικαίως» όπως ταιριάζει στα φοβερά πάθη των Βυζαντινών μαρτύρων και ηρώων.

   Αν την αφιερώνει στον Μεγαλομάρτυρα βασιλέα τους είναι γιατί πιστεύει ότι με τη θυσία του γεφυρώνει ένα ιστορικό χάσμα τεσσάρων αιώνων. Στην εποχή που βρίσκονται οι ρίζες της τωρινής μας ύπαρξης καταπώς διαμορφώθηκε στους χρόνους της εξουθένωσής μας.

   Μέσα στο ζοφερό ύπνο της δουλείας, λαμπάδα ορθή, η μορφή του η αποπνευματωμένη, παρηγορούσε, εμψύχωνε και οδηγούσε προς την Ανάσταση.

   Έγινε θρύλος, έγινε παραμύθι, τραγούδι έγινε μιά και δεν έπαυσε ποτέ να συντροφεύει το ορφανεμένο Γένος με την απόκοσμη παρουσία του.

   Μαρμαρωμένος και ζωντανός, νικημένος και νικητής του θανάτου ντύθηκε όλες τις όψεις που του έδωσε η λαϊκή φαντασία. Ανταποκρίθηκε σε όλες τις λαχτάρες της ψυχής ενός χιλιοβασανισμένου λαού και δεν τον αποχωρίστηκε ως την κάποια δικαίωσή του.».

Η Ημερήσια διαμερισματοποίηση του πεζογραφήματος είναι από την πρώτη ως την τελευταία ημέρα της Πολιορκίας. -ΤΡΙΤΗ 1 ΜΑΪΟΥ 1453 Ημέρα 25 της Πολιορκίας του Βυζαντίου, σ. 11-17, -ΤΡΙΤΗ 29 ΜΑΪΟΥ 1453 Ημέρα 53 της Πολιορκίας του Βυζαντίου.

--

ΩΔΗ ΣΤΟΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟ

   «.. το δε κατά συνθήκην, ότι φύσει των

     ονομάτων ουδέν εστίν, αλλ’ όταν γένηται

     σύμβολον’ επεί δηλούσι γε…»

      Αριστοτέλης, «Περί Ερμηνείας» κεφ. 1-10

Κωνσταντίνε Παλαιολόγε

σύμβολο των παιδικών χρόνων

θρύλος της ιστορίας εξιστορούμενος

στα Εικονογραφημένα Κλασσικά

Πολύχρωμη Ζωγραφιά

στον τοίχο με την υγρασία

πλάι στους Ήρωες του 1821

τον Σπαρτιάτη Λεωνίδα

στην Σχολική Αίθουσα

Μακρινοί ήχοι μουσικού τραγουδιού

για τον Μαρμαρωμένο Βασιλιά

παράσταση του Θεάτρου Σκιών

δίπλα στον Μέγα Αλέξανδρο.

Σε οραματίστηκα να περπατάς αγκαλιά

με τον Γεώργιο Γεμιστό Πλήθωνα

συζητώντας

για την συνείδηση

του Νέου Ελληνισμού

Αργοναύτες του Γένους των Ελλήνων

Νόστοι ιεροί

ανάμεσα στα αγριολούλουδα των

«ελπιδοφόρων» ερειπίων.

Την Ορφική λύρα παίζοντας

περήφανοι και δοξασμένοι

κουβεντιάζοντας για Πλάτωνα και Αριστοτέλη

στις Καστροπολιτείες του Μυστρά

στις «αμμουδιές του Ομήρου»

αγναντεύοντας το Αιγαίο

με τα ναυάγια του Ελληνισμού

τον ματωμένο Βόσπορο

Και πάλι

για μία ακόμη φορά

Σήμερα

αλητεύω μέσα στο όνειρο

της Ιστορίας και της Ποίησης

γ.χ.μ.

    «Το δε την πόλιν σοι δούναι ούκ εμόν εστίν ούτ’ άλλου των κατοικούντων εν ταύτη’ κοινή γάρ γνώμη πάντες αυτοπροαιρέτως αποθανούμεν και ού φεισόμεθα της ζωής ημών».

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

28-29 Μαϊου 2026

ΥΓ. «… Ποθούμε όλοι μας να βοηθιόμαστε αναμεταξύ μας. Έτσι είναι οι πολιτισμένοι άνθρωποι. Δε θέλουμε να περιφρονούμε και να μισούμε ο ένας τον άλλον. Υπάρχει θέση για όλους σ’ αυτό τον κόσμο. Κι’ η γη είναι πλούσια και μπορεί να μας θρέψη όλους. Ο δρόμος της ζωής μπορεί να είναι ελεύθερος και θαυμάσιος αλλά εμείς τον χάσαμε αυτόν τον δρόμο…» . Από την «Έκκληση προς τους ανθρώπους» στον μονόλογο του Τσάρλι Τσάπλιν της ταινίας «Ο Δικτάτωρ».            

Νικόλαου Β. Τωμαδάκη, Κωνσταντίνος Παλαιολόγος

 

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ  ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ

του Νικόλαου Β. Τωμαδάκη

Απ’ του Μυστρά το κάστρο σου εποπτεύεις την αρχαία Λακεδαίμονα,

τον Ευρώτα και τον ειρηνοφόρο κάμπο, μυρισμένον απ’ τ’ απειράριθμα νεραντζολεμονάνθια.

Κι άνωθέ σου ο Ταϋγετος δροσοβολάει το χιονόνερο που λυώνει

και κυλώντας καρπίζει την επική γη που σεβίζει σε Δεσπότη της

κι αποξεχνάς το Βόσπορο που φιλάει ακόμη ελεύθερη τα πόδια της αυριανής σκλάβας.

Όμως εσύ δε λογιάζεις χρυσές ταινίες, σκήπτρα κι ευφημίες βασιλικές κι εγκώμια,

ένας ήσκιος απέραντος σκεπάζοντας τη Σπάρτη δεσμεύει τους ασίγαστους λογισμούς σου.

Ο Λεωνίδας της Σπάρτης είναι η μοίρα σου η γραμμένη, που τριακόσιους

γενναίους οδηγώντας τους αντέταξε στις τόσες των εχθρών μας αγελαίες μυριάδες.

 

   Ένας θάνατος ωραίος κι άξιος πιό πολύ ζυγίζει

   απ’ την άνεργη και τρυφηλή ζωή του κάθε

   κάμπου.

 

Έτσι, όταν πεζός, γυμνός από στρατό και φίλους, άυπνος, άστολος

με το σπαθί στο χέρι αντίκρυζες την πλημμύρα των αρμάτων,

πού βάρβαρο ξεκίνησαν ασκέρι, για να πατήση τη βασίλισσα την Πόλι,

άσειστος ο ήσκιος στάθηκε τρανός κοντά σου και δύναμι ψυχής εγίνη,

και τα’ ανδρόφονο σπαθί σου ωδηγήσει μπρός απ’ τα ρημαγμένα τείχη

ως ότου το παράπονο σε πήρε, κι ήβγεν ύστατος ο μέγας λόγος:

-Δεν είναι Χριστιανός κανείς εδώ κοντά μου για να πάρη το κεφάλι

τάρχοντά του, μην το μιάνη του άπιστου μαχαίρι;

 

Ούτε κι εχάθηκες ποτέ κι ούτε κι εκρύβης, ούτ’ αγγέλων χέρια σε σηκώσαν.

Ο Φιλοποίμην κι ο Λεωνίδας δίπλα σου στεκόταν ματωμένοι

και, καθώς νεκρός στη γενέτειρα τη έπεφτες, σ’ αδράχνουν

και για στεφάνι εντάφιο στο γυμνό στέμμα στου  κεφάλι

κορώνα ελληνική, της Σπάρτης δάφνη ολόανθην απιθώνουν.

10.5.1972

ΝΙΚΟΛΑΟΣ  Β. ΤΩΜΑΔΑΚΗΣ

ΠΟΙΗΜΑΤΑ. ΕΠΙΛΕΓΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Ι. Μ. ΧΑΤΖΗΦΩΤΗ, ΑΘΗΝΑ 1973, σ.21.

Σημείωση: Το ποίημα περιλαμβάνεται στην πρώτη ενότητα ποιημάτων με τίτλο «ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑ» σελίδα 13-21 με τις δέκα επιλεγμένες ποιητικές μονάδες συνθεμένες σε διάφορα χρονικά εικοσαετιών διαστήματα. Η ποιητική εν γένει κατάθεση του παλαιού Βυζαντινολόγου καθηγητή δεν μας είναι και τόσο γνωστή, και σίγουρα από όσο μπορώ να γνωρίζω, δεν έχει προσεχθεί από τους κριτικούς μας, τους ασχολούμενους με τα Χριστιανικά γράμματα και των Κρητών λογοτεχνών ποιητική παράδοση, και φυσικά, την ιστορική διαδρομή της ελληνικής ποιητικής γραμματείας. Οι άλλες, «επίσημες» επιστημονικές του πανεπιστημιακές ενασχολήσεις, μεταφράσεις και επιμέλειες έκδοσης και αναστυλώσεις με σχολιασμούς Βυζαντινών συγγραφέων- χρονικογράφων απορροφούσαν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου και των ερευνητικών του ενασχολήσεων. Παρόλα αυτά, στα διαστήματα της σχόλης και των στιγμών της μόνωσής του ο Νικόλαος Β. Τωμαδάκης βρισκόμενος ενώπιος ενωπίω στο γραφείο του, αναπολώντας τις προσωπικές του βίου του αναμνήσεις και οικογενειακών του καταστάσεων από μία σχετική απόσταση έπιανε το μολύβι και αποτύπωνε τις σκέψεις, τις λαχτάρες και επιθυμίες των περασμένων χρόνων του εντυπώσεις των φωτεινών και σκοτεινών γεγονότων της ζωής του. Όσα συμβάντα εντυπώθηκαν στην μνήμη του, τις γνωριμίες και συναντήσεις που τον σημάδεψαν, πρόσωπα που έμειναν στην πινακοθήκη της ζωής του και δεν λησμονήθηκαν στον χρόνο. Ιδιαίτερα η ιστορική σημαδιακή περίοδο του πολέμου και της κατοχής τόσο στον γενέθλιο τόπο των προγόνων του όσο και στην πατρίδα μας, στάθηκε η κινητήρια κεντρική αιτία να μας ξεδιπλώσει και αποκαλύψει τον εύρωστο συναισθηματικό του κόσμο, τις κρυφές πτυχές των ψυχικών του διακυμάνσεων, παλαιότερες αγάπες και ερωτικά του κεντρίσματα αυτά που φύλαγε σαν φυλακτό μέσα του και ερέθιζαν ακόμα την φαντασία του. Μία προσωπική του εικονογραφία όμορφων εικόνων- στιγμών που μας καταθέτει με πηγαία διάθεση επηρεασμένος από την Σολωμική ποιητική φλόγα και την Καβαφική ποιητική τεχνική των εκ των υστέρων ατομικών του αναμνήσεων ενός καλλιεργημένου και φτασμένου επιστήμονα με σημαντική συμβολή στα βυζαντινά γράμματα και ιστορία. Τότε, τις στιγμές αυτές η επιστημονική του «πανοπλία» αφήνονταν στην άκρη και αποκαλύπτονταν το ποιητικό πρόσωπο του ευαίσθητου Κρητός ανδρός. Γυμνό, απροσποίητο, χιουμοριστικό, σατιρικό, τσουχτερό, στοχαστικό, πονεμένο και μελαγχολικό, σε ένα κλίμα αδιόρατης θλίψης για τα περιστατικά θανάτου που βίωσε εκ νεότητός του, ένα κλίμα ελεγχόμενης απαισιοδοξίας και αγωνίας, με δύο λόγια έχουμε μπροστά μας μία ποικίλη γκάμα ποιητικών του ασκήσεων και ολοκληρωμένων ποιητικών του καταθέσεων, ατομικών του συναισθημάτων, ερωτικών διαθέσεων, θρησκευτικών του χριστιανικών πεποιθήσεων, τρυφερών βιωμένων του καταστάσεων και ονειροπολήσεων, ιδανικών περιπετειών. Οργανωμένες μεθοδικά και τεχνικά εικόνες- μαρτυρίες, στίχοι μικρής συνήθως πνοής και στροφικές συνθέσεις με εσωτερική αρμονία και ισορροπία και μία εκφραστική παραστατικότητα και ζωντάνια που ξαφνιάζει παρά τις ελάχιστες ποιητικές ρυθμικές «ατέλειες» που αναγνωρίζουμε στο διάβασμα αυτής της παλαιάς ποίησης προσωπικών ενθυμημάτων. Χαρακτηριστική η γλώσσα του ποιητή Νικόλαου Β. Τωμαδάκη όχι καθαρά προερχόμενη από τις πηγές της Δημοτικής παράδοσης, ένας της εποχής του «πρωτότυπος» ή συνηθισμένος (αν θέλετε) συνδυασμός προφορικότητας, Κρητικής ντοπιολαλιάς και καθαρευουσιάνικων της εποχής συνηθειών γραφής αποχρώσεων. Σίγουρα πάντως έχουμε μιά εμπλουτισμένη εκφραστική με ιδιωματικές απολήξεις ηχητικά όμως ευχάριστη και κατανοητή. Δεν χρειάζεται ειδικό γλωσσάρι για να κατανοηθεί. Ιδιαίτερης προσοχής χρήζουν τα Δύστυχα του, τα Επιγραμματικά του όπως επίσης και η οργάνωση της ποιητικής ύλης όπως εμφανίζεται στο 156 σελίδων τόμο με τα ποιήματά του.

