Ε.Γ. Αρβελέρ, Τίνος εστίν το ελληνίζειν;

 

       Τίνος εστίν το ελληνίζειν;

Μία συνέντευξη της ιστορικού Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ με την δημοσιογράφο και πολιτικό κυρία Λιάνα Κανέλλη

Περιοδικό NEMECIS τχ. 19/6, 1998, σ. 48-54

          «Όταν πτωχεύσουνε οι πλούσιοι,

          δεν θα πλουτίσουν οι φτωχοί.

          Μα όταν κυβερνούν οι ανίκανοι,

          ένοχοι είναι οι ικανοί.

          Και όταν μόνο οι ανάξιοι

          μιλούνε για αξίες,

          τότε η απαξίωση θα είναι γενική

          Ας τα σκεφτεί αυτά

          όποιος στην κάλπη ρίχνει την ψήφο του,

          για όποια και να ‘ναι εκλογή.»

              Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ*

*Ιδιόχειρο σημείωμα της Ε.Γ.Α. προς τον νυν έλληνα πρωθυπουργό κύριο Κυριάκο Μητσοτάκη που διαβάστηκε στην εξόδιο ακολουθία της και αναρτήθηκε στο διαδίκτυο.

«Μία από τις παλιές επιγραφές του 1^ου αιώνα λέει: Φαίνεται ότι δεν είναι Έλληνας, όχι μόνον από τη γλώσσα, όχι μόνον από το ένδυμα, αλλά και από το  πώς περπατάει και στέκεται. Ο Συνέσιος όταν στέλνει στον αυτοκράτορα Αρκάδιο ένα γράμμα για να βρίσει τους Γότθους που έχουν καταλάβει τα ανώτατα αξιώματα, του λέει ότι δεν μπορείς να ανακατέψεις σισυροφόρους Γότθους τηβενοφόρους Ρωμαίους. Δηλαδή, οι Ρωμαίοι είναι οι Ρωμιοί, οι Έλληνες, οι ελληνοπρεπείς…».

          Κάπως έτσι αρχίζει η συνέντευξη της Ελένης Γλύκατζη- Αρβελέρ προς τη NEMECIN, για να εξελιχθεί σε μιά απολαυστική συζήτηση για τα ζητούμενα του 21^ου αιώνα, σχοινοβατική όμως, καθώς έπρεπε να κρατηθούν ίσες αποστάσεις από το παρελθόν και το μέλλον υπέρ του έτσι κι αλλιώς δύσκολου παρόντος μας.

Λιάνα Κανέλλη: «Είναι πολλοί αυτοί που λένε πώς ο επόμενος αιώνας ανήκει στην ελληνική σκέψη. Οργασμός γύρω από τα Ελληνικά Γράμματα παρατηρείται σε πληθώρα πανεπιστημίων απ’ άκρον εις άκρον του πλανήτη. Σαν να προσπαθούν να βρουν απαντήσεις στα σύγχρονα διλήμματα με τρόπο ελληνικό.

Ε.Γ.Α. Όταν εκείνος ο καημενούλης ο Ιουλιανός ο Παραβάτης, που είχε μεγαλώσει με τις μυστικές θρησκείες και τα ελληνικά, φώναζε ότι το ελληνίζειν δεν είναι χριστιανικό, του απαντάει ο περίφημος Γρηγόριος Ναζιανζηνός, ο συμμαθητής του στη διατριβή του με τον περίφημο τίτλο «Τίνος εστί το ελληνίζειν», εξηγώντας του ότι ελληνικός τρόπος δεν είναι μόνον η γλώσσα, αλλά και να έχεις την τεχνολογική ικανότητα, την καπατσοσύνη, να αντιμετωπίζεις τις αντιξοοότητες με τον ελληνικό τρόπο. Γιατί το μόνο που βγάζει έξω ο Ναζιανζηνός από τον αρχαίο κόσμο του είναι και του σκέπτεσθαι είναι η παιδεραστία. Για το ελληνίζειν έχουμε ένα σωρό ωραιότατα επιγράμματα. Ο Παλλάδας γράφει: «Τόσο άλλαξε ο κόσμος που δεν ξέρουμε αν εμείς οι Έλληνες είμαστε ζωντανοί…». Όταν ο Νέρων κατεβαίνει στους Δελφούς και αναρωτιέται που είναι οι Έλληνες για να τον υποδεχθούν, κάποιος από τη συνοδεία του απαντά: «Δεν υπάρχουν πιά Έλληνες στους Δελφούς». Και ο Νέρων αναφωνεί: «Μέμφομαι τον αιώνα άνευ Ελλήνων».

