Ανθούλα Δανιήλ Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλος

 

Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος …

              μια σωκρατική μετεμψύχωση….

     Σαν από τύχη αγαθή, ο μέγας Έλληνας  φιλόσοφος και καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος, γεννήθηκε την ίδια μέρα και την ίδια χρονιά με τον μεγάλο μας ποιητή Γιώργο Σεφέρη· 28 Φεβρουαρίου 1900. Ο  Ποιητής ήταν από τη Σμύρνη, ο φιλόσοφος από  τον Βασσαρά Λακωνίας, για την οποία Λακωνία, ο έτερος φιλόσοφος, σχεδόν συμπατριώτης του Θεοδωρακόπουλου, Παναγιώτης Πατριαρχέας, υποστήριζε ότι υπήρξε η γενέτειρα της Φιλοσοφίας, χωρίς να παραβλέπει την Ιωνία. Στο σύγγραμμά του,  «Η αφετηρία προς το φιλοσοφείν και η γένεσις της φιλοσοφίας εν Σπάρτη», επιχειρηματολογούσε  σχετίζοντάς την με την πρώιμη δωρική σκέψη. Ας αναφέρουμε το πασίγνωστο ρητό Το λακωνίζειν εστί φιλοσοφείν.

Ο Θεοδωρακόπουλος, λοιπόν γεννήθηκε στην πατρίδα της Φιλοσοφίας, σπούδασε με υποτροφία στη Ριζάρειο Σχολή (1915-1920) και στη Βιέννη (1920-1922), αλλά και Φιλολογία και Φιλοσοφία στην Χαϊδελβέργη (1922-1925) Καρλ, Γιάσπερς, Άλφρεντ Βέμπερ, Έντουαρντ Χόφμαν, Ερνστ Ρόμπερτ Κούρτιους, Φρίντριχ Γκούντολφ και ιδίως Ερρίκο Ρίκερτ, για τις φιλοσοφικές απόψεις του οποίου αργότερα συνέγραψε και εξέδωσε ιδιαίτερο βιβλίο.

  Ο Θεοδωρακόπουλος αναγορεύτηκε διδάκτωρ Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης, το 1925, με θέμα της διατριβής του «Διαλεκτική του Είναι στον Πλάτωνα», η οποία δημοσιεύτηκε δύο χρόνια αργότερα και το 1928 δημοσιεύτηκε και η  μονογραφία για τη «Μεταφυσική του Είναι στον Πλωτίνο». Την ίδια χρονιά, 1928,  επέστρεψε στην Ελλάδα. Από το 1929 μέχρι το 1940 εξέδωσε, με τη συνεργασία των Κωνσταντίνου Τσάτσου και Παναγιώτη Κανελλόπουλου, τους οποίους είχε γνωρίσει και με τους οποίους είχε σχετισθεί ήδη από την παραμονή του στη Χαϊδελβέργη, το «Αρχείο της Φιλοσοφίας και Θεωρίας των Επιστημών», του οποίου ήταν και διευθυντής, στο οποίο είχε δημοσιεύσει και δικά του άρθρα, όπως π.χ. «Η έννοια της φιλοσοφίας και η έννοια της ιστορίας της φιλοσοφίας», «Φιλοσοφία και Ψυχολογία» κ.ά.

Εδώ ακριβώς μπορούμε να επικαλεστούμε και την μαρτυρία του Οδυσσέα Ελύτη, ο οποίος μιλάει για «τον ερχομό στο  Πανεπιστήμιο των νέων καθηγητών, του  Κ. Τσάτσου, Π. Κανελλόπουλου, του Ι. Θεοδωρακόπουλου [που] γνώριζαν δόξες και ασκούσανε πάνω στους νέους μιαν αδιαφιλονίκητη γοητεία». Μάλιστα, μιλάει για  ένα «νεότευκτο καράβι», το καράβι της γενιάς του  –βρισκόμαστε στα 1934-, το οποίο πομπωδώς είχαν βαφτίσει «Ιδεοκρατική φιλοσοφική Ομάδα του Πανεπιστημίου Αθηνών». Τα Σαββατόβραδα «τρώγαμε όλοι μαζί, καθηγητές και φοιτητές, στη Φοιτητική Λέσχη, γύρω από ένα μακρύ τραπέζι, σα σε κοινόβιο μοναστηριού. Ύστερα ανεβαίναμε σ’ ένα από τα εντευκτήρια του πρώτου ορόφου, όπου διαβάζαμε κείμενα φιλοσοφικά, τον Descartes ή τον Fichte, και τα συζητούσαμε με πάθος» (Ανοιχτά Χαρτιά «Το Χρονικό μιας Δεκαετίας», σελ. 250-251).

Ο Θεοδωρακόπουλος εξάντλησε όλη την κλίμακα των αξιωμάτων που επιτρέπει η θέση του, έφτασε και στην ακαδημαϊκή έδρα. Τέλος, ίδρυσε στο χωριό Μαγούλα, κοντά στη Σπάρτη και στον Μυστρά, την ελεύθερη φιλοσοφική σχολή Ο Πλήθων  με σκοπό να διασώσει την πνευματική και ηθική ταυτότητα του σύγχρονου ελληνισμού, σαν να επιβεβαίωνε την άποψη του Πατριαρχέα, αν και δεν ήταν απαραίτητο, για τις  ρίζες της Φιλοσοφίας και στη Σπάρτη.

Το πλαίσιο έχει στηθεί, όπως σε έναν πλατωνικό διάλογο. Όμως όλα τα παραπάνω μπορούν να αντιγραφούν από τις αφηγήσεις άλλων, εκείνο που θα βαρύνει σ’ αυτό το κείμενο είναι η  προσωπική εμπειρία που έρχεται εδώ να προσθέσει τη δική της ανεξίτηλη πινελιά.

    Μπήκε στο κατάμεστο αμφιθέατρο της Φιλοσοφικής· εγώ στο πρώτο έτος. Ψαράκι θαμπωμένο και πελαγωμένο, με μάτι γουρλωμένο… Στα έδρανα και στο πλήθος των ορθίων στέκονταν φοιτητές και από άλλες Σχολές που είχαν ακούσει και ήξεραν ποιος είναι ο Καθηγητής που διδάσκει Πλάτωνα. «Εισαγωγή στον Πλάτωνα»! Αυτό ήταν το μάθημα, αν και η Εισαγωγή δεν ήταν μόνο στον Πλάτωνα, αλλά στη ζωή που τρέχει και χάνεται και στην ανέμελη νιότη που η αξία της είναι αυτή η ίδια η άγνοια…

«Γιατί τα νιάτα δεν είναι σοφά. Και τι αξία θα είχαν τα νιάτα, αν ήταν σοφά», είπε κι αμέσως με απάλλαξε από ένα βαρύ φορτίο που λύγιζε τις νεανικές μου πλάτες με την ενοχή ότι έν οίδα ότι ουδέν οίδα…

Κι όπως Εκείνος μπήκε και ανέβηκε στο βάθρο και στηρίχτηκε με το πλάι του στην έδρα, το ένα πόδι κάθετο -κόντρα πόστο, μια στάση που επινόησαν οι Έλληνες γλύπτες τον 5ο αιώνα π. Χ. όταν το βάρος του σώματος έπεφτε στο ένα πόδι και το κεφάλι έστρεφε στο πλάι. Είναι η εποχή που  η γλυπτική  κάνει ένα βήμα μπροστά και δίνει κίνηση και χάρη στο άγαλμα.

Εκείνος, ο Καθηγητής, έσπασε τον πάγο και κατάργησε την απόσταση από το «εκκλησίασμά»  του, μιλώντας σαν πατέρας μας ή καλύτερα σαν μεγαλύτερος στην ηλικία φίλος μας ή, ακόμα καλύτερα, σαν να ήταν ο Σωκράτης, ο δάσκαλος του Πλάτωνα. Η εικόνα, ορκίζομαι, έμοιαζε του Σωκράτη, έτσι μου φάνηκε τουλάχιστον ή έτσι ήθελα να νομίζω. Είχε  το ύφος χαρίεν και τα μαλλιά λευκά και ανάκατα και μακριά ακουμπούσαν στους ώμους.

Οι ψυχολόγοι μπορεί να έλεγαν πως αυτό που εγώ έβλεπε ήταν ένα déjà vu, σαν να είχε γίνει πραγματικότητα η ευχή που κάποτε έκανα, να είχα ζήσει στην εποχή του Περικλή και να ήμουν η Ασπασία που σαν Διοτίμα θα συζητούσε με τον Σωκράτη στο Συμπόσιο…

Εκείνη τη μέρα του θαύματος, μια ευχή μου έπαιρνε σάρκα και οστά κι εγώ στο τέλος της χρονιάς, έπαιρνα ένα τεράστιο 9 -εννιά-στο μάθημα της Φιλοσοφίας, τόσο που αναρωτιόμουνα αν αυτόν τον βαθμό τον πήρα γιατί κατάλαβα το μάθημά του ή εκείνος κατάλαβε τον θαυμασμό μου· μια ψηφίδα εγώ ασήμαντη στο μέγα πλήθος. Δεν τόλμησα ποτέ να πάω στην έδρα κοντά να του μιλήσω ή να ακούσω τι τον ρωτούσαν οι άλλοι. Η αίσθηση οικειότητας, ωστόσο, θαυμασμού και γοητείας με κατέκλυζε κάθε φορά που μας έκανε μάθημα Εκείνος. Μας συμφιλίωνε με την άγνοια μας και μας έδινε κίνητρα να την καταπολεμήσουμε. Μας έδειχνε τα μονοπάτια της Αθήνας πλάι στον Ιλισσό που περπατούσε με τους μαθητές του ο άλλος του εαυτός, ο Σωκράτης, λες και επανελάμβανε τα λόγια του τα θεϊκά.

Αντιγράφω από το οπισθόφυλλο του πανεπιστημιακού μου συγγράμματος τα δύο σημειώματα και σχολιάζω ταυτόχρονα:

«Τρία πρέπει να είναι τα αθλοθετήματα της ζωής μας: η πορεία προς την αρχαιότητα», το πρώτο. Αυτό το είχα επιλέξει λόγω σπουδών.Το δεύτερο,  «η πορεία προς τον έξω κόσμο», αυτή μας την έδωσε με την πρώτη επαφή ο Δάσκαλος. Ο κόσμος απλωνόταν έξω από το Αμφιθέατρο της Φιλοσοφικής, όχι τόσο τοπικά, όσο ποιοτικά, στο μέγα βάθος του σκοτεινού μυαλού μου,  όπου  άλλου είδους προκλήσεις έρχονταν να απωθήσουν τις τρέχουσες που ήδη ήξερα. Ωστόσο κι εκείνες που δεν ήξερα, μου είχαν κάνει νεύμα από το μάθημα Φιλοσοφίας στην τότε έκτη ή ογδόη Γυμνασίου. Τέλος, τρίτο αθλοθέτημα,   «και, το μεγαλύτερο και επιπονότερο, αλλά και γονιμότερο, είναι η επιστροφή στον εαυτό μας». Να και η δελφική προτροπή, σκέφτηκα: Γνώθι σ’ αυτόν. «Κανένα απ' αυτά, και προ παντός το πρώτο αθλοθέτημα της ζωής μας, η πορεία προς την αρχαιότητα, δεν θα φέρει μήτε τώρα καρπούς, αν δεν τη ζήσομε με το θάμασμα. Μονάχα οι κουρασμένοι δεν θαυμάζουνε και δεν αγαπούνε»

([Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλος, Εισαγωγή στον Πλάτωνα]. Αυτό το τελευταίο ήταν σαν να είχε γραφτεί εγκαυστικά στη ψυχή μου και είχε γίνει προμετωππίδα μου. Εγώ κούραση δεν ένιωσα ποτέ ούτε στο σώμα ούτε στην ψυχή.