    Οφείλουμε να αναγνωρίσουμε μετά από πάνω από μισό αιώνα που έχει περάσει από την έκδοση αυτών των Ποιημάτων, ότι είχε διπλό δίκιο ο φιλόλογος και μαθητής του δοκιμιογράφος κυρός Ιωάννης Μ. Χατζηφώτης όταν όχι μόνο διαισθάνθηκε την ποιητική φλέβα του δασκάλου του Βυζαντινολόγου αλλά και τον πείθει- παρά την διστακτικότητα και τον συνεσταλμένο χαρακτήρα, την αναποφασιστικότητα του Νικόλαου Β. Τωμαδάκη να βάλει σε «τάξη» τα σκόρπια χειρόγραφα, δημοσιευμένα και αδημοσίευτα χειρόγραφα με τα ποιήματά του και μεταφράσεις του, να μας τα διασώσει και επιμεληθεί την έκδοσή τους. Με την θεμιτή αυτή φιλοδοξία του Ι. Μ. Χατζηφώτη τα ποιήματα του Τωμαδάκη δεν έμειναν σκόρπια και αχαρτογράφητα σε διάφορα περιοδικά και έντυπα της εποχής, μάλλον δυσεύρετα σήμερα, αλλά να δουν-ένα μεγάλο μέρος της ποιητικής αυτής ύλης-το φως της δημοσιότητας φιλολογικά συγκεντρωμένης και επιμελημένης.

    Από τις δικές μου έρευνες παλαιότερα,  ενδέχεται να μην υπάρχουν πολλοί έλληνες τουλάχιστον Βυζαντινολόγοι καθηγητές οι οποίοι θήτευσαν και διακόνησαν τον ποιητικό λόγο με την ίδια υπευθυνότητα και φροντίδα. Από τους χρόνους της εποχής μας γνωρίζω δύο σημαντικά ονόματα, αυτό της Βυζαντινολόγου που έφυγε πρόσφατα καθηγήτριας Ελένης Γλύκατζη- Αρβελέρ, πού πρόλαβε να δει να μελοποιούνται ποιήματα συλλογών της και του πειραιώτη ομότιμου πανεπιστημιακού Βρασίδα Καραλή που εκτός από τις γνωστές μεταφράσεις του Βυζαντινών Χρονογράφων, και άλλων του δοκιμιακών εργασιών έχει εκδώσει και δύο ποιητικές του συλλογές.

    Στα επ’ εμοί, στα Λογοτεχνικά Πάρεργα έχουμε μιλήσει σε προηγούμενο πρόσφατο σημείωμά μας αναρτήσει τις μεταφράσεις του τόμου από τα ποιήματα του Νικόλαου Β. Τωμαδάκη και έχουμε αναφερθεί στην έκδοση. Ακόμα, οφείλουμε να σημειώσουμε την σημαντικότητα των Βυζαντινών εργασιών και εκδόσεων του Βυζαντινολόγου καθηγητή Νικόλαου Β. Τωμαδάκη. Ο Τωμαδάκης πριν τις σύγχρονες εκδόσεις «Ελένης Κανάκη» και των εκδόσεων «Άγρα» με μεταφράσεις Βυζαντινών συγγραφέων των Αλόη Σιδέρη και Βρασίδα Καραλή, και ίσως πριν τις εκδόσεις «Πάπυρος» μας έδωσε ήδη από το 1953 τα φροντισμένα και σχολιασμένα βιβλία του με κείμενα Βυζαντινών συγγραφέων και πληροφορίες για τον βίο και τα έργα τους. Βλέπε το βιβλίο ΠΕΡΙ ΑΛΩΣΕΩΣ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ (1453) με κείμενα των ΔΟΥΚΑ- ΚΡΙΤΟΒΟΥΛΟΥ- ΣΦΡΑΝΤΖΗ-ΧΑΛΚΟΚΟΝΔΥΛΗ βασικών ιστορικών της Άλωσης και με την προσθήκη ενός ακόμα Βυζαντινού κειμένου, της «ΔΗΜΗΓΟΡΙΑΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΑΝΑΚΤΙΣΜΑΤΟΣ (1415)» του ΙΩΣΗΦ ΒΡΥΕΝΝΙΟΥ, με την δραματική προειδοποίηση προς τους βυζαντινούς άρχοντες για τον κίνδυνο και την καταστροφή που πλησιάζει. Ο τόμος με τα κείμενα έτυχε ανατυπώσεων, νομίζω η τελευταία από τις εκδόσεις «Π. Πουρναρά» στην Θεσσαλονίκη το 1993. Την περίοδο που προμηθεύτηκα το βιβλίο μαζί με το δεύτερο τεύχος του «ΣΥΛΛΑΒΙΟΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΚΑΙ ΚΕΙΜΕΝΩΝ» έτυχε να πέσει στα χέρια μου και ο τόμος με τα ποιήματα του τακτικού καθηγητή της Βυζαντινής Φιλολογίας του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Σαν μία ευχάριστη και μη αναμενόμενη έκπληξη. Ο καιρός πέρασε και αυτήν την εβδομάδα με την ευκαιρία μίας ακόμη επετείου για την Άλωση της Πόλης Τρίτη 29 Μαϊου 1453, έπιασα να διαβάσω εκ νέου τους Βυζαντινούς ιστορικούς αυτόπτες μάρτυρες και διάφορα άλλα σύγχρονα ποιήματα και πεζά με θέμα τον τελευταίο αυτοκράτορα του Βυζαντίου Κωνσταντίνο Παλαιολόγο ΙΑ΄. Όπως τα ποιήματα του Οδυσσέα Ελύτη, τις αναφορές του Νίκου Εγγονόπουλου, την σύνθεση του Γεωργίου Βιζυηνού, το πεζό του Χρήστου Π. Ζαλοκώστα, «ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ» και το δίτομο έργο του Κώστα Δ. Κυριαζή «ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ- Πήραν την Πόλη πήραν την…» από τις εκδόσεις του Βιβλιοπωλείου της «Εστίας» και οι δύο πεζογράφοι και τα έργα τους κυκλοφόρησαν από τις αρχές του 1960 και έτυχαν πολλών επανεκδόσεων.

    Η Καστροπολιτεία του Μυστρά όπως μας πληροφορεί στις σελίδες του το «ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΟΥ ΜΩΡΕΩΣ» ιδρύθηκε από τους Φράγκους την περίοδο της εκστρατείας τους στην ελληνική χερσόνησο επί Βυζαντινών και στις διαμάχες τους. Σε αυτά τα πέτρινα κάστρα βιγλάτορες του πελάγους γεννήθηκε ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ΙΑ΄ ο τελευταίος βυζαντινός αυτοκράτορας της βασιλικής δυναστείας των Παλαιολόγων Δεσποτών του Μυστρά. Στο αμέσως προηγούμενο σημείωμα, καταγράφοντας το περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» της εφημερίδας «Ελευθεροτυπία» αναφερθήκαμε εκτενέστερα και εν τάχει σε έλληνες και ελληνίδες συγγραφείς οι οποίοι στα έργα τους, ποιητικά και πεζά- μυθιστορηματικές ιστορικές «μυθοπλασίες», θέατρο αναφέρθηκαν στα τραγικά εκείνα γεγονότα των ημερών και στο πώς μέσα στην ροή του ιστορικού χρόνου της ελληνικής παράδοσης και στις συνειδήσεις των Ελλήνων, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος Δραγάτσης ΙΑ΄ μετατράπηκε σε ζωντανό Θρύλο ελευθερίας και διαρκών κοινωνικών αγώνων του Ελληνισμού. Η Πόλις Εάλω, το Βασίλειο του Πόντου χάθηκε όπως και τα πανάρχαια ελληνικά εδάφη της Μικράς Ασίας από τα Οθωμανικά στρατιωτικά στρατεύματα. Ο «Μαρμαρωμένος Βασιλιάς» με την εθελούσια αυτοθυσία του πέρασε στον μύθο και τον θρύλο της παραμυθίας της ελληνικής ιστορίας, αριθμητικά σε χρόνια αντίστροφα και υπέρτερα από τα ελάχιστα χρόνια που βασίλευσε. Οι ελληνικές γενιές δεν λησμόνησαν όπως και οι λογοτέχνες μας.

    «Οι βυζαντινοί» γράφει στο μελέτημά της «Η Πολιτική Ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας» εκδόσεις «Αργώ» 1977 η βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη- Αρβελέρ, «ο νέος περιούσιος λαός, και η Κωνσταντινούπολη, η Νέα Ιερουσαλήμ, θα αποπλύνουν με τη θυσία τους τα αμαρτήματα όλου του κόσμου. Προτιμούν να εκβαρβαριστούν παρά να εκλατινιστούν, γιατί μόνο ο εκβαρβαρισμός του μόνου πολιτισμένου λαού του κόσμου, του Βυζαντινού, σημαίνει το τέλος της ιστορίας. Τα λίγα ουτοπικά πνεύματα, φορείς ενός νέου μηνύματος ελπίδας, θα αποβληθούν γρήγορα από την ορθόδοξη κοινότητα. Ας θυμηθούμε σχετικά ότι ο πατριάρχης Γεννάδιος διέταξε να κάψουν τα έργα του φιλόσοφου Πλήθωνα. Η Κωνσταντινούπολη θα είναι για πολύ καιρό η αμαρτωλή πόλη, που όπως έγραψε ο Παλαμάς, ο εθνικός ποιητής της σύγχρονης Ελλάδας: «Σαν πόρνη εκαρτέραγε τον τούρκο να την πάρει» (από τον «Δωδεκάλογο του γύφτου»). Η Ευρώπη θα πληροφορηθεί με έκπληξη την πτώση της Κωνσταντινούπολης το 1453 και θα αισθανθεί σαν μονόφθαλμη, όπως έγραφε ένας πολωνός συγγραφέας της εποχής, αλλά θα παρακολουθήσει ανήμπορη την κατάλυση από τους τούρκους της μεγαλύτερης χριστιανικής αυτοκρατορίας του μεσαίωνα, της αυτοκρατορίας που πρώτη αυτή ζήλεψε το μεγαλείο της. Η αντίσταση και ο ηρωικός θάνατος του τελευταίου αυτοκράτορα, Κωνσταντίνου Παλαιολόγου Δραγάτση, πάνω στα τείχη της πόλης, θα είναι η μόνη πράξη, πού ήταν αντάξια του παλιού Βυζαντίου. Θα τροφοδοτήσει το θρύλο του ελληνικού λαού για την ανάσταση του αυτοκράτορα και την αναγέννηση του Βυζαντίου. (βλέπε Γ. Μέγα, Η πτώση της Κωνσταντινούπολης στα τραγούδια και τους θρύλους των Ελλήνων, στο Σύγχρονος ελληνισμός, Αθήναι 1953). Με την μεγάλη ιδέα θα διατηρήσει την τρεμάμενη φλόγα του ελληνικού πατριωτισμού, που οι ελπίδες του θάφτηκαν για πολύ καιρό κάτω από τα ερείπια της αυτοκρατορικής πόλης το 1453.» σελ.145- 146.  Ενώ στην σελίδα 160 αναφέρει για την Πόλη: «Η Κωνσταντινούπολη, σαν έδρα του αυτοκράτορα και της αυλής, κατέληξε να θεωρείται έδρα όλης της εξουσίας. Έτσι φωτίζεται και ο ρόλος αυτής της πόλης μέσα στο σύνολο της ιστορίας και του βυζαντινού πολιτισμού. Όπως ξέρουμε, η έλξη της επέδρασε όχι μόνο πάνω στους βυζαντινούς, αλλά και πάνω στους βυζαντινολόγους, που επιχείρησαν να εξηγήσουν το βυζαντινό φαινόμενο διά μέσου της Κωνσταντινούπολης, που έχοντας γίνει ο ήλιος της Αυτοκρατορίας, εξαιτίας του αυτοκράτορα που κατοικούσε εκεί, επισκίασε τις επαρχίες πάνω στις οποίες, εντούτοις, στηριζόταν το πραγματικό μεγαλείο της Αυτοκρατορίας. Ας πούμε μόνο σχετικά με το θέμα μας, ότι η Κωνσταντινούπολη κατέχει την κορυφή της τάξης των πόλεων, όπως ακριβώς ο αυτοκράτοράς της κατέχει την πιο υψηλή θέση στον κόσμο και ο πατριάρχης της την ανώτερη θέση στην εκκλησιαστική ιεραρχία….».

    Συμπερασματικά ο Βυζαντινολόγος ποιητής ήταν η αφορμή μας για το ταξίδι αυτό στα κλέη, στα ηρωικά ανδραγαθήματα, τους μύθους και τους θρύλους, στα κεντρικά σύμβολα της Ελληνικής παράδοσης και του Ελληνισμού. Η ομάδα των ελλήνων και ελληνίδων σύγχρονων ποιητών και πεζογράφων που ασχολήθηκαν με την Άλωση της Πόλης και τον τελευταίο αυτοκράτορά της φιλοτεχνώντας στα έργα τους στιγμές και πρόσωπα, θρύλους της ιστορίας και της παράδοσης είναι αρκετά μεγάλη και συνεχής. Απαραίτητη η μνημόνευση του ονόματος του καθηγητή κυρίου Φώτη Δημητρακόπουλου ο οποίος σε γραπτά και ομιλίες του κατέγραψε ένα μεγάλο αριθμό ονομάτων. Αρκετοί συγγραφείς όπως πχ. ο Γεώργιος Βιζυηνός δεν έγραψε μόνο το εκτενές ποίημα για τον τελευταίο Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, αλλά δημοσίευσε και ποίημα για την «Αγία Σοφία», (17 στροφές) αλλά και τον θρύλο «Το Μπαλουκλί (τα ψάρια της Ζωοδόχου Πηγής». Βλέπε συλλογή του «Ατθίδες Αύραι» 1883. Στα «Άπαντά» του των εκδόσεων «Χρίστου Γιοβάνη», Αθήνα 1967 με πρόλογο του πειραιώτη Σπύρου Μελά και εισαγωγές του Κλέων Παράσχου και Κ. Μαμώνη που κρατά και την επιμέλεια της έκδοσης.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

26 Μαϊου 2026

ΥΓ. Έφυγε από την ζωή ο εκδότης Λευτέρης Καρτάκης. Ο Λευτέρης Καρτάκης γεννήθηκε το 1940 στην Καστάνιανη Ιωαννίνων, μεγάλωσε στα Γιάννενα και σπούδασε οικονομικά στο Πανεπιστήμιο της Λωζάνης όπου και ολοκλήρωσε το διδακτορικό του. Εργάστηκε, μεταξύ άλλων, στον όμιλο Νιάρχου και στη Μεταλλουργική Ηπείρου. Το 1984, έκανε το χόμπι του (διάβασμα) επάγγελμα ιδρύοντας τις Εκδόσεις Ροές ενώ ακολούθησαν, το 1993, οι Εκδόσεις PRiNTA. Το πρώτο του στέκι ήταν στην περιοχή του Συντάγματος. Γνώρισε στο ελληνικό κοινό σημαντικούς ευρωπαίους συγγραφείς και επιμελήθηκε προσωπικά εκδοτικές σειρές («Στις Πηγές της Γνώσης», «microMEGA») που άφησαν το στίγμα τους. Τα παιδιά του, Ανδρέας και Εύη, συνεχίζουν το εκδοτικό έργο του. Η κηδεία του θα γίνει σε στενό οικογενειακό κύκλο την Τετάρτη 27 Μαΐου. Όποιος και όποιοι επιθυμούν μπορεί να κάνουν κατάθεση στη μνήμη του στο «Χαμόγελο του παιδιού».