Σας θυμίζω αυτό που είπε ο Χριστός όταν είδε τους πρώτους Έλληνες: «Τώρα είμαστε ήσυχοι. Ο χριστιανισμός θα διαδοθεί». Οι Εβδομήκοντα  μετέφρασαν τις γραφές στα ελληνικά πρίν από τον χριστιανισμό. Για ποιόν; Για τους Ελληνόφωνους Ιουδαίους της Αλεξάνδρειας που δεν μιλούν παρά μόνον ελληνικά. Άρα, το ελληνίζειν δεν είναι μόνον ελληνοφωνία, είναι και τρόπος ζωής, τρόπος ενδύματος, ως και κόμμωσης. Είναι η αντίληψη του να είσαι μέσα στη ζωή ο υπεύθυνος της τύχης σου. Ενώ όταν έρχεται ο χριστιανισμός σε κάνει υπεύθυνο της σωτηρίας σου.

Λ.Κ. Το ζητούμενο στην παγκοσμιοποίηση δεν ξέρω αν μπορεί να διαχωρίσει την υπευθυνότητα του πολίτη από τη σωτηρία του ανθρώπου και τούμπαλιν. Ίσως γι’ αυτό ψάχνουμε στον αρχαίο άνθρωπο το μελλούμενο.

Ε.Γ.Α. Ο πολιτικός χώρος των ανθρώπων της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όπως λέει ο Διόδωρος ο Σικελιώτης, είναι κάθε γη βατή και κάθε θάλασσα πλωτή. Και ο υπεύθυνος πολίτης ήταν υπεύθυνος για την πόλη του με οποιοδήποτε καθεστώς. Σ’ αυτήν την παγκοσμιότητα έρχεται ο χριστιανισμός και προσθέτει και τον ουρανό. Οπότε, αυτοδιαλύεται η πολιτική ευθύνη στην καθημερινή ζωή και η υπευθυνότητα του ανθρώπου εκφράζεται μόνο με τη μέριμνα για τη σωτηρία του. Δεν υπάρχει πολιτική ευθύνη στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Μόνον πολιτιστική. Φτάνει να είσαι ορθόδοξος για να είσαι βυζαντινός πολίτης. Οι ιδεολόγοι της βυζαντινής εποχής όταν μιλούν για το έθνος το βυζαντινό, μιλούν για έθνος χριστιανικό, όπως λέει και ο Λέων ΣΤ΄, ο Σοφός.

Λ.Κ. Τί περιεχόμενο δίνει κανείς στην παγκοσμιοποίηση, ως κοσμοθεωρία αλλά και βιοθεωρία, όταν προφανώς μεγάλο μέρος και των σημερινών συγκρούσεων είναι προϊόν βαθύτερης ιστορικής εμπειρίας και όχι μόνο τεχνοκρατικών συμφερόντων;

Ε.Γ.Α. Μόνο τεχνολογικά και οικονομικά υπάρχει αυτήν την στιγμή μιά πλανητοποίηση, άς πούμε. Που σημαίνει ότι όταν ανοίγουμε εμείς ένα παράθυρο στη Σορβόννη, κρυολογούν στο Πεκίνο. Παίρνουν δηλαδή το σύνθημα οι νέοι και το πηγαίνουν πέρα από την οικονομία και την τεχνολογία. Ίσως το ζητούμενο να είναι η παγκοσμιοποίηση της ψυχής τουλάχιστον για τους νέους. Νέοι βρίσκονται πίσω από τους Γιατρούς χωρίς Σύνορα, τους Δημοσιογράφους χωρίς Σύνορα, τα δικαιώματα του ανθρώπου χωρίς σύνορα, τις υπηρεσίες για τον συνάνθρωπο. Αλλά μόνον στα ελληνικά και σε καμιά άλλη γλώσσα δεν υπάρχει η λέξις συνάνθρωπος. Οι νέοι όταν διαβάζουν και έχουν το στομάχι τους γεμάτο, ενδιαφέρονται για τον συνάνθρωπο που φθάνουν σε μιά παγκοσμιοποίηση της καρδιάς και της ψυχής.

Λ.Κ. Και όμως, κυρία Αρβελέρ, η πλειονότης των νέων στον κόσμο εξαιρείται. Δεν είναι χορτασμένη, αναγκάζεται να πολεμάει, οδηγείται από το σύστημα και γίνεται φορέας ιδεολογιών.