Στο δεύτερο σημείωμα διέκρινα ότι η ερμηνεία στα παραπάνω σοφά λόγια του Δασκάλου μου, ίσως  απαιτούσε τον χωρισμό της  λογικής από την ποίηση της φιλοσοφίας, ίσως όμως «είναι ανάγκη κάποτε αυτός ο χωρισμός να υπερπηδηθεί, δηλαδή λογική και ποίηση στον Πλάτωνα να ερμηνευθούν όχι μόνο χωριστά, αλλά και στη βαθύτατη αμοιβαία σχέση που έχει το ένα με το άλλο». Εδώ ο Δάσκαλός μου με έσωζε από μια ανεπιθύμητη απαισιοδοξία. «Το αίτημα τούτο της ερμηνείας με παρακολουθούσε όλη την τελευταία δεκαετία που είχα την ευκαιρία να διδάσκω Πλάτωνα στη νέα μας γενεά», έγραφε. [Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλος, Πρόλογος στην έκδοση του 1941].

Η «σύνθεση» είναι η απάντηση και φεύγω πάραυτα για να τον προλάβω μαζί με τους άλλους που προπορεύονται δυόμισι χιλιάδες χρόνια… Στήνω αφτί και τους ακούω:

Ο Σωκράτης συνδιαλέγεται με τον Φαίδρο, βαδίζοντας στις όχθες του Ιλισσού, ενώ κοιτάζουν πού μπορούν να καθήσουν και να συζητήσουν άνετα. Εντωμεταξύ, ανυπόδητος ο Φαίδρος (σήμερα), και ο Σωκράτης (πάντα) περπατώντας,  βρέχουν τα πόδια τους στα καθαρά νερά του ιερού ποταμού, αφού και η ώρα της μέρας και η εποχή το επιτρέπουν. Και ο κατάλληλος τόπος είναι εκεί, μπροστά τους, στον υψηλότατο πλάτανο, στη σκιά, με το ελαφρό αεράκι, που θα κάτσουν και αν θέλουν θα ξαπλώσουν κιόλας…

Και η συζήτηση θα πάει μακριά, στο Συμπόσιο, θα πετάξει με το άρμα του Ηνίοχου που πρέπει να ελέγχει καλά το λευκό και το μαύρο άλογο του άρματός του… την ψυχή και τη σάρκα, αλλιώς θα γκρεμιστεί… όπως ο «Ανδρόγυνος», όταν ο Δίας ένιωσε ότι απειλείται από τους ανθρώπους και τους έκοψε στα δυο και πέταξε τα κομμάτια τους στη γη «Και όλα έγιναν συντρίμμια» και ο ομφαλός είναι το σημείο της τομής, είπε ο Δάσκαλος, και μας άφησε άφωνους, μαθαίνοντας πως αυτή ήταν η αιτία που το ένα μισό αναζητεί το έτερόν του ήμισυ για να ολοκληρωθεί.

Άκουγε, βέβαια, το ένιωθε, στην κρατημένη μας ανάσα, πως πρώτη φορά μαθαίναμε γι’ αυτόν τον μύθο, και «θαμάζαμε» τα δύο καταδικασμένα μισά, που περιπλανώμενα και θλιμμένα  αναζητούσαν το έτερόν τους ήμισυ. Μια ωραία φράση που συνηθίζαμε να λέμε, αλλά και να αγνοούμε την πηγή της,  το βάθος και τη σημασία της.

Ο αρχαίος μύθος, αφηγημένος από τον Αριστοφάνη στο Συμπόσιο, θα μπορούσε να  ταιριάξει με αντίστροφή διαδικασία, στον άλλον, όταν ο Θεός είδε τον Αδάμ μόνο και θλιμμένο στον παράδεισο και γι’ αυτό από το πλευρά του έπλασε την Εύα· για να μην είναι μόνος. Και ο Μέγας Δάντης έβαλε τους δυο καταδικασμένους από έρωτα –τον Πάολο και την Φρατζέσκα- να περιπλανιούνται στην Κόλαση, πλάτη με  πλάτη, μαζί δεμένοι, για να μην βλέπονται, τιμωρημένοι, σαν να ’θελε να πει πως είναι αδύνατον να έχεις ποτέ την ευτυχία ολόκληρη στον κόσμο μέσα. Αρχαίος μύθος, θρησκευτικός και μεσαιωνικός στο ίδιο καταλήγουν.

Ο Γιάννης Θεοδωρακόπουλος, στην έδρα με το ένα χέρι ψηλά, κρατάει το βιβλίο, όπως ο Σωκράτης με το δάχτυλο υψωμένο προς τα πάνω, στον πίνακα του Ζακ Λουί Νταβίντ· δείχνει τον ουρανό και τον κόσμο των Ιδεών… Έτσι, σ’ αυτή τη στάση έχει μείνει στην άφθαρτη μνήμη που κατοικεί στο φθαρτό μου σώμα: Σωκράτης, Πλάτων και θεός και Δάσκαλος!!!

               Ανθούλα Δανιήλ

Διευκρινιστικά-συμπληρωματικά

        Εξακολουθώ να μελετώ τα βιβλία του Πλατωνιστή Δασκάλου της Φιλοσοφίας Ιωάννη Ν. Θεοδωρακόπουλου, παράλληλα με τις άλλες λογοτεχνικές εργασίες στα Λογοτεχνικά Πάρεργα. Να αντιγράφω ορισμένες από τις εργασίες του που μου κεντρίζουν ακόμα το ενδιαφέρον, θεωρώντας και ευελπιστώντας ότι θα τύχουν κάποιας προσοχής των ελλήνων και ξένων αναγνωστών από διάφορες ηπείρους που βλέπουν, διαβάζουν, ίσως και αντιγράφουν, οτιδήποτε αναρτάται- (ό,τι ενδιαφέρει τον καθένα και κάθε μία τέλος πάντων) στην Πειραιώτικη αυτή Ιστοσελίδα. Προσπαθούσα να σκεφτώ αν γνώριζα κάποιο πρόσωπο-συγγραφέα- που θα τον είχε Καθηγητή στις πανεπιστημιακές του σπουδές. Να του ζητούσα αν ήθελε να μου γράψει δυό λόγια από τις εντυπώσεις του ως φοιτητής ή φοιτήτρια του φωτισμένου και πρωτοπόρου έλληνα Πλατωνιστή Δασκάλου της Φιλοσοφίας και είχε δημοσιεύσει στα Λογοτεχνικά Πάρεργα. Η σκέψη πήγε στην φιλόλογο και κριτικό Ανθούλα Δανιήλ, η οποία είναι όχι μόνο πολιτιστικά δραστήρια αλλά και σαν κριτικός βιβλίων ενεργή και παραγωγική. Κριτικές και λογοτεχνικές μελέτες της διαβάζουμε συχνότατα σε διάφορα ηλεκτρονικά λογοτεχνικά περιοδικά, ενώ πρόσφατα, έτυχε και ειδικής βράβευσης. Της έστειλα λοιπόν ένα ηλεκτρονικό μήνυμα και εκείνη ανταποκρίθηκε παρά τις ανειλημμένες συγγραφικές και άλλες υποχρεώσεις της. Από την δική μου μεριά σιγά-σιγά και προσεκτικά αντιγράφω την Πλατωνική «7^η Επιστολή» σε μετάφραση του Ιωάννη Ν. Θεοδωρακόπουλου ώστε να την αναρτήσω, παρά του ότι υπάρχει ήδη αναρτημένη στο διαδίκτυο και σε ορισμένες ιστοσελίδες σχολιασμένη. Η Πολιτική θεώρηση του ίδιου του αρχαίου έλληνα φιλοσόφου, το πολιτικό του πάθος και πνεύμα μας αποκαλύπτεται άμεσα στην Επιστολή αυτή που απέστειλε στους πολιτικούς συντρόφους και συγγενείς του Δίωνος. Και, λαμβάνοντας υπόψη μας τα έργα του «Πολιτεία», τους «Νόμους» και τον «Γοργία» κυρίως (σε σχέση με τα άλλα του έργα, τα φιλοσοφικά και παιδαγωγικά), έχουμε την σαφή σκιαγράφηση των προσωπικών του Πολιτικών θέσεων, των Αρχών και Πολιτειακών Ιδεών που πρέσβευε ο μέγιστος των Αρχαίων Ελλήνων Φιλοσόφων. Το τι είδους και κυβερνητικής μορφής Πολίτευμα επιθυμούσε για την Πολιτεία του, την ποιότητα, τις αρετές και παιδεία των Αρχόντων που θα αναλάμβαναν την εξουσία. Έκτοτε, σχεδόν όλοι οι φιλόσοφοι και στοχαστές, πολιτειολόγοι, διανοητές του δυτικού κόσμου δεν είναι, χωρίς ίχνος εθνικής υπερβολής θα σημειώναμε, παρά σχολιαστές των Πλατωνικών Ιδεών. Όπως αντίστοιχα συμβαίνει και με την διδασκαλία του Αριστοτέλους. Η «7^η Επιστολή» συμπεριλαμβάνεται στο βιβλίο του Ιωάννη Ν. Θεοδωρακόπουλου, «Εισαγωγή στον Πλάτωνα» πέμπτη έκδοση, Αθήνα 1970, σελίδες 77-111 πριν το 5 κεφάλαιο του τόμου που ο Θεοδωρακόπουλος αναφέρεται στην «Χρονολόγηση των Πλατωνικών Διαλόγων». Πρώτη έκδοση της «Εισαγωγής» 1941.

     Το καλογραμμένο πληροφοριακό και των νεανικών της αναμνήσεων κείμενο που μου απέστειλε η Ανθούλα Δανιήλ, δεν αποπνέει μόνο άρωμα γυναίκας και εφηβικής συγκίνησης. Τις πρώτες της συστολές και συγκινήσεις μιάς συνεσταλμένης ελληνίδας φοιτήτριας μπροστά στο παρουσιαστικό και στον «ογκόλιθο» της Πλατωνικής Φιλοσοφικής Σκέψης Δάσκαλό της Ιωάννη Ν. Θεοδωρακόπουλο που τον άκουγε να διδάσκει, αλλά και ένα άτομο από κάποια γειτονιά της Αθήνας που διψούσε από τα νεανικά της χρόνια για γνώση, για παιδεία, μια φοιτήτρια που άνοιγε τα φτερά της και αναζητούσε δρόμους και μονοπάτια που θα την οδηγούσαν στους πολιτιστικούς λειμώνες της ελληνικής και παγκόσμιας Τέχνης του ανθρώπου. Και, αυτό, φάνηκε στην μεταγενέστερη ακαδημαϊκή της σταδιοδρομία, όταν μετά την περάτωση των σπουδών της δεν περιορίστηκε μόνο στα καθηγητικά της και εκπαιδευτικά αυστηρώς καθήκοντα, αλλά άπλωσε τα ενδιαφέροντά της και σε άλλους τομείς όπως είναι η συγγραφή βιβλίων, η δημοσίευση βιβλιοκριτικών και συγγραφή μελετών για έλληνες και ελληνίδες λογοτέχνες, την συμμετοχή της σε λογοτεχνικά συνέδρια και, ακόμα, κατά την διάρκεια των καθηγητικών της καθηκόντων-πριν την συνταξιοδότησή της- υπεύθυνη έκδοσης Σχολικού περιοδικού του Υπουργείου Παιδείας για τους Ελληνόπαιδες του Εξωτερικού. Εδώ να υπενθυμίσουμε και την περίπτωση του αξέχαστου φιλόλογου και πεζογράφου Γιώργου Ιωάννου και το περιοδικό του. Θα άξιζε πιστεύω, κάποτε, να ενδιαφερθούν οι αρμόδιοι του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων να συντάξει μία εκτενή εργασία για τους έλληνες καθηγητές και ελληνίδες καθηγήτριες και δασκάλους της Δημόσιας Εκπαίδευσης-και ίσως όχι μόνο της Δημόσιας- τους καθηγητές εκείνους που δεν περιορίστηκαν μόνο στα επαγγελματικά εκπαιδευτικά τους καθήκοντα, και επεκτάθηκαν σε άλλες μορφωτικές και πολιτιστικές ασχολίες και σε τομείς της Τέχνης όπως η ελληνική και παγκόσμια λογοτεχνία, το θέατρο, οι εικαστικές τέχνες, η μουσική, η ιστορία, η θεολογία, η κλασική και λατινική γραμματεία, η λογοτεχνική έρευνα και το δοκίμιο, η βιβλιοκριτική, η μετάφραση, η έκδοση εντύπων κλπ. Η σύνταξη και η καταγραφή πληροφοριακών και άλλων στοιχείων και συγγραφικών δεδομένων μιάς τέτοιας κατηγορίας Καταλόγου, θα μας αποκάλυπτε το τι κρυμμένους εκπαιδευτικούς θησαυρούς μας έχει δώσει μέχρι των ημερών μας η Δημόσια Εκπαίδευση, όλων των Εκπαιδευτικών βαθμίδων στην διαδρομή της Ιστορίας της Ελληνικής Εκπαίδευσης. Το εύρος αντρών και γυναικών φιλολόγων-συγγραφέων είναι τεράστιο και θα αδικούσα αν ανέφερα γνωστά μας ονόματα και των δύο φύλων, πέρα από το γεγονός ότι δεν είναι της παρούσης και θα ξεστρατίζαμε πάρα πολύ.