            

Το περιοδικό ΙΣΤΟΡΙΚΑ της Ελευθεροτυπίας και το Βυζάντιο

 Το περιοδικό της ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ

          ΙΣΤΟΡΙΚΑ

Τα τεύχη για το ΒΥΖΑΝΤΙΟ

και την ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ

   Σχεδόν από τα πρώτα φύλλα της παλαιάς πολιτικής απογευματινής εφημερίδας «ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ» υπήρξαμε αναγνώστες της. Στο σπίτι διαβάζαμε την εφημερίδα «ΕΘΝΟΣ», «ΤΑ ΝΕΑ», για το μικρό διάστημα που εκδίδονταν την «ΑΘΗΝΑΪΚΗ» για να μιλήσω για τα απογευματινά ημερήσια φύλλα. Προμηθευόμουν επίσης τον «Ελεύθερο Τύπο», την «Απογευματινή», την «Βραδυνή» και φυσικά τα Κυριακάτικα φύλλα τους. Από τα πρωινά περνούσαν από τα χέρια μου «ΤΟ ΒΗΜΑ», «Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ», «Η ΑΥΓΗ», «Ο ΡΙΖΟΣ» κλπ. Όταν άρχισα να ασχολούμαι και να ενδιαφέρομαι σταθερά για την ποίηση, την πεζογραφία, την ιστορία, γινόμουν δηλαδή αργά και σταθερά ένας τρωγλοδύτης των βιβλιοθηκών αναζητώντας και διαβάζοντας ό,τι έπεφτε στα χέρια μου και παρήχθη από την ελληνική και παγκόσμια λογοτεχνία, αγόραζα και άλλες εβδομαδιαίες σποραδικά εφημερίδες από τις οποίες ενημερωνόμουν/ μασταν για τις νέες εκδόσεις και κυκλοφορίες των βιβλίων. Κάτι που θεωρώ ότι έπραττε και η μερίδα εκείνη των Ελλήνων πολιτών μετά την Μεταπολίτευση, όσοι τέλος πάντων ενδιαφέρονταν για τις τέχνες τα γράμματα, είχαν έφεση στο διάβασμα ήθελαν να πληροφορηθούν για τις νέες κυκλοφορίες και εκδόσεις βιβλίων, να ενημερωθούν για τα Καλλιτεχνικά δρώμενα της εποχής. Θεατρικές παραστάσεις, προβολή κινηματογραφικών ταινιών, μουσικές συναυλίες, εκδηλώσεις χορευτικών σχημάτων, Ομιλίες, επισκέψεις σε Μουσεία και Εκθέσεις Ζωγραφικής. Τα φύλλα των εφημερίδων εκείνων των δεκαετιών ήσαν πολυσέλιδα και αρκετές σελίδες τους ή τα λεγόμενα «σαλόνια» τους ήταν γεμάτα με κάθε κατηγορίας καλλιτεχνικά δρώμενα, πληροφορίες, ειδήσεις, παρουσιάσεις και βιβλιοκρισίες νέων βιβλίων. Διαβάζοντας την έντυπη δημοσιογραφία της εποχής (εμείς οι νεοσσοί αναγνώστες) ερχόμασταν σε επαφή με τις σταθερές στήλες και σελίδες των ελλήνων και ελληνίδων κριτικών, με τι καινούργιο μας παρουσίαζαν από ποιους παλαιότερους ή νεότερους ηλικιακά λογοτέχνες έπαιρναν συνέντευξη, ποιού αναδείκνυαν το έργο ή ποιούς έθαβαν. Είναι χαρακτηριστική η εντύπωσή μας για τα φύλλα των Κυριακάτικων εφημερίδων, οι εφημερίδες της Κυριακής επαρκούσαν να σε καλύψουν αναγνωστικά για μία εβδομάδα και ότι πολλές φορές χρειάζονταν το καροτσάκι της Λαϊκής αγοράς για να τις μεταφέρεις με όλα αυτά που πρόσθεταν. Την περίοδο εκείνη αλλά και μεταγενέστερα η πολιτικοποίηση και η κομματικοποίηση των ελλήνων ήταν έντονη, ισχυρή και εξακολουθητική. Όλοι και όλες είμασταν εμβαπτισμένη στην «κολυμπήθρα» των τότε πολιτικών κομμάτων, κομματικών σχηματισμών, διαφόρων ιδεολογικών ρευμάτων και τάσεων. Ο φανατισμός ήταν φανερός ανεξαρτήτου φύλου, ηλικίας ή πολιτικών χαρακωμάτων, επιλογών και προτιμήσεων. Οι πολιτικοί διαξιφισμοί και διαμάχες γύρω μας ήταν σε καθημερινή βάση, στις παρέες μας, τις συζητήσεις μας, στις σχέσεις μας, στις συντροφιές μας. Θυελλώδεις άνεμοι κοινωνικής ριζοσπαστικοποίησης έπνεαν ανεξέλεγκτα, φυσούσαν και από τις τέσσερεις μεριές των πολιτικών οριζόντων. Η πολιτική ρητορική των καιρών μας άνθιζε ακόμα και παρά «την θέλησή μας» μπλέκονταν με την βιολογική μας ωρίμανση, με τις εφηβικές μας ανησυχίες τα νεανικά μας ερωτήματα με αβέβαια και άγνωστα αποτελέσματα. Βιώσαμε- οι γενιές αυτές- πρωτόγνωρες καταστάσεις, ζήσαμε την απολυτότητα των κάθε είδους και κοινωνικής κατηγορίας Ιδεών ως προτάσεις καινούργιων δεδομένων ζωής, θέσεις και απόψεις πρωτόγνωρες μέχρι τότε στον στενό και στενάχωρο πολιτικό μικρόκοσμό μας. Ισχυρογνωμοσύνες εντεύθεν κακείθεν των πολιτικών και κομματικών τειχών επικρατούσαν και υιοθετούνταν άνευ αντιρρήσεως. Και η παραμικρή ιδεολογική απόχρωση ως πρόταση δεν ήταν άνευ σημασίας. Χιλιάδες οι αποκλεισμοί και οι απορρίψεις σχεδόν σε καθημερινή βάση. Και ενθυμούμενοι από μνήμης το στίχο του ποιητή θέλαμε «να φεύγουμε απ’ όλα αυτά τα τόσο μπερδεμένα πράγματα που είναι δικά μας και ταυτόχρονα δεν μας ανήκουν». Αναμενόμενος όλος αυτός ο κουρνιαχτός, ο αναβρασμός αλλά και οι συχνές απογοητεύσεις μια και βγαίναμε από μία σκοτεινή επταετία που στοίχησε στον Ελληνισμό μεταξύ άλλων την σκλαβιά και την υποδούλωση του Κυπριακού εδάφους σε ξένες κατοχικές δυνάμεις. Ασφαλώς τις ίδιες ανησυχίες και διλήμματα, ερωτηματικά έχει κάθε καινούργια Γενιά που ανοίγει τα φτερά της μέσα στην Ιστορία. Δεν είμασταν οι μόνοι προσήλυτοι των λαϊκών αγώνων, της επιθυμίας μας για ατομική και συλλογική ελευθερία, για ισότητα, πολιτικά δικαιώματα, για κοινωνικές αλλαγές και δράσεις με προοδευτικό πρόσημο. Οι δύο κύριοι πάντως πολυπληθείς πολιτικοί πόλοι που συνασπιζόμασταν σύμφωνα με την ορολογία και τα πολιτικά ήθη της εποχής ήταν η λεγόμενη συντηρητική παράταξη και η λεγόμενη προοδευτική. Η προοδευτική πλευρά από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου ήταν πολυδιασπασμένη σε πολλών ιδεολογικών ερμηνειών αποχρώσεις και εκδοχές. Κατακερματισμένη σε δεκάδες πολιτικά και ιδεολογικά «γκρουπούσκουλα». Κάθε ομάδα και ένα ιδεολογικό ετοιμοπόλεμο καστροφυλάκιο. Πέταγε όπως λέει η λαϊκή παροιμία την «σκούφια της» για να αρχίσει να μαλώνει και να τσακώνεται όχι με τους ιδεολογικούς της αντιπάλους αλλά τους ομοϊδεάτες συντρόφους της. Με μεγάλη ευκολία και γρήγορες ταχύτητες «κρεμούσαν στα μανταλάκια» των συγκεντρώσεων, στις συνελεύσεις της φιλικής παρέας όποιον σύντροφο δεν συμφωνούσε με τις δικές τους ιδεολογικές ερμηνείες και εκδοχές της τότε πολιτικής θεώρησης και κατάστασης. Και χαριτολογώντας θα γράφαμε ότι περισσότεροι ήσαν οι διαγραμμένοι ομοϊδεάτες παρά οι εγγεγραμμένοι, ούτε ιδεολογική- επαναστατική γονιδιακή νομοτέλεια να υφιστάμεθα. Από την άλλη πλευρά των πολιτικών χαρακωμάτων, υπήρχε η πολιτική εκλογική βουλευτική δυναμική της συντηρητικής παράταξης με αρχηγό και ιδρυτή την ισχυρή προσωπικότητα του ηγέτη της του Κωνσταντίνου Καραμανλή που ήρθε προσκεκλημένος από το Παρίσι όντας αυτοεξόριστος και αποκατέστησε την Κοινοβουλευτική Δημοκρατία στην χώρα μας που είχαν καταλύσει οι στρατιωτικοί. Υπήρχε ακόμα και μία μερίδα του ελληνικού λαού που υποστήριζε το χουντικό καθεστώς που έπεσε από τις άφρονες ενέργειές του, και μία άλλη πολιτική μερίδα που ήσαν οι βασιλόφρονες. Αυτοί σε γενικές γραμμές ήταν οι κεντρικοί άξονες των πολιτικών μας πραγμάτων των περιόδων της εφηβείας μας. Ζωή, Ιστορία και Πολιτική συμβάδιζαν και ποδηγετούσαν τις συνειδήσεις μας, χαλύβδωναν τον χαρακτήρα μας ή χαλάρωναν τα οικογενειακά μας μέχρι τότε ήθη, παραδόσεις, δεσμούς σχέσεων, διαμόρφωναν, τροποποιούσαν τις αντιλήψεις και τις αποφάσεις μας για το αύριο που ανέτειλε ελπιδοφόρο.

    Η απογευματινή εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ μπήκε στο σπίτι από τον γράφοντα και κατά το κοινώς λεγόμενο την «ξεκοκαλίζαμε». Αυτονόητο ότι η ύλη της και τα γραφόμενά της επηρέαζαν τις πολιτικές μας επιλογές και κρίσεις, αλλά το κυριότερο, άνοιξε με τις σελίδες που αφιέρωνε για τις διάφορες μορφές της Τέχνης και την Κουλτούρα την αρθρογραφία της ύλη της, τους πνευματικούς μας ορίζοντες και τα καλλιτεχνικά μας ενδιαφέροντα. Στην εκδοτική της διαδρομή η ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ εμπλουτίστηκε θεματικά και ειδησεογραφικά πάμπολλες φορές με πολλά Ένθετα. Ένθετα για την Οικολογία, για την Παιδεία, για την Γλώσσα, το Σχολείο, την Υγιεινή διατροφή, τον Αθλητισμό, την Πολιτική και άλλους πυλώνες της ζωής των σύγχρονων και μοντέρνων εποχών. Η περίοδος του μεταπολεμικού ψυχρού πολέμου βρίσκονταν στα πάνω της, ο Κόσμος ήταν διπολικός, χωρισμένος σε Ανατολή και Δύση. Τα δύο στρατιωτικά μπλοκ και οι συμμαχίες τους. Για μιά μικρή χρονική περίοδο αν θυμάμαι σωστά, πραγματοποιήθηκε πολυήμερη απεργία των δημοσιογράφων και η εφημερίδα ανέστειλε την κυκλοφορία της- εκδόθηκε ένα πρωινό της φύλλο- μετά την διευθέτηση των εργασιακών προβλημάτων των δημοσιογράφων επανεκδόθηκε κανονικά συνεχίζοντας την ανοδική αναγνωστικά κυκλοφορία της. Κατά διαστήματα η εφημερίδα εκτός από τα διάφορα «σαλόνια» (με καλλιτεχνικές πληροφορίες) πρόσφερε στους αναγνώστες της και ποικίλης ύλης περιοδικά.