          Στο πρώτο σκέλος των αναμνήσεών της η Ανθούλα Δανιήλ μας δίνει γνωστές πληροφορίες τις οποίες αντλούμε και από το βιβλίο του Ιωάννη Ν. Θεοδωρακόπουλου, «Αγαπημένη μου Χαϊδελβέργη», Αθήνα 1980, ο οποίος με την σειρά του λίγο πριν φύγει από την ζωή, συνέγραψε τις δικές του φοιτητικές αναμνήσεις, τις εκπαιδευτικές του ενασχολήσεις σε δύο Πανεπιστήμια της εσπερίας που σπούδασε, τους φημισμένους στην εποχή τους φιλόσοφους καθηγητές που μαθήτευσε κοντά τους και συναναστράφηκε, μη αποδεχόμενος την πρόταση να σταδιοδρομήσει ως πανεπιστημιακός καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης. Ο Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλος δεν περιορίζεται μόνο στα των χώρων του Πανεπιστημίου αλλά μας δίνει εκπληκτικές εικόνες και του χωριού και της ευρύτερης τοποθεσίας της Χαϊδελβέργης. Από τα φοιτητικά του εκείνα χρόνια χρονολογείται και η στενή φιλία και πνευματική του συνεργασία με την οικογένεια του Παναγιώτη Κανελλόπουλου και του Κωνσταντίνου Τσάτσου που θα κρατήσει μία ζωή. Και νοερώς, συλλογιζόμαστε διαβάζοντας τις φοιτητικές αναμνήσεις της Ανθούλας Δανιήλ, ότι έχουμε μπροστά μας τις προσωπικές παλαιές νεανικές αναμνήσεις του τιμημένου μετέπειτα Πλατωνιστή Καθηγητή και τις σπουδαστικές αναμνήσεις, μάλιστα αρίστης στο μάθημά του (9 ο βαθμός της) και πώς τον εξυψώνει με συνεσταλμένο τρόπο στα μάτια μας καθώς σαν κλασική φιγούρα αρχαίου φιλοσόφου στέκεται μπροστά στην έδρα και διδάσκει τους τότε φοιτητές του με την πλούσια κόμη του και την στιβαρότητα του σωματικού του όγκου. Υψώνοντας το δάκτυλό του προς τα πάνω, που μας κεντρίζει την περιέργεια αν ήταν η σωματική στάση που υιοθετούσε ο Δάσκαλος ή είναι απόρροια της εύρωστης φαντασίας του γνωστής εικαστικής μας εικονογραφίας της «Σχολής των Αθηνών». Αλλά, κάθε πιστεύω μαθητής ή φοιτητής/ ια κρατά μέσα στο σεντούκι των αναμνήσεών του όπως πρωτοφαντάστηκε την εικόνα του δασκάλου του.

          Για την πρωτοβουλία που είχε στην εποχή του ο Ιωάννη Ν. Θεοδωρακόπουλου να εκδώσουν ένα αμιγώς φιλοσοφικό περιοδικό για τους φιλοσοφικούς κύκλους της εποχής του, ένα περιοδικό που εκδίδονταν ανελλιπώς με την αμέριστη φροντίδα του Θεοδωρακόπουλου από το 1929 έως την αρχή του Πολέμου, το 1940 μας μίλησαν στις δικές τους αναμνήσεις μεταξύ άλλων ο πολιτικός και φιλόσοφος Κωνσταντίνος Τσάτσος και ο πολιτικός και κοινωνιολόγος Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Ο πρώην πρωθυπουργός (Πάτρα 13/12/1902- Αθήνα 11/9/1986), δίνει προς δημοσίευση στο περιοδικό «Νέα Εστία» τχ. 759/ 1959, μία διάλεξή του στην γερμανική γλώσσα στο Πανεπιστήμιο του Μάρμπουργκ της Γερμανίας. Βλέπε το βιβλίο του «Ποίηση και Αλήθεια στη νεοελληνική ζωή». Την ίδια χρονιά η 33 ενοτήτων Ομιλία του Π. Κανελλόπουλου εκδίδεται από τις εκδόσεις της «Εστίας». Τριάντα χρόνια αργότερα επανεκδίδεται από τις εκδόσεις «Κένταυρος» Αθήνα 1989. Ο λόγιος Παναγιώτης Κανελλόπουλος ακολουθεί το πνεύμα του Υπερίωνα, κεντρικού προσώπου του ομώνυμου βιβλίου του γερμανού ρομαντικού ποιητή Φρήντριχ Χαίλντερλιν στην αναζήτηση της ιδανικής πλατωνικής ομορφιάς. Στην 33^η ενότητα του μικρού αυτού συνοπτικής εικόνας της Ελληνικής Ποίησης, μιλά για τον Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλο και το φιλοσοφικό σύστημα διδασκαλίας του και συγκεκριμένα για το «Αρχείο Φιλοσοφίας και Θεωρίας των Επιστημών». Αναφέρει μεταξύ άλλων στην σελίδα 72: 

«Το «Αρχείον Φιλοσοφίας» το ίδρυσαν, μαζί με τον Ιωάννη Θεοδωρακόπουλο, κι άλλοι τέσσερεις φίλοι: Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος που, αν και ειδικός στη Φιλοσοφία Δικαίου, διακρίθηκε και ως ποιητής και δοκιμιογράφος, κι έγραψε κι ένα σημαντικό βιβλίο, όπου ερμηνεύεται φιλοσοφικά το ποιητικό έργο του Κωστή Παλαμά’ Ο Θεμιστοκλής Τσάτσος, που είναι ο δημιουργός μιάς πρωτότυπης πολιτειολογίας’ ο Μιχάλης Τσαμαδός, ένας ευγενικός εραστής της φιλοσοφίας, που έχει αποδώσει στα ελληνικά το έργο του Νάτορπ Η περί ιδεών θεωρία του Πλάτωνος’ κι ένας τέταρτος, που δεν μπορώ ν’ αποφύγω να τον μνημονεύσω τελευταίο: εννοώ τον εαυτό μου.». Ενώ παρακάτω μας δίνει ονόματα γνωστών μας λογίων που συνδέθηκαν με τον Κύκλο του «Αρχείου» όπως ο Πλατωνιστής καθηγητής στο Χάρβαντ, Ραφαήλ Δήμος, Ο Ν. Ι. Τουλ, ο έλληνας υπαρξιστής ποιητής που χάθηκε στον πόλεμο νεότατος αγαπητός μας Γιώργος Σαραντάρης, ο καθηγητής Κώστας Δεσποτόπουλος, ο πολιτικός και οικονομολόγος Παναγής Παπαληγούρας, ο Πειραιώτης καθηγητής και συγγραφέας Βασίλειος Λαούρδας, ο επίσης τραγικά χαμένος πάνω στον ανθό της ηλικίας του αισθητιστής και ποιητής Δημήτριος Καπετανάκης, ο κλασικός φιλόλογος Ιωάννης Συκουτρής, ο φιλόλογος Ιωάννης Κακριδής, ο μαθηματικός  Παναγιώτης Ζερβός, ο θεολόγος Βασίλειος Βέλλας, ο ποινικολόγος Χαράλαμπος Τζωρτζόπουλος και πολλοί άλλοι.

    Ο Λάκων καθηγητής της Ιστορίας της Φιλολογίας και συγγραφέας Παναγιώτης Ν. Πατριαρχέας (1909- 26/5/ 1974), ήταν καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και έφυγε σχετικά νωρίς από την ζωή. Υπάρχει σχετικό κείμενο νεκρολογίας του στην «Επετηρίδα του Πανεπιστημίου» από τον Ν. Γ. Μελανίτη. Το όνομά του και τα βιβλία του μάλλον δεν μνημονεύονται πια από τους νεότερους.

          Όσον αφορά τον νομπελίστα μας ποιητή Οδυσσέα Ελύτη και το βιβλίο του «Ανοιχτά Χαρτιά» από το οποίο ερανίζεται η Ανθούλα Δανιήλ το απόσπασμα των αναμνήσεών του, δεν νομίζω να χρειαζόμαστε συστάσεις. Να συμπληρώσουμε μόνο ότι το 516 σελίδων βιβλίο του με σχέδια εξωφύλλου του εικαστικού Γιάννη Μόραλη εκδόθηκε από τις εκδόσεις «Αστερίας», Αθήνα 1974. Το όνομα του Πλατωνιστή δασκάλου αναφέρεται στην σελίδα 272 μαζί με εκείνα των νέων Καθηγητών Κ. Τσάτσου και του Π. Κανελλόπουλου «που γνώριζαν δόξες και ασκούσανε πάνω στους νέους μιάν αδιαφιλονίκητη γοητεία». Αλλά όπως μας εξομολογείται στην συνέχεια ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης: «Όταν είσαι εικοσιδύο χρονών δεν είναι τόσο για τη μορφή και για την τελειότητα, όσο για την περιπέτεια όπου το πνεύμα είναι δυνατόν να σε οδηγήσει, που ενδιαφέρεσαι. Κατανοητές ή όχι οι θεωρίες που ακούγαμε, ήταν άλλες τόσες Σειρήνες πού μας τραβούσανε μακριά. Κι ο προβληματισμός καταντούσε για μένα μιά ηδονή, σαν την επιβίβαση σε καράβι.» σελ. 273.

          Και αυτήν την ούρια περιπέτεια της φιλοσοφικής σκέψης και των ιδεών του παλαιού Πλατωνιστή δασκάλου από τον Βασσαρά της Σπάρτης, Ιωάννη Ν. Θεοδωρακόπουλο θελήσαμε να επαναφέρουμε στην σύγχρονη επιφάνεια στα Λογοτεχνικά Πάρεργα. Στην σημερινή μας ανάρτηση είχαμε πλοηγό τις φοιτητικές αναμνήσεις της φιλολόγου και κριτικού Ανθούλας Δανιήλ.

          Σάββατο του Λαζάρου σήμερα και αύριο Κυριακή των Βαϊων, ας ολοκληρώσουμε το σημερινό μας σημείωμα με ένα δίστιχο από το ποιητικό αναλόγιο του Οδυσσέα Ελύτη και το ποίημα «ΤΩΝ ΒΑΪΩΝ» από την συλλογή του «Το Φωτόδεντρο και η Δεκάτη Τετάρτη Ομορφιά».

          «Πρέπει να ‘ταν των Βαϊων τ’ ουρανού    επειδή και τα πουλιά κατέβαιναν μ’ ένα κλαδάκι πράσινο στο ράμφος και στον ύπνο μου».

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

4 του Απρίλη 2026  

      

Από τα ποιητικά θησαυρίσματα του Οδυσσέα Ελύτη

 

Από τα ποιητικά θησαυρίσματα του Οδυσσέα Ελύτη

              ή

Ποιητικός Πασχαλινός Εορτασμός

     Εισερχόμεθα- αύριο, -Σάββατο του Λαζάρου-στην τελευταία εβδομάδα, την Μεγαλοβδομάδα του εορτασμού του Πάσχα. Μια άκρως ποιητική και υμνολογική εβδομάδα της Ορθόδοξης Εκκλησιαστικής Παράδοσης του απανταχού Ελληνισμού. Νηστεύσαντες και μη νηστεύσαντες, πιστοί και ολιγόπιστοι, άθεοι και χλιαροί, ένθερμοι ζηλωτές και αδιάφοροι, βάρβαροι έλληνες και μη έλληνες βάρβαροι, επί δικαίων και αδίκων το Φως της Ποίησης θα καταυγάσει τις ψυχές μας, επί Κυρίων και Δούλων. Η λάμπουσα σκιά του θα σκέπει ζωντανούς και κεκοιμημένους μαζί, σε μία ιερή λειτουργία της ενθάδε παρούσας ζωής με το αινιγματικό επέκεινα του μέλλοντος αιώνος. Σε μία ιστορική ακολουθία συνέχειας του χρόνου κάθε φορά ως παρόν. Το παρόν της Ποίησης της αιματοβαμμένης Μνήμης των Ανθρώπων που συνεχίζεται ως υμνωδία, ως υμνολογία, ως ποίηση, ως στίχος, ως σήματα ιερής βαρύτητας λέξεων, ως γλώσσα προσωπική και ταυτόχρονα οικουμενική, που μας υπενθυμίζει κάθε φορά ότι ο ανθρώπινος πόνος, η προσωπική δυστυχία της ζωής μας είναι ουσιαστικά καταστάσεων-ρήματα αμετάβατα. Μία ψηφιδωτών εικονογραφία πανάρχαιων συμβόλων, στιγμών της ζωής καταστάσεων και ελπίδων. Αυτό που υπήρξε και ελπίζεται ατομικά και συλλογικά ως εορταστική σύναξη. Ο Άχραντος λόγος της Ποίησης.

        Και, για όσους και όσες μπαίνουν και βλέπουν, διαβάζουν τα Λογοτεχνικά Πάρεργα από την Ελλάδα και παγκοσμίως, ένα μικρό πασχαλινό «αυγό» ως δωράκι, που πάνω του αναγράφει αποσπάσματα από την γνωμική ποίηση της μεταθανάτιας συλλογής του Οδυσσέα Ελύτη «ΕΚ ΤΟΥ ΠΛΗΣΙΟΝ» η οποία κυκλοφόρησε το 1998 από τις εκδόσεις «Ίκαρος». Μια ποίηση πεμπτουσία της Ελυτικής μαγείας, γνωμικές ποιητικές σταλαγματιές σοφίας, ρήσεις ολιγόστιχης βαθειάς εμπειρίας, ποιητικής αθωότητας δωρικότητα, άσπιλου παιχνιδίσματος των αισθήσεων. Μια ποίηση έμπλεη φωτός που σελαγίζει με τους κυματισμούς της ελληνικής γλώσσας στο χρόνο. Φτερουγίζει με τα φτερά των αγγέλων των ελληνικών λέξεων μπροστά στον «Ήλιο της Δικαιοσύνης». Πανηγυρίζει ουρανοβόρα, Μελίζει ανθοφόρα, Κοσμεί τον ακάνθινο στέφανο της ζωής με τα εύοσμα λουλουδάκια της ποίησής του. Άφατο μύρο παράδοσης της Ελληνικότητας είναι η ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, λαμπρότητας όραμα της ελληνικής γλώσσας από τους πανάρχαιους ιστορικούς αιώνες μέχρι του παρόντος και μεταγενέστερα. Μυστική αγγελικότητα ελευθερίας, ευδία της ψυχής στο βάθος του ορίζοντα που ενώνεται ο ασβεστωμένος τρούλος ενός εξωκκλησιού με το ρευστό μπλε του ουρανού. Εκεί που ενώνεται ο αναστεναγμός του πόνου ή της ευτυχίας του ανθρώπου με τους θλιμμένους παφλασμούς της θάλασσας. Στην αέναη διαλεκτική του χρόνου του θανάτου με την ζωή ως νεφέλη ονείρων. Ως αναστάσιμο μνήμα-σήμα της ελληνικής γλώσσας, ενός παιδιού που παίζει στην παραλία με τα «ροζ-βιολετί» βότσαλα των λέξεων δίπλα σε αρχαία ναυάγια και θρύλους της φαντασίας, σχηματίζοντας πάνω στην άμμο τα νέα και πάλι ερωτήματα προς την Γοργόνα που αχνοφαίνεται στο βάθος να κολυμπά δίπλα σε χαμογελαστά και χαροποιά δελφίνια. Την γλώσσα μου έδωσαν Ελληνική στις αμμουδιές του Ομήρου.

-ΜΙΚΡΟ ΠΑΙΓΝΙΟ ΓΙΑ ΜΕΓΑΛΟΥΣ

Όσο κι αν μειώνω αυτά που σημειώνω

     πάντα κρατώ τον όνο

Πού θα με φέρει πίσω σ’ όσα δεν

    Έσωσε να λύσω.

--//--

-Σε δύο μόνον πράγματα χρησιμεύουν οι λεγόμενοι συγγενείς: να πίνουν το λικέρ της γιορτής σου και τον καφέ της κηδείας σου.

--//--

-Κι έναν πόντο πιό ψηλά να πάτε, άνθρωποι, ευχαριστώ θα σας πει ο Θεός.

--//--

-Ναι, θα πεθάνουμε από μιάν άποψη όλοι μας. Αλλά όμως θα εξακολουθούμε να ‘μαστε της ίδιας μας της ύλης ο συνεχής κι ατέρμονος όρθρος.

-//--

-Στις Κυκλάδες οι μικρές εκκλησίες αφθονούν και λάμπουν όπως τα βότσαλα. Αλλού πουθενά χριστιανοί δεν εφάνηκαν ποτέ τόσο ειδωλολάτρες. Και είναι με το μέρος τους ο Θεός.

--//--

-Έχε το νου σου μην και χαθεί το δοχείο της φαντασίας σου.

Δε θα σου μείνει μήτε Αινστάιν μήτε άγιος Χαράλαμπος.

--//--

-Η φθήνια φτάνει κάποτε να στοιχίζει τόσο ακριβά, που ανάγκη πάσα να γίνεις μέγας επιφυλλιδογράφος.

--//--

-Έχω πει τόσες πολλές αλήθειες, που μοιάζει με ψέματα.

--//--

-Το πινέλο του ζοφερού δεν πιάνει ποτέ στο μαύρο

Χρειάζονται αλήθειες, ακόμη και για να πεις ψέματα.

--//--

-Οι πενταροδεκάρες της ατιμίας που μήτε παίρνεις είδηση αποτελούν εντούτοις, όπως το αντίστροφο ενός εράνου, την απώλεια του μισού κεφαλαίου σου.

--//--

-Από την τρέχουσα πραγματικότητα στην απώτατη προφταίνω να καταλάβω ποιός είμαι.

--//--

-Η σκέψη ξεβάφει, ο νους ποτέ.

--//--

-Στα ερείπια συχνάζουν οι μέλισσες και οι πρώην ιδέες.

--//--

-Με λίγα σπουργίτια, μία βρύση και κανέναν άνθρωπο, μ’ αυτά μόνον, γίνεται να φτιάξεις το μοναστήρι πασών των θεοτήτων.

--//--

-Το θαύμα είναι πάντοτε μονογενές. Η παραμικρή προσθήκη ευφυϊας Μαγιού το μεταβάλλει σε γεωμετρημένο λαχανόκηπο.

--//--

-Μάργαρον ύδωρ.

--//--

-Κι ένα τέταρτο μητέρας αρκεί για δέκα ζωές, και πάλι κάτι θα περισσέψει. Που να το ανακράξεις σε στιγμή μεγάλου κινδύνου.

--//--

-Ο καλύτερος αγωγός θερμότητας είναι η λύπη. Γι’ αυτό βλέπεις να καίνε κάθε μέρα οι καμινάδες, χωρίς να φαίνεται πουθενά καμιά φωτιά.

--//--

-Ώ δύσβατη, δύσβατη ζωή, από ποιό σοκάκι γίνεται κανείς να σε περάσει!

--//--

-Πήρε τα φύλλα κίτρινα ο αέρας βροχερές κιθάρες.

--//--

-Κι ένα άστρο που σου κρύβεται, μην τύχει κι είσαι ο ιδιοκτήτης του.

--//--

-οποσακισούν.

--//--

-Καθ’ οδόν βρίσκεις τον Οδυσσέα σου, και πάλι ζήτημα είναι. Θέλει να κοιμάσαι μ’ ανοιχτά πανιά και μ’ ανεβασμένη την άγκυρά σου.

--//--

-Πιο κοντός απ’ τη λύπη του ο άνθρωπος.

--//--

-Φανού πρίγκιπας πρίν την ώρα σου

Αλλιώς θα ‘ναι αργά ως και για το διωγμό σου.

--//--

-Να φωτογραφίζεις αν γίνεται τη στεναχώρια σου την ώρα που περνάει το τρένο κι αστραποβολούν τα παραθυράκια της.

--//--

-Τρέφομαι απ’ αυτά που οι άλλοι νηστεύουν για να σώσουν την ψυχή τους. Χρειάζεται κάποτε να γίνεται παρά ένα φωνήεν αισθηματικό το στομάχι μας.

--//--

-Πολέδρα του αδάμαντος εστέ η ζωή μας.

--//--

-Η ομορφιά μπορεί να πουλιέται. Στις τράπεζες όμως δεν κατατίθεται ποτέ. Ο τόκος θα ήτανε μία φθορά επιπλέον στο υποτιθέμενο κεφάλαιο.

--//--

-Στο μυαλό του καθενός περιμένει μιά κότα.

--//--

-κείνον, ός Ζεφύρου τε σι-

       γάζει πνοάς

αιψηράς –οπόταν τε χει-

    μώνος σθένει

φρίσσων Βορέας επι-

    σπέρχη, πόντον τ’ ωκύαλον

ριπαίσι ταράξη

--//--

-Κάποτε νιώθω να ‘μαι ανάμεσα σ’ αυτούς που δε γνώρισα ποτέ.

--//--

-Για να φτάσεις στον οργασμό δεν σου χρειάζεται Shakespeare.

--//--

-Γιατί και ο έρως μιά θαυματουργία είναι.

--//--

-Το πλήν του ενός με αγγίζει.

          Πού θα ‘λεγε τινάς τις Πυθαγόρειος.

--//--

-Οι ιδέες είναι σαν τα φαντάσματα, περνάς ανάμεσά τους κι αυτά εξακολουθούν να υπάρχουν. Τις κλοτσάς, κι εκείνες δεν σαλεύουν! Εάν δεν τους λείψεις εσύ, δεν πρόκειται να λείψουν ποτέ.

--//--

-Τα ορθογραφικά λάθη στη γεύση τα διορθώνεις με λίγο πετραδάκι άμπωτης και πολύ νερό της λουϊζας.

--//--

-Η εξ απροσεξίας ανορθογραφία στα νοήματα μπορεί κάποτε να βγάζει σε Martin Heidegger, όπως και στη μουσική σε Carl Maria von Weber.     Η εκ προμελέτης όμως μόνον στον Picasso και εναντίον εκείνου του «όχι πάντοτε» που είπε κάποτε ο ίδιος.

--//--

-Για να τις φθάσει να λάμπουν ο χρυσοχόος τις λέξεις του, προηγουμένως τις βουτά στο φαρμάκι. Γι’ αυτό καθετί πικρό γοητεύει. Όπως η άγουρη ελιά και του Εμπεδοκλέους το ήτορ.

--//--

-Όπως ο στάχυς μεταβάλλει τη σοφία του σε άρτο, έτσι κι ο ποιητής την αφροσύνη του σε πικρόν υδράργυρον, αλλ’ αγάπης.