   Θα μείνω σε δύο τα οποία μας ενδιέφεραν περισσότερο, τα «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» και την «ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ». Η «Βιβλιοθήκη» που στην πρώτη της μορφή ήταν ένθετα φύλλα της εφημερίδας και κατόπιν ως αυτόνομο Περιοδικό κυκλοφορούσε κάθε Παρασκευή. Ένα ξεχωριστό Περιοδικό αποκλειστικά για Βιβλία, Νέες και Παλαιότερες Εκδόσεις και Κυκλοφορίες. Συνεντεύξεις με συγγραφείς και εκδότες, βιβλιοπώλες, μεταφραστές, πλούσιο σε βιβλιοκριτικές και μικρές ή μεγάλες παρουσιάσεις καινούργιων εκδοτικών προτάσεων, μεταφράσεων. Σίγουρα όλοι γνωρίζαμε-όσοι διαβάζαμε συστηματικά και σταθερά εφημερίδες -ότι και οι άλλες, αφιέρωναν σελίδες τους σε Βιβλία και παρουσιάσεις νέων εκδόσεων. Αν δεν κάνω λάθος όμως μόνο η ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ είχε εκδώσει ξεχωριστό περιοδικό για τα Βιβλία. Ήταν η δική της πρόταση αποκλειστικά για κάθε κατηγορίας βιβλιόφιλους και φιλαναγνώστες. Η εμπορική πολιτική άλλων εντύπων «έκλεινε» μάλλον προς τη δημοσίευση «καλλιτεχνικών ντεσού» με άφθονο φωτογραφικό υλικό που απασχολούσε το μεγάλο αναγνωστικό κοινό ανεβάζοντας το τιράζ τους και ιδιαίτερα το τηλεοπτικό κοινό που συνωστίζονταν τότε μπροστά στις ασπρόμαυρες σαν μικρό μπαούλο τηλεοράσεις για να παρακολουθήσουν με αγωνία και μεγάλη περιέργεια τις πρωτόγνωρες για έλληνες τηλεθεατές μεταφορές στην οθόνη ελληνικών μυθιστορημάτων με μεγάλη ακροαματική επιτυχία μαζί και τις νέες γενιές των ελλήνων και ελληνίδων ηθοποιών.

   Το άλλο, σημαντικό περιοδικό της εφημερίδας ήταν τα «ΙΣΤΟΡΙΚΑ». Τα «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» της Ελευθεροτυπίας κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά στις 21 Οκτωβρίου 1999 με αφιέρωμα «Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΤΟΥ ΝΑΒΑΡΙΝΟΥ» Το «ατυχές γεγονός» που έσωσε την Ελλάδα. Ανάμεσα στους πρώτους συνεργάτες αναγνωρίζουμε τον Πειραιώτη ιστορικό της τέχνης, καθηγητή επιμελητή της Εθνικής Πινακοθήκης κ. Μάνο Στεφανίδη που γράφει για το «Ναβαρίνο: Εικονογραφία και …αγιογραφία» σελ. 45-48, ενώ ακολουθεί το άρθρο «Ο αντίκτυπος στο αγγλικό θέατρο» του καθηγητή ιστορίας στο ΚΠΑ Στέριου Φασουλάκη. Στην προγραμματική ανακοίνωση της έκδοσης ο υπεύθυνος της έκδοσης Βαγγέλης Παναγόπουλος γράφει:

«Ξεκινάμε σήμερα την περιδιάβαση στους δρόμους της ιστορίας, της ελληνικής αλλά και της παγκόσμιας. Πιστεύοντας και στον παιδευτικό ρόλο του Τύπου σε μια εποχή που, κατά γενική ομολογία, το χρηματιστήριο των ιδεών έχει κρατήσει μόνο την πρώτη λέξη, επιχειρούμε αυτή την έκδοση με δύο στόχους.

Τη γνώση και την ξεκούραση.

Ακούγεται από ολοένα και περισσότερους ανθρώπους, κάθε μορφωτικού επιπέδου, ότι καταφεύγουν σε κάποιο βιβλίο ή διαβάζουν ιστορία για να ξεκουραστούν. Και ταυτόχρονα μαθαίνουν. Ένα τέτοιο εργαλείο γνώσης αλλά και ξεκούρασης προσφέρει από σήμερα η «Ε».

Με τη συνεργασία κορυφαίων καθηγητών πανεπιστημίου, ιστορικών και ειδικών επιστημόνων, μέσα από τις σελίδες αυτού του τεύχους θα παρελάσουν όλα τα γεγονότα και τα πρόσωπα της ελληνικής και παγκόσμιας ιστορίας και ταυτόχρονα θα επιχειρηθεί μέσω της επιστημονικής γνώσης η συμβολή και στην ιστορική έρευνα. Τα τεύχη ανά 10 θα δένονται σεε έναν καλαίσθητο τόμο 500 σελίδων που θα παραδίδεται στους αναγνώστες της «Ε» έναντι ενός συμβολικού τιμήματος και θα πάρει τη θέση του στη βιβλιοθήκη σας. Θα έχετε έτσι την ευκαιρία να αποκτήσετε ένα μεγάλο και σημαντικό έργο το οποίο- και αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία-θα έχετε διαβάσει.

«Ε» ΙΣΤΟΡΙΚΑ, λοιπόν, από σήμερα και κάθε Πέμπτη. Κι ένας χώρος για σας. Από τα επόμενα τεύχη θα υπάρχουν σελίδες επιστολών (σύντομων παρακαλούμε) με τη δική σας συμβολή στην ιστορική τεκμηρίωση.

  Καλό μας ταξίδι στους δρόμους της ιστορίας.»

    Στο ίδιο κλίμα και τα «Προλεγόμενα- Ιστορικές αναλογίες» στην αριστερή μέσα 4^η  σελίδα με τίτλο «παρά-σημειώσεις» του Φαίδων Μαλιγκούδη. «Εγκαινιάζοντας την εβδομαδιαία αυτή στήλη και πριν περάσουμε στο προκείμενο, δεν θα ήταν άσκοπο να προτάξουμε δύο- τρείς παρατηρήσεις, για να εξηγήσουμε το χαρακτήρα της, αλλά και το γενικότερο τίτλο που επιλέξαμε γι’ αυτήν….». Η διεύθυνση της εφημερίδας ήταν στην οδό Μίνωος 10-16 στην Αθήνα.

     Με την έκδοση του περιοδικού «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» οι τότε νέοι φιλίστορες πέρα από την μύησή τους στα εύοσμα άνθη της Μούσας Πολύμνιας έρχονταν σε επαφή και με τα διδάγματα της Μούσας Κλειώ της Ιστορίας. Η θεματική του ύλη ήταν πραγματικά εξαιρετική, επιστημονικά έγκυρη με μεγάλη ελληνική και παγκόσμια ιστορική ποικιλία θεμάτων. Το Ένθετο περιοδικό παρουσίαζε συστηματικά θέματα και ζητήματα της Ελληνικής και Παγκόσμιας Ιστορίας στην διαχρονία της. Τεύχη αφιερωμένα σε μεγάλες προσωπικότητες του παγκόσμιου πολιτισμού, των γραμμάτων και των τεχνών, σε Μάχες, Πολεμικά γεγονότα, Συνθήκες ειρήνης και συμφωνίες ηγετών.  Στην μεγάλη ποικιλία έχουμε και αφιερώματα σε αρχαίους έλληνες ποιητές, στους συγγραφείς της Αρχαίας Τραγωδίας, την Ελληνική Μυθολογία και Θρησκεία, τον Ορφισμό. Τους αρχαίους έλληνες ιστορικούς και χρονογράφους, την Αρχαία Ρωμαϊκή Ιστορία, την Ελληνική και Ξένη Φιλοσοφία και τα ρεύματά της, τους Φιλοσόφους, τους Περιηγητές και Ταξιδιώτες. Αφιερώματα σε ιδρυτές της Ψυχολογίας, των Παγκόσμιων Θρησκειών, σε Επιστήμονες, σε Εφευρέτες, σε Αυτοκράτορες και Πολιτικούς, Στρατιωτικούς. Σε διάφορες Ιστορικές περιόδους της Ανθρωπότητας, πχ. Κλασική αρχαιότητα, Βυζαντινή αυτοκρατορία, Οθωμανική περίοδο, Μεσαιωνική Δυτική και Ελληνική, Επανάσταση του 1821, Μικρασιατική Καταστροφή, Κύπρος. Αφιερώματα στην Οικονομία, στα Δεκεμβριανά στον Εμφύλιο Πόλεμο, στην Δίκη των Έξι, στην Μικρασιατική Καταστροφή, στην 4^η Αυγούστου, στον Χαρίλαο Τρικούπη, στην Φιλική Εταιρεία, στο Σύνταγμα της Βαϊμάρης, στον Χίτλερ στον Μάο Τσε Τουνγκ, στον Λένιν και άλλους πολιτικούς ηγέτες κλπ. Καθώς το περιοδικό αγαπήθηκε και διαβάζονταν μαζί με την υπόλοιπη ύλη της εφημερίδας οι υπεύθυνοι της «Ε» και ορθά, αντικαθιστούσαν τα 10 τεύχη με δεμένους τόμους κατ’ αριθμητική σειρά έκδοσης πληρώνοντας ένα ποσό. Κυκλοφόρησαν επίσης και νομίζω μια σειρά τευχών αριθμημένα με λατινικά γράμματα με Ευρετήρια, της θεματικής ιστορικής και πολιτικής ύλης του περιοδικού, τους συνεργάτες επιστήμονες συγγραφείς του.

Σαν Υπεύθυνος έκδοσης αναφέρονταν το όνομα του Βαγγέλη Παναγόπουλου. Στην Σύνταξη της ύλης ο Νάσος Γκολέμης. Ως Σύμβουλος έκδοσης ο Στέργιος Φασουλάκης. Το Συντονισμό και την Επιμέλεια είχε ο Νίκος Βαρδιάμπασης. Σαν Μόνιμοι Συνεργάτες ο Φαίδων Μαλιγκούδης, ο Βασίλης Καρδάσης και ο Απόστολος Διαμαντής. Στο Δημιουργικό ο Γιάννης Κορωναίος και ο Νίκος Κεγαγιάς, μετά από έναν αριθμό τευχών στα ονόματα προστέθηκαν η Αγγελική Τζανετοπούλου και η Σοφία Δρακάκη. Η Παραγωγή Φωτοεκδοτική Α.Ε. Προστέθηκαν ακόμη ο λογότυπος της εφημερίδας «ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ» Ιδιοκτησία Χ. Κ. ΤΕΓΟΠΟΥΛΟΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Α.Ε. Πρόεδρος Δ.Σ. ΧΡΗΣΤΟΣ ΤΕΓΟΠΟΥΛΟΣ. Εκδότης ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΕΓΟΠΟΥΛΟΣ. Διευθυντής ΣΕΡΑΦΕΙΜ Δ. ΦΥΝΤΑΝΙΔΗΣ. Ανάλογα με το θέμα του αφιερωματικού τεύχους αναγράφονταν τα αντίστοιχα ονόματα των συνεργατών που υπέγραφαν τα άρθρα. Το περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» διανέμονταν δωρεάν και απαγορευόταν η πώλησή του. Το περιοδικό όπως αναγράφονταν στο κάτω μέρος του εξωφύλλου εκδίδονταν με την υποστήριξη των Τραπεζών, ΤΡΑΠΕΖΑ ΠΕΙΡΑΙΩΣ και ALPHA BANK.