--//--

-Τον κορυδαλλό τον ακούς μόνον όταν δεν τον βλέπεις, όπως την έμπνευση τη βρίσκεις μόνον όταν δεν την κυνηγάς.

--//--

-Το κατά λάθος λάθος μπορεί να σε οδηγήσει και σε άλλα επόμενα, δεν σε επαναφέρει όμως στο σωστό ποτέ.

--//--

-Να πετύχεις μονόλογο σε όλες τις διαλέκτους του τρεχούμενου νερού.

--//--

-Οι κακοί ποιητές τρέφονται από τα γεγονότα, οι μέτριοι από τα αισθήματα, και οι καλοί από τη μετατροπή του τίποτε σε κάτι. Το εκ του μη όντος όν λογαριάζει.

--//--

-Να χαράζεσαι στη ζωή τόσο προσεκτικά, που να μη  ματώνει ποτέ η ευλάβεια.

-----//------

        Πάσχα και το γλυκό κρασί της ποίησης του Νομπελίστα μας ποιητή Οδυσσέα Ελύτη μας κοινωνεί και στο τραπέζι του Μυστικού Δείπνου και στο γεύμα της Ανάστασης. Πρόσκληση αγρύπνιας της ποιητικής ευωδίας.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

Παρασκευή 3 Απριλίου 2026.

Εσπερινός της του Λαζάρου……

 

 

      

Μαρία Κούρση, μιά δεύτερη ανάγνωση

 

Μ Α Ρ Ι Α  Κ Ο Υ Ρ Σ Η

Ο χρόνος σε τίτλους

Εξώφυλλο και σχέδια: Δημήτρης Σεβαστάκης

Εκδόσεις ΗΡΙΔΑΝΟΣ, Αθήνα 12, 2025 σελ.86

          Πρόλογος

           Toujours recommancer

                  Paul  Valery

Κοιμούνται τ’ άστρα τ’ ουρανού

Κοιμάται το φεγγάρι

Ο άνεμος ορέγεται

Της θάλασσας τη χάρη

 

Στην επιφάνεια του νερού

ρηχά, κοντά στα δέντρα

η Άνοιξη ανέμελα πλενόταν

Στο λιβάδι. Ο άνεμος

τη μάλωνε

Τα κύματα γελούσαν

 

Κι αυτή κοιτάζει τον φακό

φιλάρεσκα και λέει

Δροσερή

Και ταϊζω

Ωραίος ο τίτλος

Πριν συστηθούμε  

        Θέλω να ευχαριστήσω την πρώτη της Γενιάς του 1980 ποιήτρια, την βραβευμένη Μαρία Κούρση, η οποία είχε την καλοσύνη να μου αποστείλει την νέα της ποιητική συλλογή που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2025, σελίδες 86 από τις εκδόσεις «Ηριδανός». Η νέα της συλλογή έχει τίτλο «Ο χρόνος σε τίτλους». Τα σχέδια και το εξώφυλλο που κοσμούν την συλλογή είναι του εικαστικού Δημήτρη Σεβαστάκη, ενώ την φροντίδα είχε ο κριτικός και πεζογράφος Κώστας Βούλγαρης. Ευχαριστίες η ποιήτρια οφείλει και στον Γιώργο Χουλιάρα. Αρκετά από τα ποιήματα της συλλογής προδημοσιεύτηκαν σε διάφορα λογοτεχνικά περιοδικά όπως «Ο Χάρτης», «Ο Μανδραγόρας», στο «Περί Ου», στα «(δε) κατά», στο “Poeticanet” ή ακούστηκαν σε Διεθνή Φεστιβάλ Ποίησης, όπως της Πάτρας, της Τήνου κλπ. Την συλλογή η ποιήτρια την αφιερώνει «Στον γιο μου Χρήστο Τριανταφύλλου». Η καλαίσθητη και πρωτότυπη νέα συλλογή της αξιόλογης ποιήτριας Μαρίας Κούρση, ανοίγει την αυλαία της με ρήση του γάλλου καταραμένου ποιητή Σάρλ Μπωντλαίρ», «Να είσαι πάντα ποιητής ακόμα και στον πεζό λόγο». Περιλαμβάνει μετά τον ΠΡΟΛΟΓΟ- 59 εν συνόλω ποιητικές της μονάδες που όλες έχουν επιρρηματικό τίτλο. Χειμαρρώδεις και μεστές ποιητικών νοημάτων ενότητες ποιημάτων της.

 «Οκτώ τίτλοι κατηγορούνται»,

[Οι τίτλοι είναι

το πιο αξιόμαχο

και το πιο αδικημένο

κομμάτι της Ιστορίας]

Ενστικτωδώς, Ουδόλως, Ακραιφνώς, Δικαίως, Αυτοβούλως, Παραλλήλως, Μεγαλοφώνως, Ομοιειδώς, Ενόρκως.

«Τίτλοι υπεράσπισης»,

[Το δέντρο δεν ξέρει τι είναι η φωτιά.

Το αγκαλιάζω και πάλι καίγεται.]

Αιφνιδίως, Αιωνίως, Ανηλεώς, Ακολούθως, Αφρόνως, Λυσιτελώς, Εντίμως, Συνεπώς, Προσεχώς, Αισίως, Ασφαλώς, Αληθώς, Αφελώς

«Τίτλοι κατηγορίας»,

[Με κοιτάζουν τα δέντρα.

Με θυμούνται.]

Αδίκως, Δυστυχώς, Ενόπλως, Οριζοντίως, Ευτυχώς, Τελικώς, Ανελλιπώς, Παρεμπιπτόντως, Επικινδύνως, Οδικώς, Ειδάλλως, Εντελώς

«Τίτλοι Αιθουσών».

[Η ανακοίνωση είναι σαφής

Όσοι τίτλοι φέρουν δέντρα

    Μένουν εκτός αιθούσης

 

Οι τίτλοι κρύβουν τα δέντρα

βαθιά μέσα στο μυαλό τους

   Και μπαίνουν ανενόχλητοι

       στις αίθουσες]

Μετριοπαθώς, Απρεπώς, Δυσμενώς, Αντιθέτως, Εσχάτως, Γενικώς, Διαυγώς, Διαρκώς, Σαφώς, Αληθοφανώς, Βαρέως, Ακριβώς, Νηπενθώς, Γενναιοφρόνως, Βαρυτίμως, Βραδέως, Ημιτελώς, Ατάκτως, Εξόχως, Παντελώς, Δυσχερώς, Ημιφανώς, Βαθέως, Ψευδώς, Λεληθότως    

Ένας θεατρόμορφος ποιητικός λόγος στενής και άμεσης συνομιλίας της εκλεκτής ποιήτριας με κλασικά πρόσωπα δημιουργών της ξένης κυρίως αλλά και της ελληνικής ποίησης. Ονόματα ποιητικοί σταθμοί και σύμβολα της παγκόσμιας πολιτιστικής και πνευματικής μας κληρονομιάς. Ο Ρώσος Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, οι Γάλλοι Γκιγιώμ Απολλιναίρ και Πωλ Ελυάρ, ο Αρθούρος Ρεμπώ και ο Βίκτωρ Ουγκώ. Ο ιταλός Αλμπέρτο Μοράβια, και εμμέσως με τον Άντον Τσέχωφ; Δες τον επιρρηματικό τίτλο «Ακριβώς» σελ. 68

        Ακριβώς

      Στο πλάνο ξεθωριάζει αλλά

       φαίνεται ακόμα η Κυρία

               με το Σκυλάκι

Κάποιος πνιγόταν στο ποτάμι

μαζί με θαμπά κατάλευκα

σύννεφα χαμογελούσε

 

Κάποιος άλλος τάϊζε περιστέρια στο

υγρό παρτέρι. Από κάτω ήταν

θαμμένος ο σκύλος του.

   Από τον ελληνικό ποιητικό ανθώνα έχουμε τον αυτόχειρα ποιητή της Πρέβεζας και τα «Νηπενθή» του τον Κώστα Καρυωτάκη και την Καλαματιανή ποιήτρια Μαρία Πολυδούρη. (στο παρόν ποίημα υπάρχει απόηχος από ταινία του Ζαν Λ. Γκοντάρ). Ο αγωνιστής ποιητής της Ρωμιοσύνης, ο ποιητικός ωκεανός ο Γιάννης Ρίτσος με τις θεατρόμορφες και Αρχαιόθεμες ποιητικές του συνθέσεις της «Τέταρτης Διάστασης» και η ποιήτρια και μεταφράστρια της Γενιάς του 1970 Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ. Η υπερρεαλίστρια και τεχνοκριτικός Ελένη Βακαλό. Δεν θα μπορούσε να λείψει από την ποίηση ενός τέτοιου υψηλού μεγέθους η φωνή του πρόωρα χαμένου ποιητή, ανθολόγου και μεταφραστή Ηλία Λάγιου και ο ποιητής και μεταφραστής Γιώργος Μπλάνας της ίδιας γενιάς. Ο Γενάρχης της ελληνικής ποίησης έχει την δική του θέση:

        Γενναιοφρόνως

          Την Ποίηση να ευχαριστείς

                του απάντησε

          Και σήκωσε τα μάτια της ψηλά

Ο Σολωμός ατενίζει

Τη θάλασσα με τόλμη

Μήπως γυρίσει πάραυτα

Η όμορφη Ευρυκόμη

 

Το ροζ το σιελ το μωβ το μπεζ

Μονοσύλλαβες

Γαλήνη

Απαλή

Και σύννεφα

    Εύστοχα και έξυπνα ποιούσα η έμπειρη της ποιητικής τέχνης Μαρία Κούρση, μνημονεύει πέρα από ποιητές και ποιήτριες, (δηλώνοντας την αγάπη για το έργο τους και τις συγγένειές της) και έλληνες και ξένους μουσικοσυνθέτες όπως ο κλασικός Αντόνιο Βιβάλντι και οι τέσσερεις εποχές του, ο μελωδός των ονείρων μας Μάνος Χατζιδάκις, το γαλλικό παρισινό αηδονάκι η Εντιθ Πιάφ και ο ηθοποιός και τραγουδιστής Ύβ Μοντάν. Και δεν είναι τυχαίο το γεγονός νομίζω όταν τοποθετεί μέσα στην σύνθεση, στον στίχο της, την ελληνίδα οντολογικής ατμόσφαιρας ποιήτρια και μεταφράστρια Μελισσάνθη: «Με τη χρήση φεγγαριού/ Η νύχτα της Μελισσάνθης/ Αναποδογυρισμένη ομπρέλα/ Στην Άνοιξη του Vivaldi». Για να μας δηλώσει για μία ακόμη φορά τα υπερρεαλιστικά στοιχεία της δικής της ποιητικής φόρμας. Ενώ εμπνέεται ακούγοντας την ηθοποιό Έλλη Λαμπέτη να διαβάζει την ποίηση του Αλεξανδρινού ποιητή Κωνσταντίνου Καβάφη.

        Εξόχως

                Εδώ και χρόνια

Πίσω από κάθε μισοφωτισμένο

παράθυρο ακούω πάντα τη φωνή

της Έλλης Λαμπέτη να διαβάζει

Κωνσταντίνο Καβάφη

 

Τα ωραία λάθη και τις φωνές

που σίγησαν

        Η αδρή και αντρική φωνή του αυθεντικά λαϊκού τραγουδιστή Δημήτρη Μητροπάνου συστεγάζεται στο ποίημα της «Παντελώς» με τις Παρισινές νύχτες της πεζογράφου Μιμίκας Κρανάκη που ήταν εγκατεστημένη στην Γαλλία.