   Το περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» είχε 50 σελίδες ήταν έγχρωμο και το εξώφυλλο κοσμείτο πάντα με εικόνα από το ιστορικό εξεταζόμενο θέμα μέσα σε πλαίσιο. Με κεφαλαία αναγράφονταν η λέξη «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» το όνομα της εφημερίδας η ημερομηνία κυκλοφορίας του ο αριθμός του τεύχους και ο τίτλος του θέματος σε πλαίσιο. Οι διαστάσεις του ήταν 20Χ28 και ήταν δεμένο με καρφίτσα. Στην τρίτη μέσα δεξιά σελίδα δημοσιεύονταν σταθερά το μικρό άρθρο του υπεύθυνου έκδοσης που ήταν ο Βαγγέλης Παναγόπουλος και στο κάτω μέρος τα στοιχεία του περιοδικού, με τίτλο «Το χρονικό» στεγάζονταν τα ονόματα των συγγραφέων και οι τίτλοι των κειμένων. Στην τέταρτη μέσα αριστερή σελίδα με τις «παρά- σημειώσεις» δημοσιεύονταν το ολοσέλιδο κείμενο του Φαίδωνα Μαλιγκούδη ενώ στην δεξιά στο «αντί- προλόγου» διαβάζαμε το σχόλιο-κείμενο του Νίκου Βαρδιάμπαση. (συνεργάτη της εφημερίδας στις σελίδες της κρατούσε την στήλη των ελληνικών λέξεων, δηλαδή ο Νίκος Βαρδιάμπασης ανέφερε μία ελληνική λέξη και εξηγούσε την προέλευσή της, την καταγωγή της, την ορθογραφία της κλπ.). Ακολουθούσε η ύλη του περιοδικού ενώ υπήρχαν και οι σχετικές εμπορικές διαφημίσεις των υποστηρικτών της έκδοσης. Σημαντική και χρήσιμη η έκδοση του περιοδικού προσφορά στους αναγνώστες της εφημερίδας και χαμηλό κόστος. Το περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» μας κοινωνούσε με φλέγοντα ζητήματα και προβληματισμούς που αφορούσαν την αρχαία, μεσαιωνική και σύγχρονη ελληνική και παγκόσμια Ιστορία, τους κατά καιρούς συντελεστές της, τις σημαίνουσες φυσιογνωμίες της που ξεχώρισαν, τους σύγχρονους μεταπολεμικούς ηγέτες και επαναστάτες, τα αξιοσημείωτα γεγονότα στον Ευρωπαϊκό και όχι μόνο χώρο, τις Ιστορικές περιόδους της, τις Τέχνες ( Μεσαίωνας- Αναγέννηση), τις διακεκριμένες προσωπικότητες και πρόσωπα της σύγχρονης πολιτικής σκηνής και του πολιτισμού. Τις μεγάλες στιγμές και ιστορικούς κόμβους της ανθρωπότητας. Με εύληπτο λόγο, όχι εκτενή κείμενα, σύντομα άρθρα και μεταφράσεις, με επιστημονική εγκυρότητα και επιμέλεια, συγγραφική σοβαρότητα, προσεκτική και ισορροπημένη διατύπωση κρίσεων και θέσεων πάνω σε πολιτικά ζητήματα που απασχόλησαν την κοινή γνώμη, σε διεθνείς συνθήκες και συμφωνίες, οργανισμούς που άλλαξαν την ροή της ανθρωπότητας, συγγραφική ύλη κατανοητή δίχως φανατισμό και ακρότητες γλώσσα, παράθεση ελληνικής και ξενόγλωσσης Βιβλιογραφίας και το ανάλογο πλούσιο έγχρωμο εικονογραφικό και φωτογραφικό υλικό να συνοδεύει τα Περιεχόμενα. Το αναγνωστικό κοινό της εποχής έρχονταν σε επαφή με άγνωστα ίσως, μεγάλα ιστορικά ζητήματα, θέματα που απασχολούσαν μεν κατά κύριο λόγο τους ειδικούς και επιστημονικούς ερευνητικούς κύκλους της Ιστορίας, από την άλλη βοηθούσαν τους αναγνώστες να έρθουν σε γνωριμία με ένα πανόραμα σύγχρονων πληροφοριών και γεγονότων και ειδήσεων ως επικουρική μόρφωσή μας. Τα κείμενα ήταν φιλτραρισμένα με τέτοιον τρόπο ώστε ούτε να χάνουν την επιστημονική εγκυρότητά τους αλλά παράλληλα να είναι κατανοητά και εύληπτα από το μέσο αναγνωστικό κοινό, να κεντρίζουν το ενδιαφέρον του και αν επιθυμούσε να αναζητήσει και άλλες πηγές και στοιχεία, να ασχοληθεί περαιτέρω για όποια Ιστορική περίοδο της ανθρωπότητας και πρόσωπο θα ήθελε. Το περιοδικό όπως προαναφέραμε, απευθύνονταν όχι μόνο σε Ιστορικούς και Πανεπιστημιακούς κύκλους και περιβάλλοντα αλλά και σε καθηγητές, μαθητές, φοιτητές, φιλολόγους στο ευρύτερο αναγνωστικό φιλέρευνο για Ιστορικά θέματα κοινό. Για φιλίστορες και όχι μόνο. Αφιερωματικά τεύχη μιάς ποικιλίας ιστορικών θεμάτων και προβληματισμού που τα είχες συγκεντρωμένα μέσα στο σπίτι σου, πάνω στο γραφείο σου, δίπλα στο κρεβάτι σου, μπορούσες να ανατρέξεις σε αυτά εύκολα και να ενημερωθείς. Ένα είδος λαϊκής ιστορικής «εγκυκλοπαίδειας» αν δεν λαθεύω. Η χρησιμότητα όμως του περιοδικού «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» στηρίζονταν και σ’ έναν άλλον παράγοντα, ότι με τις αναγνώσεις των εβδομαδιαίων Αφιερωμάτων δεν εμπλούτιζες μόνο τις γνώσεις σου πάνω σε Θέματα της Ελληνικής και Παγκόσμιας Ιστορίας και Πολιτισμού, αλλά κατανοούσες σιγά-σιγά και τις εσωτερικές κινητήριες δυνάμεις που κυοφορούνται μέσα στην Πολιτισμική Ιστορία σε συγκεκριμένες χρονικές ιστορικές περιόδους και κομβικές στιγμές. Έβλεπες την περιπέτεια της ανθρώπινης σκέψης που μετουσιωνόταν σε έργα πολιτισμού και πολιτικής δημοκρατικής διακυβέρνησης ή πισωγυρίσματα. Διακρίβωνες στάσεις και ατομικές επιλογές, καταστάσεις της ανθρώπινης πραγματικότητας και φύσης στην δημόσια σφαίρα, μεταβλητές αντιλήψεων κάθε φορά που το απαιτούσαν οι νέες συνθήκες, εφευρετικότητα και δημιουργικότητα προσώπων. Την σταδιακή απομάγευση του Κόσμου και την στήριξή του στον Ορθό λόγο, τις Επιστήμες, τις Εφευρέσεις, τις νέες ανακαλύψεις, το άνοιγμα των εμπορικών σχέσεων και αναταλλαγών. Κατανοούσες καλύτερα τις πολιτικές συμφωνίες, τις κοινωνικές ανατροπές, τις επαναστατικές εξεγέρσεις των λαών, τις κοινωνικές καταστάσεις των δικών σου χρόνων που βίωνες άμεσα και δραστικά. Ενημερωνόσουν για τις αποφάσεις των πολιτικών πρωταγωνιστών της δικής σου εποχής. Ωρίμαζες αργά και σταθερά ιστορικά αποκτούσες ιστορική συνείδηση και οι αντιλήψεις σου διευρύνονταν επί τα βελτίω. Μπορούσες να ερμηνεύσεις κινήσεις πολιτικών ηγετών-μύθων, σκέψεις και επιλογές ιδεολόγων επαναστατών, κρίσιμες αποφάσεις τετελεσμένων μέσα στην πολιτική σκηνή γεγονότων. Με τις ιστορικές γνώσεις που αποκτούσες ξεδιπλώνονταν ο κόσμος της πάλης των Ιδεών της ανθρωπότητας όχι ως αφηρημένο σχήμα και λεκτική θολούρα καθοδηγητικής πρακτικής αλλά ως πολιτική πρόταση και πολιτική εξερεύνηση, ακόμα και ως ταξικός αγώνας κάθε φορά επαναλαμβανόμενος με άλλη ονομασία πολιτικής ένδυσης και συνθηκών. Σύμβολα ισχυρών Προσωπικοτήτων και Ηρώων που έγιναν παραδεκτά από όλους μας, κοινοί των συνειδήσεών μας Θρύλοι και Μύθοι μέσα στην πολιτιστική και πολιτισμική μας παράδοση. Ο άνθρωπος και ο μύθος του ως δρων υποκείμενο μέσα στην Ιστορία, διαμορφωτής της ως Ήρωας. Μύθοι και Θρύλοι ζωντανές παρουσίες στο χρόνο και τον τόπο που εξακολουθούν να συνομιλούν μαζί μας, να κυκλοφορούν ανάμεσά μας, να συνυπάρχουμε με οικειότητα μαζί τους, να προσδιορίζουν αποφάσεις και αντιλήψεις μας τα οντολογικά μας πιστεύω τις υπαρξιακές μας αγωνίες και ερωτήματα, όχι ως μεταφυσικά προερχόμενα, όχι ως θαυμασμού έργα τέχνης μέσα σε Πολυτελή Μουσεία και Αρχαιολογικούς κλειστούς χώρους γεμάτα «ωραία και ένδοξα αρχαία ερείπια» αλλά ως ζώσες παρουσίες μιάς διαρκής ανεξάντλητης διαχρονικής πραγματικότητας μέσα στην κλεψύδρα του χρόνου της Ιστορίας και της εθνικής και προσωπικής μας αυτοσυνειδησίας. Αυτοσυνειδησίας του Ελληνισμού και της κατανόησής του, των αξόνων προσδιορισμού του και αναφορών του. Μαθαίναμε φυσικά και για τα κυρίαρχα Σύμβολα και τους Μύθους της Ιστορίας άλλων Λαών και Εθνών. Αυτό το διαχρονικό της Ιστορίας πολύμορφο ταξίδι μας πρόσφερε οφείλουμε να μνημονεύσουμε και ένα άλλο περιοδικό που κυκλοφορούσε από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 από τις εκδόσεις «Πάπυρος» το περιοδικό «Εικονογραφημένη Ιστορία».

    Με την ευκαιρία της μνήμης της 29 Μαϊου, σε λίγες μέρες, μνήμη Άλωσης της Πόλης και κατάλυσης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (ή έστω ό,τι είχε απομείνει ως γεωγραφικός χώρος) από τους Οθωμανούς, σκεφτήκαμε να αντιγράψουμε στα Λογοτεχνικά Πάρεργα τα Περιεχόμενα των τευχών που έχουν ως θέμα τους την Άλωση και τον τελευταίο βυζαντινό αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Παλαιολόγο ΙΑ΄ τον Δραγάτση και να καταγράψουμε τα τεύχη που γνωρίζουμε και έχουν σχέση με το Βυζάντιο τον πολιτισμό και την ιστορία του, τις πτώσεις και ένδοξες στιγμές του ανάμεσα σε ανατολή και δύση. Το αμαρτωλό Βυζάντιο όπως το απεκάλεσαν με τους ενωτικούς και ανθενωτικούς κατοίκους του, τις πολυπληθείς ομάδες των μοναχών του, τις βυζαντινές αρχοντικές οικογένειές του και τις αυτοκρατόρισσές του, τους στρατιωτικούς του αυτοκράτορες, αυτούς που δολοφονούσαν και εξόριζαν τους αντιπάλους τους για να ανέλθουν στο θρόνο. Τις βυζαντινές οικογενειακές δυναστείες. Τους φανατικούς Εικονομάχους και τους φανατικούς Εικονολάτρες, το Βυζάντιο των συνεχών Θεολογικών έριδων και ακραίων διαξιφισμών του. Τους φωτισμένους και αδιάφορους πατριάρχες του, τους προσκυνημένους. Τους Βυζαντινούς που ήθελαν την ένωση και ανέμεναν βοήθεια από την Δύση και αυτούς που προτιμούσαν το τούρκικο φέσι και την Σελτζούκικη σκλαβιά από τους Φράγκους. Το Βυζάντιο του Μεγάλου Φωτίου και του Βησσαρίωνα, της Άννας Κομνηνής και του Μιχαήλ Ψελλού, του Δούκα και του Φραντζή. Το Βυζάντιο της αυτοκρατορικής χλιδής και της κοινωνικής εξαθλίωσης των πολιτών μετά την απώλεια των πλουτοπαραγωγικών εδαφών της Μικράς Ασίας και των άλλων τοποθεσιών που κατακτήθηκαν από τους Οθωμανούς και τις υπέρτερες στρατιωτικά δυνάμεις του Ισλάμ. Το εναπομείναν έδαφος της βυζαντινής αυτοκρατορίας μετά τις Σταυροφορίες των Δυτικών του 1204. Το Βυζάντιο του Σχίσματος και των εσωτερικών εκκλησιαστικών αιρέσεων. Το Βυζάντιο εν αιχμαλωσία τόσο από εσωτερικές δυνάμεις όσο και από τους εξωτερικούς κινδύνους. Το Βυζάντιο της πολιορκημένης Κωνσταντινούπολης. Το πολυεθνικό Βυζάντιο με τις ψηφιδωτές του τέχνες και τα γράμματα, τα αρχιτεκτονικά μνημεία του και κτίσματά του, τα Τείχη, τα Κάστρα και τους Ναούς του, την αλυσίδα του Κεράτιου κόλπου. Το Βυζάντιο των αναχωρητών μοναχών που αρνούνταν να υπερασπίσουν την Βασιλεύουσα Πόλη και αυτών που διέσωζαν σε παλίμψηστα την Αρχαία Ελληνική Γραμματεία και πνευματική κληρονομιά. Το Βυζάντιο της διάδοσης του χριστιανισμού στους Σλάβους. Το Βυζάντιο της Αγίας Σοφίας και των κοιμητηρίων των αυτοκρατόρων και κατοίκων του. Αυτήν την πολυεθνική και πολυστρωματική αυτοκρατορία που άντεξε για μία χιλιετία κυριάρχησε διοικητικά με την παρουσία της. Το Βυζάντιο αρχαία αποικία των Μεγαρέων. Το Βυζάντιο της Δεύτερης Ρώμης. Την Ανατολική Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία με την ελληνική συνείδηση των τελευταίων αιώνων της πριν την πτώση και τον χαμό της. Το Βυζάντιο των αυτοκρατορικών δυναστειών και του Ποντιακού και Μικρασιάτικου Ελληνισμού. Το Βυζάντιο της τελευταίας του προερχόμενης από τον Μυστρά της Πελοποννήσου βασιλικής δυναστείας των Παλαιολόγων. Τον Βυζαντινό Μυστρά του Γεώργιου Γεμιστού Πλήθωνα. Το Βυζάντιο του τελευταίου υπερασπιστή αυτοκράτορά του, του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου του ΙΑ΄ του Δραγάτση.

   Οι επιστημονικές και επαγγελματικές ιδιότητες των ιστορικών- πανεπιστημιακών συγγραφέων που διαβάζουμε στο περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΚΑ», ίσχυαν την περίοδο που γράφονταν και δημοσιεύονταν τα άρθρα στο περιοδικό.