Μας υπενθυμίζει όχι μόνο το ειδικό βάρος των λέξεων που επιλέγει να χρησιμοποιήσει αλλά και τις υπογραμμίσεις της:

        Οριζοντίως

        Μαζί της όμως θα πάρει μόνο

        το βλέμμα του τελευταίου σκύλου

Υπογραμμίζω μία λέξη

Μετά δύο

Τρεις πέντε

Κάποιες ακόμα

Λίγες

Πολλές

Όλες

        Ενώ μην παραμελώντας-όπως είναι φυσικό άλλωστε με κάθε δημιουργό που εκτίθενται στον δημόσιο «έπαινο» ή τον «ψόγο» των αναγνωστών, ακροατών ή θεατών- και για την υστεροφημία της ποιητικής της φωνής μας λέει στον επιρρηματικό τίτλο «Ασφαλώς»

        Ασφαλώς

            Σκοτεινή απαγγελία

              Και σούρουπο

Το παραδέχομαι

Κρύφτηκα μέσα

Στη λέξη πέτρα

Ελπίζοντας πως

Κάποιος θυμωμένος

Θα την πετάξει μακριά.

 

Όσο πιο μακριά γίνεται

        Δεν παύει ακόμα να δείχνει την επιείκειά της στους συναδέλφους της ποιητές γράφοντας στο ποίημά της «Ειδάλλως»…. «Ο βασικός μάρτυς λέει: «Στου ποιητή τα κρίματα/ Νερό κι αλάτι» / Νερό κι αλάτι;» 

Μια συνομιλία της με τον Χρόνο και όπως αυτός προσδιορίζεται κάθε φορά από την γραφή και τα χείλη των αρχαίων ελλήνων Φιλόσοφων Ποιητών, όπως ο Ηράκλειτος, ο Πλωτίνος κλπ. Γράφει στο ποίημά της «Προσεχώς», «Ήρθε το λάθος./ Χτύπησε την πόρτα και/ σταμάτησε τον Χρόνο».

Θα πέσω με το κεφάλι στη θάλασσα.

Βαθιά. Όσο πιο βαθιά γίνεται.

Μέχρι να φτάσω στον ήλιο.

        Αν δεν την παρανοώ πριν από κάθε ολιγόστιχο ποίημά της προηγείται ένα δίστιχο το οποίο και αυτό με την σειρά του όπως ο επιρρηματικός τίτλος του, το Ποίημα. Τα δίστιχα αυτά, μπορούν να σταθούν και μόνα τους, αυτόνομα, ως μικρές ρήσεις φιλοσοφίας και λόγος για την ζωή, τον ποιητή, το ίδιο το ποίημα και την λειτουργία του. Εξάλλου, η λέξη ποίηση, ποιητής, ποίημα πλεονάζει στην λογιστική των λέξεών της. Τις ξενόγλωσσες αναφορές της πάλι, τις μεταφέρει μεταφρασμένες ή τις αφήνει αμετάφραστες. Δεν αιτιολογώ γιατί, αλλά οι μικρές δίστιχες φράσεις της που  προηγούνται σε κάθε της ποίημα όχι μόνο θα μπορούσαν να θεωρηθούν ένα ποίημα μέσα στο σώμα του ίδιου ποιήματος αλλά και αν θέτονταν στο τέλος, θα θύμιζαν τις γνωστές δίστιχες φράσεις του «Σηματολογίου» από την συλλογή του Οδυσσέα Ελύτη «Μαρία Νεφέλη» της συλλογής που ο Ποιητής κουβεντιάζει με την Ποίηση.

     Ας το επαναλάβουμε ότι το καινούργιο της ποιητικό πόνημα της Μαρίας Κούρση είναι μία πρωτότυπη ποιητική συλλογή μικρών σε έκταση ποιημάτων (όχι χάϊ-κου) αλλά πυκνών νοημάτων, εξαιρετικής σύνθεσης και ποιητικών λέξεων που βασίζεται η ποιητική μονάδα στον τίτλο της και το παιχνίδισμα των ήχων, σκηνοθετημένη ανάλογα. Δεν νομίζω να έχει εμφανιστεί άλλη ποιητική συλλογή που να βασίζεται σε τόσα πολλά επιρρήματα και αυτό δεν γίνεται τυχαία. Καθένα του προσδιορίζει τον χρόνο, τον τόπο, την κατάσταση, τις αποχρώσεις των περιπτώσεων, τα συναισθήματα, την αφροσύνη αλλά και την αισιοδοξία. Την διαρκώς μεταβλητότητα των αισθημάτων και των συγκινήσεων, του λόγου αναφοράς γραφής του ποιήματος. Η σκηνοθετική σύλληψη του χρόνου της προσδιορίζεται από τις επιρρηματικές λέξεις με το δικό τους βάρος όπως προείπαμε. Είμαστε όπως φαίνεται «υποχρεωμένοι» να ακολουθήσουμε την εσωτερική δομή των ποιητικών της μονάδων όπως αρχιτεκτονείται με τις συγκεκριμένες λέξεις. Οι λέξεις, δηλαδή η γλώσσα σκηνοθετεί την ποιητική σύλληψη της ποιήτριας και τις ορίζει το ύφος και το στυλ της. Συναντάμε και καταλήξεις λέξεων που δεν μας έχουν συνηθίσει στην χρήση τους άλλες ποιήτριες ή ποιητές της Γενιάς της και όχι μόνο της δικής της Γενιάς. Μικρής φόρμας η ποίηση της Κούρση αλλά μεγαλόπνοη, εξευγενισμένη με υλικά καθάρια που, συμφιλιώνουν μέσα στις αναλαμπές τους το φαινόμενο και την λειτουργία της Ποίησης. Ποιητικές αποδόσεις ευγένειας και ποιητικής μεγαλοσύνης.

    Ποιήματα που ανασαίνουν ΠΟΙΗΣΗ. Ατμόσφαιρα ΠΟΙΗΣΗΣ. Καρποφορούν ΠΟΙΗΣΗ. Ευωδιάζουν ΠΟΙΗΣΗ. Μας μιλούν για την Ποίηση και τον Ποιητή. Μια Ποίηση όχι για την Ποίηση l’ art pour l’ art” αλλά για τον βιβλιόφιλο αναγνώστη και την καθημερινότητά του. Μια ποιητική καθημερινότητα που διασώζει στο Χρόνο ότι πιο αισθητικά ωραίο διαφυλάσσει μέσα της η ελληνική γλώσσα. Ναι γλωσσοκεντρική η Ποίηση της Μαρίας Κούρση αλλά τόσο χαρίεσσα και ευωδιαστική, μέσα στην άρτια σύλληψή της και την αρχιτεκτονική δομή των ποιημάτων της.

    Κρύβει το πρόσωπό της πίσω από τους στίχους της, από τις ποιητικές της εκφράσεις και νοήματα, τις λέξεις που επιλέγει με σεβασμό για να φιλοτεχνήσει τα μικρά σε όγκο αλλά πλήρης τρυφερότητας ποιήματά της. Όμως τελικά παραμένει η ίδια η Ποιήτρια, η διαρκής φωνή της με τους ίδιους συντελεστές ποιητικής τρυφερής κυοφορίας

        Ασφαλώς

          Σκοτεινή απαγγελία

           Και σούρουπο

Το παραδέχομαι

Κρύφτηκα μέσα

Στη λέξη πέτρα

Ελπίζοντας πως

Κάποιος θυμωμένος

Θα την πετάξει μακριά.

 

Όσο πιο μακριά γίνεται.  

     Συμπερασματικά, δεν γνωρίζω ποια θα είναι η επίδραση στις νεότερες γενιές των ποιητριών και ποιητών-εννοώ ηλικιακά- αυτού του σύγχρονου θερμού και αισθαντικού ποιητικού και στην ουσία του ερωτηματικού λόγου που μας έδωσε η ποιήτρια Μαρία Κούρση. Ποιήματα σκελετός ενός διαρκούς αυξανόμενου σε ποιότητα ποιήματος ζωής και αίσθησής της, συνομιλίας της με τον εαυτό της, το ίδιο το φαινόμενο της ποίησης, με εμάς τους αναγνώστες της. Είμαι βέβαιος όμως ότι τα ίχνη των ποιημάτων της θα είναι ορόσημο στην εξέλιξη της ελληνικής ποίησης και η ίδια ως Ποιήτρια δικαιωματικά κατακτά την πρώτη θέση μεταξύ των ποιητριών της Γενιάς της και αυτό, δεν είναι υπερβολή ενός θαυμαστή του έργου της, αλλά μία βεβαιότητα που πηγάζει από το ίδιο το ποιητικό της έργο στην μέχρι σήμερα παρουσία του.

Την συλλογή υποδέχτηκαν επαινετικά και σχολίασαν θετικά σύγχρονες αντρικές και γυναικείες φωνές στο διαδίκτυο ή στον τύπο όπως:

-Δημήτρης Βαρβαρήγος, περιοδικό Περί Ου

-Αλεξία Βλάρα, περιοδικό Περί Ου

-Ανθούλα Δανιήλ, περιοδικό Fractal- Φράκταλ

-Θεώνη Κοτίνη, περιοδικό Νέον Πλανόδιον

-Κωνσταντίνα Κορρυβάντη, εφημερίδα Η Εποχή

-Τέσυ Μπάϊλα, περιοδικό Literature

Δέποινα Παπαστάθη, εφημερίδα Η Εφημερίδα των Συντακτών

-Ζωή Σαμαρά, περιοδικό Ο Χάρτης

-Χρίστος Παπαγεωργίου, περιοδικό Diastixo- Διάστιχο

        Λεληθότως

        Δέντρα στους τίτλους

          Δέντρα σε τίτλους

Τόσα σκαλιά ανέβηκα

Απόφαση δεν πήρα

 Μια ποίηση υψηλή όπως τα Δέντρα σύμβολα που αγάπησε, ευσκιόφυλλη, καρποφόρα, με βαθιές και εύχυμες ρίζες για τους αναγνώστες της.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

Τρίτη 31 Μαρτίου 2026

          ΕΚΔΟΘΕΝΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ

ΠΟΙΗΣΗ

Ποιήματα, Αθήνα 1981

Κουκκίδα Διαστάσεων, Πορεία 1983

Πιστό Αντίγραφο με Μαλλιά, Νέα Σύνορα-Λιβάνης 1987

Το Δωμάτιο των Ξένων, Τα Τραμάκια 1993

Νομίζουν ότι λείπω, Καστανιώτης 2001

Για τη Μαρία Πολυδούρη, Γαβριηλίδης 2001 (Ανθολόγιο)

Έμεινα μέσα, Καστανιώτης 2002

Τα ψηλά δέντρα της γαλλικής επαρχίας, Γαβριηλίδης 2009

Λέει ότι είναι κήπος, Γαβριηλίδης 2012

Το βραχιόλι στο λαιμό, Γαβριηλίδης 2013

Μιά μέρα, Εκδοτική Αθηνών 2014

Το κρυφό πρόβατο (δίγλωσση έκδοση εκτός εμπορίου, μετάφραση από την ελληνική στην αγγλική γλώσσα: Χρήστος Τριανταφύλλου), 2015

Τρεις κλωστές, Εκδοτική Αθηνών, 2019

Εξόδιος Αέρας, Εκδοτική Αθηνών 2023. β΄ έκδοση 2024 (Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών)

Ο χρόνος σε τίτλους, Ηριδανός 2025

   ΠΑΙΔΙΚΑ

Το λουλούδι που ήθελε να πετάξει, (εικονογράφηση Μαρία Μπαχά), Εκδοτική Αθηνών 2017

Στο μπλε, (εικονογράφηση Απόστολος Χαντζάρας), Εκδοτική Αθηνών 2017

Ο μύθος του βασιλιά Ερυσίχθονα, (εικονογράφηση Μιχάλης Κουντούρης), Εκδοτική Αθηνών 2022 (Βραβείο περιοδικού Χάρτης)

Αναδημοσίευση εκ νέου 1^η του Απρίλη 2026 χτενισμένο και ανεξάρτητο από την χθεσινή βαριά επικαιρότητα

Μαρία Κούρση, Ο Χρόνος σε τίτλους

 

Μάρτης του 2026

Μικρός σχολιασμός  της σημερινής μας πραγματικότητας

            «Διά παντός μοιράσατε

            θείαι παρθένοι, την δίκην΄

            δια παντός χαρίσατε

            των ανθρώπων αισθήσεις

                υψηλονόους.»

ΑΝΔΡΕΑΣ  ΚΑΛΒΟΣ («Εις Μούσας»)

     Ο απανταχού Ελληνισμός ετοιμάζεται να εορτάσει το παραδοσιακό της παράδοσής του Ορθόδοξο Πάσχα. Διανύουμε την εβδομάδα της «βουβής» όπως λέγεται πριν την Μεγάλη Εβδομάδα. Οι δύο Πόλεμοι στην γειτονιά μας συνεχίζονται με χιλιάδες θύματα και τραυματίες και από τις δύο πλευρές, του επιτιθέμενου και των αμυνόμενων μέχρι σήμερα, με φρικτά αποτελέσματα σε ανθρώπινες απώλειες, τραυματισμούς αθώων πολιτών, διωγμοί αμάχων από τις πατρογονικές τους εστίες τους, διαχωρισμοί οικογενειών, πρόσφυγες. Ο Κόσμος μας μετά το τέλος των πολεμικών συρράξεων-όπως και τα σύνορα των κρατών- όπως μας λένε οι αρμόδιοι στις τηλεοράσεις και τα ραδιόφωνα δεν θα είναι πια ο ίδιος. Ορθότερα, δεν είναι πλέον ο ίδιος όπως τον γνωρίζαμε και τον ζήσαμε μέχρι σήμερα μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και την περίοδο του Ψυχρού, των δύο ιδεολογικών και πολιτικών συστημάτων που δέσποζαν και κυριαρχούσαν στην διηρημένη Ευρώπη, στο Δυτικό ημισφαίριο. Ζούμε το τέλος της μακάριας κοινωνικής και πολιτικής μας αθωότητας, την πτωτική φθορά των σύγχρονων Δημοκρατιών μας και των θεσμών τους όπως τις γνωρίζαμε έως τώρα και δομούνταν πάνω σε διεθνείς κανόνες, αρχές και αξίες δικαίου, διεθνείς συμφωνίες και διπλωματικές συμβάσεις ασφάλειας Κρατών, Εθνών, Λαών. Βιώνουμε την τραγικότητα της σύγχρονης περιόδου της παγκόσμιας Ιστορίας και της ανθρώπινης περιπέτειας σε όλο της την σκοτεινή και αιματοβαμμένη ωμότητα μεγαλείο. Η επαναφορά στην επιφάνεια του χρόνου της Ιστορίας της αρχαίας Θεότητας του Ζωροάστρη. Η οικονομία του Πετρελαίου καθορίζει τις ζωές μας και διαμορφώνει τις συνθήκες παγκοσμίως όπως την σχεδιάζουν με στρατιωτικά ή διπλωματικά μέσα οι ισχυροί της Γης. Ο Άνθρωπος είναι σήμερα έρμαιος των λανθασμένων πολιτικών και κοινωνικών επιλογών του, των σφαλμάτων του. Αρέσκεται να εθελοτυφλεί μπροστά στα αδιέξοδά του επιτρέποντας στους όποιους άλλους, δήθεν εκπροσώπους του να ορίζουν την Μοίρα και την ζωή του. Αφεθήκαμε στην κάθε είδους και μορφή αλλοτρίωσή μας, επαναπαυτήκαμε σε πολιτικές και μεταφυσικές, θρησκευτικές βεβαιότητες του παρελθόντος των παραδόσεών μας που δεν σημαίνουν πλέον τίποτα στις συνειδήσεις των ατόμων και στις αφιλάνθρωπες και ψυχρές ψυχές μας. Αντιμετωπίζουμε την σύγχρονη ιστορική μας τραγικότητα ως λαμπερό Θέαμα στις οθόνες της τηλεόρασης, των κινητών μας, των μέσων μαζικής επικοινωνίας μας. Παρακολουθούμε τα συμβαίνοντα γύρω μας απαθείς, κυνικοί, φουριόζοι, οικειοθελείς έκθετοι σε κάθε του νεοπλουτισμού κέλευσμα, σε κάθε πρόσκληση διαφημιστικού πλουτισμού και χλιδής που βλέπουμε γύρω μας. Εύκαμπτοι σε κάθε τερατώδες πρόσωπο και προσωπείο του Κακού που παρουσιάζεται μπροστά μας κάθε στιγμή του εικοσιτετραώρου με τις ενδυμασίες των φτηνών τεχνασμάτων του. Η ιστορική διαδρομή των ζωών μας, των ονείρων, των ευαισθησιών μας, των οραμάτων μας, των δικαίων και δικαιωμάτων μας, των ελευθεριών μας, της οικονομικής μας διαχείρισης ως επιβίωση στις μέρες μας, περισσότερο από κάθε άλλη περίοδο της παγκόσμιας ιστορίας καταστρατηγείται από τις αποφάσεις των χρηματιστηριακών αξιών, οικονομικών, πολιτικών, ιδεολογικών, θρησκευτικών, εκκλησιαστικών δημόσιων εξουσιών και παραγόντων, που λειτουργούν ερήμην μας ως πολιτικοί και μεταφυσικοί εθνοσωτήρες για το «καλό μας». Χωρίς Εμάς, δίχως να αναλογιστούν για τις ατύπως «θεσμοθετημένες» βεβαιότητές τους, τους παλαιούς διάτρητους από τα ιδιοτελή τους συμφέρονταν θεσμούς. Μήπως από την μεριά μας έχουμε και εμείς τα δίκαιά μας που δεν τους πιστεύουμε πλέον, δεν τους εμπιστευόμαστε, δεν τους ακούμε παρά τις φωνές τους, τις προτροπές και τις φωνασκίες στους στα κανάλια, τις τηλεοράσεις, τα ραδιόφωνα, τους άμβωνες, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ποιοί είναι στις μέρες μας οι πραγματικοί πρωταγωνιστές της Ιστορίας; Ας το αφήσουμε φλου.

            Όσο για την καθημερινότητα ημών των Νεοελλήνων, όλοι και όλες μιλούν για την εορτή του Πάσχα προβάλλοντας ως πρώτο θέμα την οικονομική ακρίβεια, τις πληθωριστικές τάσεις της ελληνικής οικονομίας, την αύξηση των ειδών διατροφής, της βενζίνης, του πετρελαίου, των αεροπορικών και ναυτιλιακών εισιτηρίων, κλείνοντας, παράλληλα, εδώ και μήνες-όπως λένε οι ξενοδόχοι- δωμάτια σε τουριστικά θέρετρα, ήσυχες παραδοσιακές ελληνικές της επαρχίας τοποθεσίες ή χώρες του εξωτερικού. Μην λησμονούμε και την ατμομηχανή της οικονομικής μας επιβίωσης ως χώρας, τον Εμπορικό Τουρισμό. Πανάρχαια κληρονομιά της Οδυσσειακής περιπλάνησης με την Ιθάκη να αναμένει με τους εγκατεστημένους στα χώματά της τους πολλούς μνηστήρες μέσα στα βασιλικά ανάκτορα την επιστροφή του απολωλότος συζύγου. Μια τουριστική Ομηρική ταξιδιωτική περιπέτεια που ενέπνευσε ποιητικά και ακόμα απασχολεί τόσο τους Αλεξανδρινούς ποιητές και τους επιγόνους τους όσο και πρώην έλληνας πρωθυπουργούς περιφερόμενους ως ντίλερ από πόλη σε πόλη (από χωρίον εις χωρίου έλεγαν για τον πρώην άνακτα) δια την αγοραστική διαφήμιση του προσφάτως εκδοθέντος συγγραφικού τους πονήματος. Δεύτερο σκαλί της υποσχόμενης επάνοδός του στον κυβερνητικό θώκο, πριν τον προλάβει ο Καλαματιανός. Καθημερινά δελτία ανακοινώσεων για το πόσο ακρίβυνε το αρνάκι ή το μοσχαράκι και στο τι γκουρμέ φαγητά και άλλα εδέσματα θα το συνοδεύουν μετά το σούβλισμα σε ηλεκτρική σουβλίστρα (για να μην κουραζόμαστε). Οι τιμές για τα μικρά εύγεστα αγγουράκια και τα πράσα πήγαν στον Θεό λέει ο φτωχός λαός μπροστά στα μαρκούτσια των δημοσιογράφων. Οι τιμές των ζαρζαβατικών στα ύψη όπως οι χαρταετοί. Πότε επιτέλους, θα δοθεί (στους τυχερούς) το δώρο του Πάσχα, καθώς τα δημοσιοοικονομικά του Κράτους δεν επαρκούν ώστε να δοθεί σε όλους τους εργαζομένους και τους συνταξιούχους. Ημείς στας οικονομικάς καλένδας μέχρι νεωτέρας, εξόφλησης του πολεμικού υλικού που αγοράσαμε λόγω διεθνών υποχρεώσεών μας. Αίολες υποσχέσεις καθώς μας ζητούν να παιανίζουμε το «Μαύρη είναι η Ημέρα στο Hellas  των Ελλήνων Χριστιανών». Προς δόξα και τιμή των «Ηρώων με το λοφίο με τις παντούφλες». Όπως μας υπενθυμίζει ο Βασίλης Λογοθετίδης στην ταινία που προβλήθηκε σε επανάληψη βγαίνοντας στο μπαλκόνι με το πάνω μέρος της στολής του και το καπέλο με το λοφίο του. Ενώ δίπλα του ο πειναλέων γλύπτης του ανδριάντα του αναζητούσε πάνω στο τραπέζι με την οδοντογλυφίδα να πετύχει κάποιο μεζεδάκι και κεφτεδάκι. Από αυτά που δεν έπεσαν της Αλίκης- στις σκάλες του πλοίου που ετοιμάζονταν να φύγει για την Αυστραλία. Αντίθετα οι νεότερες γενιές των ελλήνων που μεταναστεύουν δεν παίρνουν τίποτα μαζί τους, παρά μόνο την ευφυΐα, την καπατσοσύνη τους, την εργατικότητά τους, την οικογενειακή και φιλική τους μνήμη. Αφήνοντας την χώρα μας ακόμα φτωχότερη. Διάφορα δικονομικά και πολιτικά κυβερνητικά τεχνάσματα κωλυσιεργούν για μία ακόμη φορά την έναρξη της Δίκης των Τεμπών και τον χαμό 57 αθώων παιδιών και πόσων τραυματιών άραγε; 3 χρόνια και 1.500.000 ευρώ ξοδεύτηκαν και η ανοργανωσιά μας στην έναρξη ως μόνη δικαιολογία μας. Το «κράτος δικαίου» ελέχθη ότι μεριμνά, αλλοίμονο στους Έλληνες και τις Ελληνίδες. Μια Δίκη που θα κρατήσει περί τα 4 έως 5 χρόνια, ποιος ζει ποιος θυμάται!!! Εδώ δεν γνωρίζουμε πώς θα έρθει με τιμές αρχηγού κράτους το….. «Ο Θεός σώζει την Αμέρικα» εκ της πέραν του Ατλαντικού Εσπερίας ακούστηκε τιμητικά και μεγαλόφωνα από τα λαλούντα υψηλόφρονα χείλη των ευσεβών. Τουλάχιστον από την ατμόσφαιρα των ημερών της Πασχαλινής περιόδου παρέμειναν οι αργίες (και οι κοπάνες) για τους εργαζομένους του κρατικού ή ιδιωτικού τομέα.

            Θάνατος του όλβιου Γιώργου Μαρίνου και της Μεγάλης Κυρίας του Ελληνικού Τραγουδιού της δυναμικής και χειραφετημένης γυναίκας Μαρινέλλας. Το συνολικό αποτέλεσμα της επίγειας παρουσίας του τους έκαναν να ξεχωρίζουν και το άξιζαν. Οι φωνές τους και η παρουσία τους θα μας συντροφεύουν για πάντα. Δεν θα μας λείψουν γιατί αποτελούν ζωντανό και αναπνέον κομμάτι της εθνικής μας πολιτιστικής κληρονομιάς και λαϊκής μουσικής μας παράδοσης.