    Συμπερασματικά, εν τάχει, θα σημειώναμε ότι δύο είναι οι σημαντικότερες φυσιογνωμίες του Ελληνισμού που έγιναν Θρύλος στις συνειδήσεις και τις ψυχές των Ελλήνων. Δύο της Ελληνικής Ιστορίας ισχυρές και επιδραστικές, δυναμικές παραδειγματικές προσωπικότητες που περιβλήθηκαν μέσα στον Ιστορικό χρόνο Μυθικό περίβλημα. Έγιναν δηλαδή κοινής παραμυθίας παρηγορητικής ένδοξης και τιμημένης αναφοράς πρότυπο και παράδειγμα λαϊκής αγωγής μίμηση στις μνήμες των ανθρώπων. Το πρώτο ηρωικό όνομα προέρχεται από τον αρχαίο κλασικό των Εθνικών Ελλήνων Κόσμο και είναι η προσωπικότητα του Μακεδόνα στρατηλάτη Μεγάλου Αλεξάνδρου, η δεύτερη ηρωική αυτοθυσίας μορφή είναι του τελευταίου Βυζαντινού Αυτοκράτορα της χριστιανικής περιόδου του Ελληνισμού, ο τελευταίος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Παλαιολόγος- Δραγάτσης ο ΙΑ΄. Δύο εικόνες εμβληματικές στο εικονοστάσι των Ελλήνων, δύο σύμβολα αυτοθυσίας και μεγαλοσύνης μέσα στο εικονοστάσι της παράδοσης, παραδειγματικά πρότυπα του τι κατόρθωσε να κυοφορήσει στα σπλάχνα του ο Ελληνικός Πολιτισμός. Είναι τα δικά τους ζεστά ακόμα πρόσφορα του μεριδίου συμμετοχής της πατρίδας μας στο παγκόσμιο ιστορικό του πολιτισμού γίγνεσθαι. Δύο Ελληνικές Ηρωικές συνειδήσεις που η μία διέδωσε τον ελληνικό πολιτισμό στα πέρατα της οικουμένης του τότε παλαιού των Εθνικών Ελλήνων Κόσμου και η άλλη που χωρίς σχεδόν βοήθεια, μέσα σε ένα εχθρικό εκ των έσω πολιτικό και θρησκευτικό αντίξοο περιβάλλον υπερασπίστηκε με την ιερή θυσία του όχι μόνο τα τείχη και τα χώματα της Βασιλεύουσας, αλλά το ήθος ζωής και την τιμή του Ελληνικού χριστιανικού πολιτισμού και παράδοσης. Δύο των Ελλήνων δόξες μέσα στον χρόνο της Μοίρας της Ιστορίας που έδειξαν μέχρι τι ύψη μεγαλοσύνης, αυτοθυσίας, προσφοράς, ανδρείας μπορεί να φτάσει το ελληνικό πνεύμα. Και των δύο ηρωικών φυσιογνωμιών δεν βρέθηκε ο τάφος τους (;) και οι δύο είχαν πίσω τους να υπερασπιστούν μία υπέρτερή τους ελληνική κληρονομιά. Και οι δύο δεν σκέφτηκαν την ζωή τους αλλά την αποστολή που τους έταξε η Μοίρα. Υπερασπίστηκαν τον Ελληνισμό είτε της παλαιάς των Εθνικών Ελλήνων Ελλάδας, των Δημοκρατικών πόλεων-κρατών, είτε της Βυζαντινής Χριστιανικής Αυτοκρατορίας και της πρωτεύουσας Κωνσταντινούπολης. Και οι δύο έφυγαν σε σχετικά νεαρή ηλικία, ιδιαίτερα ο Μέγας Αλέξανδρος, ακολούθησε τιμημένα ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ΙΑ΄ από τις Καστροπολιτείες του Μυστρά προερχόμενος. Δύο των Ελλήνων κεντρικοί Θρύλοι μέσα στους αιώνες που τα ίχνη της προσωπικότητάς τους παραμένουν ακόμα ζωντανά, ανθηρά, ζέοντα, καρποφόρα, μεταλαμπαδεύονται από γενιά σε γενιά. Περνούν στο συλλογικό ασυνείδητο των Ελλήνων ως κυρίαρχος μύθος και θρύλος παράδοσης δοξασμένης ζωής.

   Δεν υπάρχουν αν δεν λαθεύω μορφές και είδη της ελληνικής τέχνης και του πολιτισμού που να μην αποτυπώθηκε η μορφή τους. Λαϊκός λόγος και Δημοτικό τραγούδι, λαϊκές αφηγήσεις και παραδοσιακά παραμύθια, Θέατρο Σκιών. Υφαντουργική και ξυλογλυπτική, λαϊκή τέχνη και αγιογραφία. Ζωγραφικές παραστάσεις και γλυπτικές απεικονίσεις, ηρώα σε πλατείες και σε πόλεις, ανδριάντες χάλκινοι ή μαρμάρινοι έξω από ιερούς ναούς η μορφή του Κωνσταντίνου Δραγάτση δεσπόζει σε κάθε σπιθαμή της ελληνικής γης. Ο Έντεχνος λόγος ασχολήθηκε μαζί του, ποίηση, πεζογραφία, διήγημα, θέατρο, η κινηματογραφική τέχνη, καταπιάστηκαν σπούδασαν τον βίο του και την έσχατη ηρωική εθελούσια πράξη αυτοθυσίας του. Της επιλογής του να υπερασπιστεί και να προστατεύσει την Πόλη και τους κατοίκους της από τα Οθωμανικά στίφη. Αυτό το εναπομείναν γεωγραφικό κομμάτι ελληνικής αυτοσυνειδησίας στις ακτές του Βοσπόρου την παλαιά αποικία των Μεγαρέων, το Ανατολικό τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ο ΙΑ΄ όταν ήρθε η στιγμή δεν δείλιασε, δεν σκέφτηκε την σωτηρία της ζωής του, δεν αντάλλαξε τις ζωές των ελάχιστων χιλιάδων υπηκόων του υπερασπιστών σε σχέση με τις υπέρτερες στρατιωτικές εχθρικές δυνάμεις για την δική επιβίωση. Δεν πέρασε από την σκέψη του η απόφαση να τους εγκαταλείψει για την σωτηρία και την αναγνώρισή του από τον Μωάμεθ ως βυζαντινός εκθρονισμένος-μπορεί τοποτηρητής αυτοκράτορας. Είπε αβίαστα, υπερήφανα, οικειοθελώς όπως έγραψε ο Αλεξανδρινός ποιητής αιώνες αργότερα το μεγάλο Όχι δίχως να το μετανιώσει. Επιφορτισμένος από την Μοίρα με την ένδοξη τιμή της αποστολής του ως Πανέλληνας ηγέτης όχι μόνο των Ελλήνων αλλά και των άλλων κατοίκων και εθνοτήτων και φυλών που κατοικούσαν στην Πόλη (αρμένιοι, εβραίοι, τούρκοι, γενουάτες κλπ.) στεφανώθηκε το δάφνινο στεφάνι και έπεσαι μαχόμενος υπερασπιζόμενος την Πόλη, τους νεκρούς των χωμάτων της στις επάλξεις της Πύλης του Ρωμανού. Η Άλωση ανήκει στις σελίδες της Παγκόσμιας Ιστορίας ο ίδιος, ως «μαρμαρωμένος βασιλιάς» στον Θρύλο στις συνείδησης των Ελλήνων και του Ελληνισμού εμπνευστής Ελευθερίας αγώνων.

Πριν αντιγράψουμε τα τεύχη του περιοδικού «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» δίνουμε ενδεικτικά ονόματα ελλήνων δημιουργών που ηρωοποίησαν, απεικόνισαν, φιλοτέχνησαν μέσα στον ποιητικό, τον ιστορικό πεζό λόγο, σε χρονικά και σε λαϊκές συνθέσεις, σε πίνακές τους, στις θεατρικές τους τραγωδίες, τα πεζογραφήματά τους, μοιρολόγησαν, θρήνησαν σε θρηνωδίας άσματα, σε ελεγείες και μελωδικά ποιήματα, σε μελέτες, συνέθεσαν έργα βασιζόμενα στην Άλωση της Πόλης, στην μορφή και την ηρωική στάση του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου- Δραγάτση ΙΑ΄ που υπερέβη τα συγκεκριμένα της Ιστορίας χρονικά των ορίων πλαίσια και μετέτρεψε την δραματικότητα των γεγονότων των μαχών της συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής μεταξύ των Βυζαντινών και των Οθωμανών σε αιώνιο διαχρονικό Θρύλο.

Δύο σημαντικές φυσιογνωμίες της Ιστορίας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας από την μία ο βασιλεύς Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ο ΙΑ΄ και από την άλλη ο Μωάμεθ ο πορθητής που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην παγκόσμια πολιτική σκακιέρα. Είναι πάρα πολλά τα ονόματα των ελλήνων λογοτεχνών, συγγραφέων και σίγουρα και πολλά ακόμα αχαρτογράφητα που τον μνημονεύουν στα έργα τους. Αναφέρω ορισμένα ενδεικτικά, αρχινώντας από τα παλαιό περιοδικό των αρχών του περασμένου αιώνα τον «Νέο Ελληνομνήμονα» και τον ιστορικό Σπυρίδωνα Λάμπρου. Ποιητές όπως ο νομπελίστας μας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης μας έδωσαν την εξαιρετική σύνθεση, τον Θάνατο και Ανάσταση του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου. Ο εικαστικός και ποιητής Νίκος Εγγονόπουλος στην σύνθεσή του Μπολιβάρ μνημονεύει τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, ο αλεξανδρινός ποιητής Κωνσταντίνος Π. Καβάφης και ο Θεόφιλος Παλαιολόγος του, ο αιγυπτιώτης πεζογράφος ιστορικών μυθιστορημάτων Γεώργιος Λεονάρδος και Οι Παλαιολόγοι του. Η πεζογράφος Τατιάνα Σταύρου και το χρονικό της «Εάλω η Πόλις» αλλά και η μυθιστοριογράφος Μαρία Λαμπαδαρίδου Πόθου με το πολυσέλιδο μυθιστόρημά της. Χωρίς να παραβλέπουμε και την Μάρω Δούκα και τον Σκούφο της. Ο αυτόχειρας ποιητής της Πρέβεζας Κώστας Καρυωτάκης και ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς του, ο δάσκαλος Κωστής Παλαμάς και ο Η΄ λόγος του από τον Δωδεκάλογο του γύφτου του, ο Ιωάννης Πολέμης και το Χρυσό δισκοπότηρό του. Ο Αχιλλέας Παράσχος και Οι δύο λειτουργίες του, ο τραγικός Γεώργιος Βιζυηνός και ο μεγαλόπνοος ποιητικός και πολύστιχος Ο Τελευταίος Παλαιολόγος του. Ο πανεπιστημιακός Νικόλαος Τωμαδάκης και ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος του στα ποιήματά του. Ο μοναχός και διηγηματογράφος Αλέξανδρος Μωραϊτίδης (που συνέθεσε θεατρική τραγωδία και διήγημα για την Άλωση της Πόλης και την Μαρμαρωμένη Βασιλοπούλα). Ο Γεώργιος Ζαλοκώστας με το Σπαθί και την κορώνα του, τον θάνατο του Παλαιολόγου. Ο αδέκαστος δικαστής του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη ποιητής Γεώργιος Τερτσέτης στο Όνειρο του βασιλέως. Ο πεζογράφος και αγιογράφος Φώτης Κόντογλου στο Θρηνητικό του Συναξάρι, ο Ιωάννης Ζαμπέλιος και η τραγωδία του Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, και οι Βυζαντινές μελέτες του. Ο πεζογράφος Χρήστος Χρηστοβασίλης, ο Γεώργιος Δροσίνης και Ο Δικέφαλός του. Ο ποιητής και θεατρικός συγγραφέας, μυθιστοριογράφος Νίκος Καζαντζάκης με τα ταξιδιωτικά του και τις Τραγωδίες του. Ο Μικρασιάτης λογοτέχνης Στράτης Μυριβήλης, η μυθιστοριογράφος Μαρία Ιορδανίδου με την Λωξάνδρα της, ο κυρ Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης και η Κοιμωμένη βασιλοπούλα του. Ο ερωτικός μυθιστοριογράφος Μ. Καραγάτσης στα Χριστούγεννα του 1448, ο ποιητής και κριτικός Θεόφιλος Φραγκόπουλος και η σύνθεση Ως την Άλωση, ο Γιάννης Σακελλίων και η Κερκόπορτά του, ο πολιτικός και κοινωνιολόγος Παναγιώτης Κανελλόπουλος και πολλοί άλλοι. Και φυσικά δεν θα μπορούσαμε να λησμονήσουμε την λαϊκή, δημώδη Μούσα. Το Ανακάλημα της Κωνσταντινουπόλεως και τα δημοτικά άσματα από τα μέρη του Πόντου, Πάρθεν η Ρωμανία. Δημώδη άσματα από την περιοχή της Ηπείρου, της Κρήτης, της Κύπρου και άλλων περιοχών της Ελλάδος εμπνευσμένα από την ηρωική μορφή του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου ΙΑ΄ του Δραγάτση και την Άλωση.

     Στον Πειραιά υπάρχει επιβλητικός ανδριάντας του.      

Τα Νούμερα των ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ είναι τα εξής:

-Ν. 9/ 16-12-1999. Εικονομαχίες: Κι όμως, έσωσαν το Βυζάντιο. Σκοτάδι και φώς.

-Ν. 41/ 27-7-2000. Ιουστινιανός Α΄: ένας πραγματικός αυτοκράτορας. Αυτοκράτορας σε Ανατολή και Δύση.

-Ν. 50/ 28-9-2000. Βυζάντιο Ο κρίσιμος 11^ος αιώνας. Η αρχή του τέλους της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

-Ν. 67/25-1-2001. Η Βυζαντινή Μικρά Ασία

-Ν. 89/ 28-6-2001. Η εποχή των Κομνηνών

-Ν. 117/ 10-1-2002. Βυζαντινή Ιταλία

-Ν. 135/ 23-5-2002. Μέγας Κωνσταντίνος

-Ν. 144/ 25-7-2002. Ο Βυζαντινός Άνθρωπος

-Ν. 154/ 10-10-2002. Βυζαντινή Αναγέννηση

-Ν. 169/ 23-1-2003. Ηράκλειος Ο σκοτεινός 7^ος αιώνας

-Ν. 201/ 4-9-2003. Βυζαντινή διπλωματία

-Ν. 260/ 11-11-2004. Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο

-Ν. 273/ 17-2-2005. Λέων ο σοφός

-Ν. 287/ 26-5-2005. 1204: η πρώτη άλωση της Πόλης.

Για την ΆΛΩΣΗ έχουμε τα εξής νούμερα:

-Νούμερο 187 της 29 Μαίου 2003

1453-2003  550 χρόνια. «Το Βυζάντιο πρίν από την Άλωση».