Και καθώς θα ανοίγει «άνοιξε πέτρα….» το μνήμα της, το κόκκινο τριαντάφυλλο θα είναι το δικό μας. Αυτό που σου προσφέραμε με σεβασμό και δέος κάποτε στην αίθουσα που τραγουδούσες και μας μάγευες στην Πλάκα.

            Πρόλογος

             Toujours recommancer

                      Paul  Valery

Κοιμούνται τ’ άστρα τ’ ουρανού

Κοιμάται το φεγγάρι

Ο άνεμος ορέγεται

Της θάλασσας τη χάρη

 

Στην επιφάνεια του νερού

ρηχά, κοντά στα δέντρα

η Άνοιξη ανέμελα πλενόταν

Στο λιβάδι. Ο άνεμος

τη μάλωνε

Τα κύματα γελούσαν

 

Κι αυτή κοιτάζει τον φακό

φιλάρεσκα και λέει

Δροσερή

Και ταϊζω

Ωραίος ο τίτλος

Πριν συστηθούμε   

          Τέλος, θέλω να ευχαριστήσω την πρώτη της Γενιάς του 1980 ποιήτρια, την βραβευμένη Μαρία Κούρση, η οποία είχε την καλοσύνη να μου αποστείλει την νέα της ποιητική συλλογή, που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2025, σελίδες 86 από τις εκδόσεις «Ηριδανός». Η νέα της συλλογή έχει τίτλο «Ο χρόνος σε τίτλους». Τα σχέδια και το εξώφυλλο που κοσμούν την συλλογή είναι του εικαστικού Δημήτρη Σεβαστάκη, ενώ την φροντίδα είχε ο κριτικός και πεζογράφος Κώστας Βούλγαρης. Ευχαριστίες η ποιήτρια οφείλει και στον Γιώργο Χουλιάρα. Αρκετά από τα ποιήματα της συλλογής προδημοσιεύτηκαν σε διάφορα λογοτεχνικά περιοδικά όπως «Ο Χάρτης», «Ο Μανδραγόρας», στο «Περί Ου», στα «(δε) κατά», στο “Poeticanet” ή ακούστηκαν σε Διεθνή Φεστιβάλ Ποίησης, όπως της Πάτρας, της Τήνου κλπ. Την συλλογή η ποιήτρια την αφιερώνει «Στον γιο μου Χρήστο Τριανταφύλλου». Η καλαίσθητη και πρωτότυπη νέα συλλογή της αξιόλογης ποιήτριας Μαρίας Κούρση, ανοίγει την αυλαία της με ρήση του γάλλου καταραμένου ποιητή Σάρλ Μπωντλαίρ», «Να είσαι πάντα ποιητής ακόμα και στον πεζό λόγο». Περιλαμβάνει μετά τον ΠΡΟΛΟΓΟ τις εξής χειμαρρώδεις και μεστές ποιητικών νοημάτων ενότητες ποιημάτων της.

 «Οκτώ τίτλοι κατηγορούνται»,

[Οι τίτλοι είναι

το πιο αξιόμαχο

και το πιο αδικημένο

κομμάτι της Ιστορίας]

«Τίτλοι υπεράσπισης»,

[Το δέντρο δεν ξέρει τι είναι η φωτιά.

Το αγκαλιάζω και πάλι καίγεται.]

«Τίτλοι κατηγορίας»,

[Με κοιτάζουν τα δέντρα.

Με θυμούνται.]

«Τίτλοι Αιθουσών».

[Η ανακοίνωση είναι σαφής

Όσοι τίτλοι φέρουν δέντρα

    Μένουν εκτός αιθούσης

 

Οι τίτλοι κρύβουν τα δέντρα

βαθιά μέσα στο μυαλό τους

   Και μπαίνουν ανενόχλητοι

       στις αίθουσες]  

Ένας θεατρόμορφος ποιητικός λόγος στενής και άμεσης συνομιλίας της εκλεκτής ποιήτριας με κλασικά πρόσωπα δημιουργών της ξένης κυρίως αλλά και της ελληνικής ποίησης. Ονόματα ποιητικοί σταθμοί και σύμβολα της παγκόσμιας πολιτιστικής και πνευματικής μας κληρονομιάς. Ο Ρώσος Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, οι Γάλλοι Γκιγιώμ Απολλιναίρ και Πωλ Ελυάρ, ο Αρθούρος Ρεμπώ και ο Βίκτωρ Ουγκώ. Ο ιταλός Αλμπέρτο Μοράβια, ο Κώστας Καρυωτάκης και η Μαρία Πολυδούρη και ο Γιάννης Ρίτσος, η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ και η Ελένη Βακαλό. Δεν θα μπορούσε να λείψει από την ποίηση ενός τέτοιου υψηλού μεγέθους η φωνή του Ηλία Λάγιου και ο Γιώργος Μπλάνας. Ο Γενάρχης της ελληνικής ποίησης έχει την δική του θέση:

        Γενναιοφρόνως

          Την Ποίηση να ευχαριστείς

                του απάντησε

          Και σήκωσε τα μάτια της ψηλά

Ο Σολωμός ατενίζει

Τη θάλασσα με τόλμη

Μήπως γυρίσει πάραυτα

Η όμορφη Ευρυκόμη

 

Το ροζ το σιελ το μωβ το μπεζ

Μονοσύλλαβες

Γαλήνη

Απαλή

Και σύννεφα

    Εύστοχα και έξυπνα ποιούσα η έμπειρη της ποιητικής τέχνης Μαρία Κούρση, μνημονεύει πέρα από ποιητές και έλληνες και ξένους μουσικοσυνθέτες όπως ο Βιβάλντι, ο μελωδός των ονείρων μας Μάνος Χατζιδάκις, η Εντιθ Πιάφ, ο ηθοποιός Ύβ Μοντάν. Και δεν είναι τυχαίο το γεγονός νομίζω όταν τοποθετεί μέσα στην σύνθεση τον στίχο της, την ποιήτρια Μελισσάνθη: «Με τη χρήση φεγγαριού/ Η νύχτα της Μελισσάνθης/ Αναποδογυρισμένη ομπρέλα/ Στην Άνοιξη του Vivaldi." Για να μας δηλώσει για μία ακόμη φορά τα υπερρεαλιστικά στοιχεία της δικής της ποιητικής φόρμας. Ενώ εμπνέεται ακούγοντας την ηθοποιό Έλλη Λαμπέτη να διαβάζει την ποίηση του Αλεξανδρινού ποιητή Κωνσταντίνου Καβάφη.

        Εξόχως

                Εδώ και χρόνια

Πίσω από κάθε μισοφωτισμένο

παράθυρο ακούω πάντα τη φωνή

της Έλλης Λαμπέτη να διαβάζει

Κωνσταντίνο Καβάφη

 

Τα ωραία λάθη και τις φωνές

που σίγησαν

        Η αδρή και αντρική φωνή του Δημήτρη Μητροπάνου συστεγάζεται στο ποίημα της «Παντελώς» με τις Παρισινές νύχτες της πεζογράφου Μιμίκας Κρανάκη.

Μια συνομιλία της με τον Χρόνο και όπως αυτός προσδιορίζεται κάθε φορά από την γραφή και τα χείλη των Ποιητών. Γράφει στο ποίημά της «Προσεχώς», «Ήρθε το λάθος./ Χτύπησε την πόρτα και/ σταμάτησε τον Χρόνο».

Θα πέσω με το κεφάλι στη θάλασσα.

Βαθιά. Όσο πιο βαθιά γίνεται.

Μέχρι να φτάσω στον ήλιο.

 Μια ας το επαναλάβουμε πρωτότυπη ποιητική συλλογή μικρών σε έκταση ποιημάτων αλλά πυκνών νοημάτων και εξαιρετικής σύνθεσης  που βασίζεται η ποιητική μονάδα στον τίτλο της και το παιχνίδισμα των ήχων. Καταλήξεις λέξεων που δεν μας είχαν συνηθίσει στην χρήση τους άλλες ποιήτριες ή ποιητές της Γενιάς της και όχι μόνο. Ποιήματα που ανασαίνουν ΠΟΙΗΣΗ. Ατμόσφαιρα ΠΟΙΗΣΗΣ. Καρποφορούν ΠΟΙΗΣΗ. Ευωδιάζουν ΠΟΙΗΣΗ. Μια Ποίηση όχι για την Ποίηση αλλά για τον βιβλιόφιλο αναγνώστη και την καθημερινότητά του. Μια ποιητική καθημερινότητα που διασώζει στο Χρόνο ότι πιο αισθητικά ωραίο διαφυλάσσει μέσα της η ελληνική γλώσσα. Ναι γλωσσοκεντρική η Ποίηση της Μαρίας Κούρση αλλά τόσο χαρίεσσα και ευωδιαστική, μέσα στην άρτια σύλληψή της και την αρχιτεκτονική δομή των ποιημάτων της.

Κρύβει το πρόσωπό της πίσω από τους στίχους της, από τις ποιητικές της εκφράσεις και νοήματα, τις λέξεις που επιλέγει με σεβασμό για να φιλοτεχνήσει τα μικρά σε όγκο αλλά πλήρης τρυφερότητας ποιήματά της.

        Ασφαλώς

          Σκοτεινή απαγγελία

           Και σούρουπο

Το παραδέχομαι

Κρύφτηκα μέσα

Στη λέξη πέτρα

Ελπίζοντας πως

Κάποιος θυμωμένος

Θα την πετάξει μακριά.

 

Όσο πιο μακριά γίνεται.   

     Συμπερασματικά, δεν γνωρίζω ποια θα είναι η επίδραση στις νεότερες γενιές των ποιητριών και ποιητών-εννοώ ηλικιακά- αυτού του σύγχρονου θερμού και αισθαντικού ποιητικού και στην ουσία του ερωτηματικού λόγου που μας έδωσε η ποιήτρια Μαρία Κούρση. Ποιήματα σκελετός ενός διαρκούς αυξανόμενου σε ποιότητα ποιήματος ζωής και αίσθησής της, συνομιλίας της με τον εαυτό της, το ίδιο το φαινόμενο της ποίησης, με εμάς τους αναγνώστες της. Είμαι βέβαιος όμως ότι τα ίχνη των ποιημάτων της θα είναι ορόσημο στην εξέλιξη της ελληνικής ποίησης και η ίδια ως Ποιήτρια δικαιωματικά κατακτά την πρώτη θέση μεταξύ των ποιητριών της Γενιάς της και αυτό, δεν είναι υπερβολή ενός θαυμαστή του έργου της, αλλά μία βεβαιότητα που πηγάζει από το ίδιο το ποιητικό της έργο στην μέχρι σήμερα παρουσία του.

Την συλλογή υποδέχτηκαν επαινετικά και σχολίασαν θετικά σύγχρονες αντρικές και γυναικείες φωνές στο διαδίκτυο ή στον τύπο όπως:

-Δημήτρης Βαρβαρήγος, περιοδικό Περί Ου

-Αλεξία Βλάρα, περιοδικό Περί Ου

-Ανθούλα Δανιήλ, περιοδικό Fractal- Φράκταλ

-Θεώνη Κοτίνη, περιοδικό Νέον Πλανόδιον

-Κωνσταντίνα Κορρυβάντη, εφημερίδα Η Εποχή

-Τέσυ Μπάϊλα, περιοδικό Literature

-Δέσποινα Παπαστάθη, εφημερίδα Η Εφημερίδα των Συντακτών

-Χρίστος Παπαγεωργίου, περιοδικό Diastixo- Διάστιχο

-Ζωή Σαμαρά, περιοδικό Ο Χάρτης

        Λεληθότως

        Δέντρα στους τίτλους

          Δέντρα σε τίτλους

Τόσα σκαλιά ανέβηκα

Απόφαση δεν πήρα

 Μια ποίηση υψηλή όπως τα Δέντρα σύμβολα που αγάπησε, ευσκιόφυλλη, καρποφόρα, με βαθιές και εύχυμες ρίζες για τους αναγνώστες της.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

Τρίτη 31 Μαρτίου 2026