Το Βυζάντιο κατά τις παραμονές της Άλωσης

-ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ, Η ΣΥΓΚΥΡΙΑ ΦΕΡΝΕΙ ΤΟ ΣΗΜΕΡΙΝΟ, 3

-Φαίδων Μαλιγκούδης, Η Άλωση στη ρώσικη ιστορική παράδοση, 4

-Νίκος Βαρδιάμπασης, «Αρκετά χρόνια πρίν από την…», 5

-Αλεξίου Σαββίδη (αναπληρωτή καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου), ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ. Η ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ, 6-12

-Χρονολόγιο, 12^ος αιώνας- 1453, 13

-ΣΤΕΛΙΟΥ ΛΑΜΠΑΚΗ (κύριου ερευνητή Ινστιτούτου Βυζαντινών Ερευνών/ Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών), ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΧΥΜΕΡΗΣ. ΟΙ ΕΚΤΙΜΗΣΕΙΣ ΤΟΥ, 14-21

-ΣΠΥΡΟΥ Ν. ΤΡΩΙΑΝΝΟΥ (ομότιμου καθηγητή της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών), ΤΟ ΔΙΚΑΙΟΝ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ, 22-27

-ΠΡΟΣΩΠΑ [Γεώργιος Ακροπολίτης (1217-1282). Γεώργιος Παχυμέρης (1242-1308/ 1310). Θεόδωρος Μετοχίτης (1260-1331). Νικηφόρος Γρηγοράς (1295-1359). Ιωάννης Στ΄ Καντακουζηνός (-1383). Νικόλαος Καβάσιλας (1322-1392/1397), 28-29

-ΤΗΛΕΜΑΧΟΥ ΛΟΥΓΓΗ (διευθυντή ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών), ΟΙ ΔΟΜΕΣ. ΟΙ ΛΟΓΙΟΙ, ΤΟ ΧΡΗΜΑ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ, 30-35

-MARTIN HINTERBERGER (επίκουρου καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Κύπρου), ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ- ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ.ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΕΞΟΥΣΙΑ, 36-43

-ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΑΓΑΠΗΤΟΥ (καθηγητή Βυζαντινής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου), 44-49

-Βιβλιογραφία, 50

Επιλογή εικονογραφικού υλικού- τεκμηρίωση: ΑΡΤ. ΨΑΡΟΜΗΛΙΓΚΟΣ.

--//--//--//--

Νούμερο 32. 25 Μαϊου2000.

Η ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

Κωνσταντινούπολη: το χρονικό μιας προαναγγελθείσας Άλωσης.

-ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ, Η ΠΕΡΙΦΗΜΗ ΑΛΩΣΗ, 3

-Φαίδων Μαλιγκούδης, Πτυχές της «ρώσικης ψυχής»: «Μόσχα- η Τρίτη Ρώμη», 4

-Νίκος Βαρδιάμπασης, «Ένα χρόνο πρίν από την Άλωση…», 5

-ΤΗΛΕΜΑΧΟΣ Κ. ΛΟΥΓΓΗΣ (διευθυντή ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών), ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΔΥΤΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ. Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΔΙΧΑΣΜΟΣ., 7-10

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ, 1261-1461, 11.

-ΝΙΚΟΥ ΝΙΚΟΛΟΥΔΗ (διδάκτορας Βυζαντινής Ιστορίας του Πανεπιστημίου του Λονδίνου επιστημονικού συνεργάτη του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου), ΝΗΦΑΛΙΑ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ. Ο Λαόνικος Χαλκοκονδύλης και η Άλωση της Πόλης, 12-15

-ΑΛΕΞΗ ΣΑΒΒΙΔΗ (εντεταλμένου ερευνητή στο ΙΒΕ/ΕΙΕ), Ο ΑΥΤΟΠΤΗΣ ΜΑΡΤΥΣ. «ΜΙΚΡΟ» ΚΑΙ «ΜΕΓΑΛΟ ΧΡΟΝΙΚΟ» ΤΟΥ ΣΦΡΑΝΤΖΗ, 16-23

-ΠΡΟΣΩΠΑ [Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής (1430-1481). – Λουκάς Νοταράς (-1453). Γεννάδιος Σχολάριος (αρχές του 15^ου αι. -1468). –Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος (1391-1448). Ιωάννης Ιουστινιάνι (1400-1453). Κωνσταντίνος ΙΑ ο Παλαιολόγος (1405-1453)], 24-25

-ΠΑΥΛΟΥ ΝΙΑΒΗ (δ.φ. Σχολικού Συμβούλου Φιλολόγων), Ο ΕΝΩΤΙΚΟΣ. Η ΑΛΩΣΗ ΑΠ’ ΤΗ ΣΚΟΠΙΑ ΤΟΥ ΔΟΥΚΑ, 26-31

-ΣΤΕΛΙΟΥ ΛΑΜΠΑΚΗ (εντεταλμένου ερευνητή στο ΙΒΕ/ ΕΙΕ), Ο ΑΜΦΙΛΕΓΟΜΕΝΟΣ. ΚΡΙΤΟΒΟΥΛΟΣ: Ο ΥΜΝΗΤΗΣ ΤΟΥ ΜΩΑΜΕΘ Β΄, 32-35

-ΝΙΚΟΥ ΒΑΣΙΛΑΤΟΥ (ιστορικού- συγγραφέα), ΤΟ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΟ ΟΠΛΟ. Ο Μωάμεθ Β΄ Ο… ΠΥΡΟΒΟΛΗΤΗΣ, 36-41

-ΠΑΡΑΣΚΕΥΑ ΚΟΝΟΡΤΑ (αναπληρωτή καθηγητή της Ιστορίας των θεσμών του υπό οθωμανική κυριαρχία Ελληνισμού, στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο- Τμήμα Ιστορίας), ΤΟ ΔΟΓΜΑ ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ. Ο ΘΕΟΣ, Ο ΣΟΥΛΤΑΝΟΣ ΚΑΙ Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ, 42-46.

-ΑΝΝΑΣ ΤΑΜΠΑΚΗ (κύριας ερευνήτριας ΚΝΕ/ ΕΙΕ, εκλεγμένης αναπληρώτριας καθηγήτριας στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών. ΚΠ Αθηνών), ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ. Η Άλωση στη δραματουργία του ελληνικού Διαφωτισμού, 47-49

-ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΕΝΙΚΗ, 50

--//--//--

Νούμερο 84. 24 Μαϊου 2001.

Η Άλωση με τα μάτια των ξένων

Δυτικοί και Οθωμανοί αυτόπτες μάρτυρες της Άλωσης

-ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ, Ο ΚΟΣΜΟΣ ΑΛΛΑΖΕΙ, Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ, 3

-Φαίδων Μαλιγκούδης, Μαρτυρίες για την Άλωση, 4

-Νίκος Βαρδιάμπασης, «Ο καθένας μπορούσε να δει ότι η Κωνσταντινούπολη ήταν καταδικασμένη.», 5

-ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΣ ΜΟΣΧΟΝΑ (φιλολόγου Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος), ΧΡ. ΜΠΟΥΟΝΤΕΛΜΟΝΤΙ, Η ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ, 6-14

-ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ, 1261-1461, 15

ΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ

-ΑΛΕΞΗ Γ.Κ. ΣΑΒΒΙΔΗ (εντεταλμένου ερευνητή Βυζαντινής Ιστορίας του Ε.Ι.Ε), ΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ, 18-25

-ΠΡΟΣΩΠΑ [ Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος (1405- 1453).- Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής (1430-1481). –Ιωάννης Ιουστινιάνης (1400-1453). –Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος (1391-1448). –Γεννάδιος Σχολάριος (- 1468).- Νικόλαος Ε΄ (1398-1455)], 26-27

-ΝΙΚΟΥ ΝΙΚΟΛΟΥΔΗ (διδάκτορα Βυζαντινής Ιστορίας του Πανεπιστημίου του Λονδίνου), ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ. Η ΑΛΩΣΗ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΝΙΚΟΛΟ ΜΠΑΡΜΠΑΡΟ, 28-33

-ΣΤΕΛΙΟΥ ΛΑΜΠΑΚΗ (κύριου ερευνητή στο ΙΒΕ/ ΕΙΕ), Ο ΑΥΤΟΠΤΗΣ. Η ΑΝΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΛΕΟΝΑΡΔΟΥ ΧΙΟΥ ΣΤΟΝ ΠΑΠΑ ΝΙΚΟΛΑΟ Ε΄, 34-37

-ΤΗΛΕΜΑΧΟΥ ΛΟΥΓΓΗ (διευθυντή ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών), Ο ΙΣΠΑΝΟΣ. Ο ΚΛΑΒΙΧΟ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟ 1403, 38-41

-EDWIN PEARS*, ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ. Η καταστροφή της Ελληνικής Αυτοκρατορίας. Μετάφραση: Χρήστος Σταθάτος, 42-48

ΣΗΜΕΙΩΣΗ του «Ε»- ΙΣΤΟΡΙΚΑ

*Το αμετάφραστο στα ελληνικά σπάνιο έργο του E. Pears  «Η καταστροφή της Ελληνικής Αυτοκρατορίας και το ιστορικό της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους» (Λονδίνο, Νέα Υόρκη, Βομβάη, 1903) θεωρείται κλασικό. Αποτύπωσε αδρά την Άλωση και οι μετέπειτα συγγραφείς (από τον Σλουμπερζέ ως τον Ράνσιμαν) βασίζονται κατά το πλείστον σ’ αυτό. Για το λόγο αυτό δημοσιεύουμε ένα απόσπασμα, που η σύνταξη θεώρησε ενδεικτικό (σε μετάφραση- επιμέλεια Χρήστου Σταθάτου). Την Εθνική Βιβλιοθήκη που μας έδωσε τα φωτοαντίγραφα (του πονήματος) την ευχαριστούμε θερμά.

-ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ, 49

Σημείωση 2^η: Στην σελίδα 50 δημοσιεύονται δύο Επιστολές προς την εφημερίδα και το περιοδικό. Για το τεύχος της 26/4/2001 του ακαδημαϊκού Κωνσταντίνου Δεσποτόπουλου, και του Θεόδωρου Κιρκάσιου για το αφιέρωμα στην Ιστορικότητα του Ιησού.

Νούμερο 238. 27 Μαϊου 2004.

1405-1453 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ  ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ

Ο τελευταίος αυτοκράτορας της τελευταίας Πόλης

-ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ, ΣΤΑ 44 ΤΟΥ ΧΡΟΝΙΑ, 3

   Ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος στέφθηκε τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου και έπειτα από 4 χρόνια (1453) έμελλε να ποτίσει με το αίμα του τη γη της Κωνσταντινούπολης, που έπεσε στα χέρια του νεαρού και φιλόδοξου σουλτάνου Μωάμεθ Β΄.

  Γιός του αυτοκράτορα Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου και αδελφός του επίσης αυτοκράτορα Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου, γεννημένος το 1405, διοίκησε με τ’ αδέλφια του το Δεσποτάτο του Μοριά, το αναδιοργάνωσε και διαδέχθηκε τον αδελφό του Ιωάννη Η΄ στον αυτοκρατορικό θρόνο. Στέφθηκε στον Μυστρά και πήγε στην Κωνσταντινούπολη όπου αφιέρωσε τον εαυτό του στην αμυντική αναδιοργάνωση της πόλης εν όψει του επερχόμενου κινδύνου. Ενός κινδύνου που τον επέτεινε η άνοδος το 1451 στην εξουσία του Μωάμεθ Β΄.

Η Δύση αδιαφόρησε στις εκκλήσεις του Κωνσταντίνου για βοήθεια και έτσι, σχεδόν αβοήθητος, μετά την ασφυκτική πολιορκία της Πόλης τον Απρίλιο του 1453 ανέμενε τη μεγάλη επίθεση. Την παραμονή στην Αγία Σοφία ενθάρρυνε τους στρατιώτες του. Κι ανήμερα στις 29 Μαϊου 1453 έπεφτε αποκεφαλισμένος- κατά τον Σφραντζή- από τα τουρκικά γιαταγάνια για να περάσει στη σφαίρα του θρύλου.

-Φαίδων Μαλιγκούδης, Οι απαρχές μιάς ιστορικής σταθεράς, 4

   Τέσσερις αιώνες μετά την αποφράδα Τρίτη 29 Μαϊου 1453, θα αποφανθεί ένας εξέχων Άγγλος πολιτικός, ο William Gladstone, σε μιά μπροσούρα του για το «Ανατολικό Ζήτημα» (“The Question of the East”, Λονδίνο 1876), πώς: «Από τη μαύρη μέρα που πρωτοεμφανίζονται στην Ευρώπη, οι Τούρκοι αποδείχτηκαν στο σύνολό τους ως ο πλέον αντιανθρωπιστικός τύπος της ανθρωπότητας. Οπουδήποτε και αν πήγαν, μια φαρδιά κηλίδα αίματος ακολούθησαν το πέρασμά τους. Όπου απλώθηκε η κυριαρχία τους, εξαφανίστηκε ο πολιτισμός.

Αντιπροσωπεύουν παντού την κυβέρνηση της βίας, σε αντίθεση με την κυβέρνηση του δικαίου…».

    Λίγο νωρίτερα (το 1854) θα σημειώσει ο Βρετανός καρδινάλιος John Herny Newman (“ Lectures on the History of the Turks in its Relations to Christianity”): ‘      Η βάρβαρη δύναμη, πού, για αιώνες τώρα, έχει θρονιάσει στην καρδιά του Αρχαίου Κόσμου, κρατά κάτω από την κτηνώδη πυγμή της τις πιο ξακουστές χώρες της κλασικής αλλά και της χριστιανικής Αρχαιότητας, καθώς και πολλές από τις πιο εύφορες και πιο όμορφες περιοχές της γης. Χωρίς να έχει δική της ιστορία, έχει σφετεριστεί τα ιστορικά ονόματα της Κωνσταντινούπολης, της Νίκαιας, της Νικομηδείας, της Καισάρειας… θέτοντας έτσι υπό την κατοχή της, χωρίς η ίδια να έχει επίγνωση, το ήμισυ της παγκόσμιας ιστορίας…».

Διαπιστώσεις, οι οποίες περιγράφουν-πριν ακόμα συντελεσθούν οι Γενοκτονίες του ’20, τα Σεπτεμβριανά στην Κωνσταντινούπολη, η εισβολή του «Αττίλα»- μια ιστορική σταθερά που, κατά τη γνώμη μας, παραμένει αναλλοίωτη στον πυρήνα της: ότι το πολιτιστικό σύστημα της ασιατικής δεσποτείας που, αιώνες τώρα, κυριαρχεί με τη βία στο χώρο της καθ’ ημάς Ανατολής, στο ιστορικό λίκνο της Ευρώπης, παραμένει ένα στοιχείο ξένο, εχθρικό απέναντι στις αξίες εκείνες, οι οποίες διαμόρφωσαν την ιστορική φυσιογνωμία της Ευρώπης…

Διαπιστώσεις, τις οποίες ο κόσμος της Δυτικής Χριστιανοσύνης, η Εσπερία, δεν είναι σε θέση να συλλάβει, όταν εκτυλίσσονται οι τελευταίες σκηνές του δράματος. Οι εκκλήσεις που απευθύνει ο τελευταίος αυτοκράτωρ Ρωμαίων, παραμονές της Άλωσης, προς τους χριστιανούς ηγεμόνες της Δύσης θα αποδειχθούν ανώφελες. Οι ηγεμόνες της Δύσης, που έχουν εμπλακεί βαθιά στις μεταξύ τους διαμάχες, ελάχιστη προθυμία δείχνουν να ανταποκριθούν στο κάλεσμα για μια νέα Σταυροφορία υπέρ της («αιρετικής» για κείνους άλλωστε) χριστιανικής Ανατολής. Ο Κάρολος Ζ΄ που μόλις ολοκλήρωσε τις επιχειρήσεις εκδίωξης των Άγγλων από τη Γαλλία, είναι εξουθενωμένος στρατιωτικά. Στην ηττημένη Αγγλία, όπου ήδη έχει αρχίσει ο Πόλεμος των δύο Ρόδων, δεν γίνεται καν λόγος για αποστολή στρατευμάτων εναντίον των Τούρκων. Στην Γερμανία του Φρειδερίκου Γ΄ επικρατεί πλήρης αναρχία, ενώ στη γειτονική της Βοημία, του προτεστάντη ηγεμόνα Γεωργίου του Ποντιεμπραντ, ελάχιστη απήχηση θα συναντήσουν οι διακηρύξεις του πάπα Νικολάου Ε΄ για μια Σταυροφορία εναντίον των Τούρκων…

   Τραγικά απομονωμένος ο τελευταίος βασιλεύς Ρωμαίων, θα πασχίσει (πριν βαδίσει την οδό της αυτοθυσίας, που θα θρονιάσει για πάντα αυτόν, το «μαρμαρωμένο βασιλιά», στη συλλογική μνήμη της σκλαβωμένης Ρωμιοσύνης με το φωτοστέφανο του μάρτυρα) να εμψυχώσει τους λίγους υπερασπιστές της Βασιλεύουσας με μια τελευταία δημηγορία, προδιαγράφοντας προφητικά όχι τη νίκη αλλά το «φωτοστέφανο του μάρτυρα και την αιώνια δόξα που θα κερδίσουν όλοι εκείνοι που θα χύσουν το αίμα τους, πολεμώντας υπέρ πατρίδος εναντίον των απίστων»…

-Νίκος Βαρδιάμπασης, «Όταν ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος στέφθηκε στον Μυστρά αυτοκράτορας (6 Ιανουαρίου 1449)..», 5

   Όταν ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος στέφθηκε στον Μυστρά αυτοκράτορας (6 Ιαν. 1449), με την υποχρεωτική άδεια έγκριση του σουλτάνου Μουράτ, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είχε περιοριστεί στο έδαφος της Κωνσταντινούπολης, μερικών πόλεων της Προποντίδος και του Εύξεινου, ακόμη σε μερικά νησιά και στην Πελοπόννησο.

Η Κωνσταντινούπολη, πίσω από τα 14 μίλια των τειχών της, ήταν γεμάτη ερείπια. Ο πληθυσμός της, από ένα εκατομμύριο το 12 αιώνα, είχε μειωθεί σε εκατό χιλιάδες και εξακολουθούσε να μειώνεται. Υπήρχε ένδεια. Ούτε τα κτίρια του παλιού αυτοκρατορικού ανακτόρου δεν ήταν πια κατοικήσιμα. «Ο τελευταίος Λατίνος αυτοκράτορας είχε αποσπάσει όλο το μολύβι από τις στέγες και το πούλησε για ρευστό χρήμα» (Seven Ransiman, «Η Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως», εκδ. Μπεργαδή, σ. 67).

Ο νέος αυτοκράτορας και η ακολουθία του έφτασαν στην Βασιλεύουσα από τον Μυστρά, όχι με πλοία του βυζαντινού στόλου, αλλά με… καταλανικές γαλέρες και λίγο αργότερα ζήτησε την άδεια από το δόγη να στρατολογήσει τοξότες στην Κρήτη για τη φρουρά του. Παράλληλα, απευθύνθηκε στον πάπα Νικόλαο Δ΄ για βοήθεια, προτείνοντας την ενεργοποίηση των διαταγμάτων την Ένωση των Εκκλησιών, που είχαν υπογραφεί στη Φλωρεντία, παρά τις αντιδράσεις των ανθενωτικών υπηκόων του που προτιμούσαν τον Τούρκο από τον Πάπα. Οι βαθιά διχασμένοι Ρωμιοί της Πόλης, που ζούσαν ανάμεσα σε Ενετούς, Φλωρεντίνους, Ραγουζαίους, Καταλανούς, Εβραίους, Αρμένηδες, Τούρκους κ.ά. κατοίκους της, αριθμούσαν μόλις 50 με 60 χιλιάδες.

Η κατάσταση ήταν δραματική. Ο τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου ήταν… «γυμνός». Χωρίς αρκετούς υπηκόους- φορολογούμενους, χωρίς στρατό και στόλο.

Ο σουλτάνος του χορηγούσε ένα επίδομα, τριακοσίων χιλιάδων άσπρων το χρόνο, από τα εισοδήματα μερικών ελληνικών πόλεων της κάτω κοιλάδας του Στρυμόνα, για τα «έξοδα παραστάσεως και τροφεία του Οθωμανού πρίγκιπα Ορχάν», που ζούσε υπό περιορισμό επιτηρούμενος από τους Βυζαντινούς στην Κωνσταντινούπολη. Αυτό το επίδομα, που συντηρούσε απ’ ό,τι φαίνεται και την αυτοκρατορική αυλή της Πόλης, σε περίοδο μεγάλης αχρηματίας, στάθηκε η αφορμή για την επιδείνωση των σχέσεων με το σουλτάνο.

Όταν το φθινόπωρο του 1451, μετά το θάνατο του Μουράτ, ο νέος σουλτάνος, Μεχμέτ Β΄ ο Πορθητής, αντιμετώπιζε μεγάλες οικονομικές δυσχέρειες, από μία «εξέγερση» γενιτσάρων που ζητούσαν υψηλότερους μισθούς, ο Κωνσταντίνος του παραπονέθηκε ότι το επίδομα του Ορχάν των τριακοσίων χιλιάδων άσπρων δεν είχε ακόμη καταβληθεί. Η στιγμή δεν ήταν κατάλληλη. Και το χειρότερο, έγινε κάποιο «μοιραίο» λάθος από τη βυζαντινή διπλωματία, που άφησε να εννοηθεί τότε στοχεύοντας στη συντόμευση του χρόνου καταβολής, ότι ο σουλτάνος «δεν έπρεπε να ξεχνά την παρουσία στη βυζαντινή αυλή ενός διεκδικητή του οθωμανικού θρόνου» (Steven Ransiman, ό.π., σ. 120).

Ο Μεχμέτ απάντησε στον «εκβιασμό» άμεσα: αποφάσισε τη διακοπή του επιδόματος και την οικοδόμηση, σε ένα στρατηγικό σημείο του Βοσπόρου, του φρουρίου «Ρούμελη Χισάρ», για να ελέγχει την Πόλη στρατιωτικά. Οι μέρες της Κωνσταντινούπολης ήταν πλέον… μετρημένες.

-ΠΑΥΛΟΥ ΝΙΑΒΗ (δ. Φ. σχολικού συμβούλου Φιλολόγων), ΚΑΤΑ ΔΟΥΚΑ. Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ ΜΕ ΤΗ ΓΡΑΦΙΔΑ ΤΟΥ ΔΟΥΚΑ, 6-12

-ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ. 1405-1453

-1405 Γεννιέται στην Κωνσταντινούπολη Ο Κωνσταντίνος, γιος του αυτοκράτορα Μανουήλ Παλαιολόγου και της Σερβίδας πριγκίπισσας Ελένης Δραγάτση.

-1427 Με απόφαση του αυτοκράτορα και αδελφού του Ιωάννη Η΄, διαδέχεται τον έτερο αδελφό τους Θεόδωρο Β΄- παρά την άρνηση του τελευταίου-στη θέση του δεσπότη του Μυστρά.

-1428 Παντρεύεται τη Μαγδαληνή-Θεοδώρα κόρη ευγενούς της Ζακύνθου.

-1428 Ξεκινά την πολύμηνη πολιορκία της Πάτρας, που κατέχεται από τους Λατίνους.

-1437 Αντικαθιστά τον αδελφό του Ιωάννη Η΄ στα αυτοκρατορικά του καθήκοντα μετά τη αναχώρηση του τελευταίου για την Ιταλία (Σύνοδος Φεράρας-Φλωρεντίας).

-1441 Παντρεύεται σε δεύτερο γάμο την Αικατερίνη, κόρη του άρχοντα της Μυτιλήνης Δορίνου Α΄ Γατελούζου.

-1443 Γίνεται κύριος της Πελοποννήσου ανταλλάσσοντας κτήσεις με τον αδελφό του Θεόδωρο.

-1444 Ανοικοδομεί τα τείχη των Εξαμιλίων.

-1446 Επιτυχίες των Τούρκων στην Πελοπόννησο αναγκάζουν τον Κωνσταντίνο να γίνει υποτελής στο σουλτάνο Μουράτ.

-1448 Μετά το θάνατο του αδελφού του Ιωάννη Η΄ γίνεται αυτοκράτορας στην Κωνσταντινούπολη, με τη σύμφωνη γνώμη του σουλτάνου Μουράτ.

-1449 Η στέψη του γίνεται στον Μυστρά. Με πλοίο μεταβαίνει στην Κωνσταντινούπολη και αναλαμβάνει τα καθήκοντά του.

-1451 Ο Μωάμεθ Β΄ διαδέχεται τον θανόντα πατέρα του και γίνεται σουλτάνος.

-1452 Οι Τούρκοι οχυρώνουν τη θέση Ρούμελη Χισάρ στον Βόσπορο απομονώνοντας την Πόλη. Ο αυτοκράτορας μπρος στην απειλή των Οθωμανών ικετεύει βοήθεια από τους Λατίνους. Ο Κωνσταντίνος δηλώνει πίστη στον πάπα. Οι ανθενωτικοί με επικεφαλής τον Γεώργιο- Γεννάδιο Σχολάριο αντιδρούν.

-1453 Οι Τούρκοι καταλαμβάνουν πόλεις και οχυρά του Βυζαντίου στη Θράκη (Φεβρ.). Αρχίζει βομβαρδισμός των τειχών της πρωτεύουσας (12.4). Ο τουρκικός στόλος περνάει τον Κεράτιο κόλπο και συμμετέχει στην πολιορκία (22-23.4). Πρεσβεία των Τούρκων προς τον αυτοκράτορα, ο οποίος αρνείται την παράδοση της Κωνσταντινούπολης έναντι του ανταλλάγματος να μείνει κύριος της Πελοποννήσου (23.5). Εντείνεται η επίθεση των Τούρκων, με σφοδρό βομβαρδισμό (27.5). Τελείται δέηση στην Αγία Σοφία παρόντος του αυτοκράτορα (28.5), Οι Τούρκοι μπαίνουν στην Κωνσταντινούπολη από την Κερκόπορτα. Ο τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου, Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος, πέφτει νεκρός στην πύλη του Ρωμανού (29.5).

-ΣΤΕΛΙΟΥ ΛΑΜΠΑΚΗ (κυρίου ερευνητή ΙΒΕ/ΕΙΕ), 14-19

-ΤΗΛΕΜΑΧΟΥ ΛΟΥΓΓΗ (διευθυντή ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών), «ΕΛΛΗΝΩΝ ΒΑΣΙΛΕΥΣ». Ο ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΛΑΟΝΙΚΟΣ ΧΑΛΚΟΚΟΝΔΥΛΗΣ, 20-25

-ΠΡΟΣΩΠΑ [Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος (1405- 1453). –Γεννάδιος Σχολάριος (-1468). –Μιχαήλ Κριτόβουλος (1410-;).- Γεώργιος Σφραντζής (1401- 1477). –Λαόνικος Χαλκοκονδύλης (πριν το 1430-1490). –Μιχαήλ Δούκας (1400-1470)], 26-27.

ΠΗΓΕΣ: Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα 2000. Ηλεκτρονική Εγκυκλοπαίδεια Τομή 2004.

-MARTIN HINTERBERGER (επίκουρου καθηγητή Πανεπιστημίου Κύπρου), «ΧΡΟΝΙΚΟ» ΣΦΡΑΝΤΖΗ. Το «ΧΡΟΝΙΚΟ» ΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΦΡΑΝΤΖΗ, 28-35

-δρς. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ Χ. ΣΤΑΘΑΚΟΠΟΥΛΟΥ (Ινστιτούτο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Ερευνών του Πανεπιστημίου της Βιέννης), ΙΑΤΡΙΚΗ/ ΔΩΡΗΤΕΣ. ΔΩΡΗΤΕΣ ΙΔΡΥΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ, 36-43.

-ΕΛΕΝΗΣ ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ (υποψήφιας διδάκτορος Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών), ΠΑΡΑΚΜΗ-ΠΤΩΣΗ. ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ, 44-48

-ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ, 49

Σημείωση: Στην τελευταία σελίδα την 50, κάτω από τον τίτλο   «… προς Ιστορικά» δημοσιεύονται επιστολές αναγνωστών. Δημοσιεύονται οι επιστολές των Σάββα Παπάζογλου και Ι.Σ. Παπαφλωράτου.

   Αυτά είναι τα Αφιερώματα που γνωρίζω του περιοδικού ΙΣΤΟΡΙΚΑ της εφημερίδας ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ και έχουν σαν θέμα τους το Βυζάντιο, την Άλωση της Πόλης και τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο ΙΑ΄.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

24 Μαϊου 2026