Ε.Γ.Α. Έχετε δίκιο’ μιλώ για τις ομάδες νέων που εμφανίζονται στο προσκήνιο. Αυτοί δηλαδή που εμείς στη Γαλλία λέμε ότι δεν έχουν ανάγκη από –σμούς (σοσιαλισμός, φιλελευθερισμός, κομμουνισμός) και η μόνη λέξη που δέχονται μ’ αυτήν την κατάληξη είναι η ελληνική λέξη «πρίσμα» (σημ: prisme στα γαλλικά). Το ζητούμενο, όμως παραμένει η Παιδεία’ άλλο αναλφάβητος, άλλο αγράμματος. Το 25% των άνεργων νέων στη Γαλλία είναι αγράμματοι. Το 35% των παιδιών στις φτωχογειτονιές των μεγάλων γαλλικών πόλεων δεν ξέρουν τί σχέση έχουν μ’ αυτούς που συγκατοικούν.

Λ.Κ. Και μιλάτε για την πολιτισμένη Γαλλία, τον λεγόμενο δυτικό πολιτισμό’ που να μιλήσουμε για νέους του προσκηνίου ή του παρασκηνίου στο Αφγανιστάν ή το Πακιστάν; Για ποιά έννοια ψυχή και παγκοσμιοποιημένη καρδιά να μιλήσουμε, της πιστωτικής κάρτας και του Ίντερνετ; Μπορώ να πάρω λεφτά στη Νέα Υόρκη ή στο Πεκίνο από την τράπεζα. Αλλά για να τα πάρω, πρέπει να τα έχω και για να είμαι στο σύστημα, πρέπει να έχω τις απαιτούμενες γνώσεις. Επομένως, πόσο ελληνική μπορεί να είναι η πρόταση για μιά παγκοσμιοποιημένη «ψυχή» ή πιό απλά ένας ανθρωποκεντρικός ελληνικός πολιτισμός με τέτοια δεδομένα αποκλεισμού της πλειονότητας των νέων και μη;

Ε.Γ.Α. Πρέπει να περάσουμε από το μικρό στο μεγαλύτερο και από το μεγαλύτερο στο Μεγάλο. Πάρτε, για παράδειγμα , την  Ευρώπη. Δεν υπάρχει Ευρώπη χωρίς την Ελλάδα, όπως και, κατά τη γνώμη μου, δεν υπάρχει Ελλάδα χωρίς την Ευρώπη. Ο Πωλ Βαλερύ έλεγε πώς όπου Αριστοτέλης και Πλάτων, εκεί και η Ευρώπη. Όπου το όνομα Μωυσής και Ιησούς, όπου το όνομα Βιργίλιος λέει κάτι στους ανθρώπους, εκεί και η Ευρώπη. Συνοπτικά και λακωνικά: Αθήνα, Ρώμη, Ιερουσαλήμ, αυτή είναι η Ευρώπη.

Λ.Κ. Και η Ιερουσαλήμ; Θα ξενίσει το τρίπτυχο.

Ε.Γ.Α. Όχι, γιατί Ιερουσαλήμ είναι ο χριστιανισμός. Κατάλαβες; Η Ιερουσαλήμ ξενίζει, όταν τα πράγματα τα βλέπεις στενά. Η Αθήνα θα είναι πάντα πρώτη ως ορθολογιστική σκέψη, ως φιλοσοφική σκέψη. Άλλωστε, η λέξη ανθρωπισμός για πρώτη φορά εμφανίζεται στα ρωμαϊκά χρόνια. Η αλληλεγγύη έχει οπωσδήποτε ελληνική καταβολή και αυτό το αναγνωρίζουν όλοι. Αυτό έκανε τον Στάλιν να πει είμαστε όλοι Έλληνες, αυτό έκανε τον Σατομπριάν να αναφωνήσει, όταν έμαθε ότι έπεσε το Μεσολόγγι, εγώ θα ζήσω και θα πεθάνω σαν Έλληνας. Αυτό έκανε τον Γκαίτε να λέει ότι οι μόνοι πολιτισμένοι είναι οι Έλληνες. Από εκεί και πέρα, όμως, άς μη θεωρούμε ότι εμείς γεννιόμαστε πολιτισμένοι και οι άλλοι βάρβαροι. Επιμένω ότι εμείς τους δώσαμε το φώς αλλά εκείνοι μας έδωσαν τον ηλεκτρισμό.

Λ.Κ. Το θέμα, κυρία Αρβελέρ, είναι ποιός θα αλλάξει τα φώτα σε ποιόν… Πού έχει φθάσει δηλαδή ο πολιτισμός και τίνος εστί, στον 20^ο και 21^ο αιώνα; Είναι πολιτισμός να γίνονται πόλεμοι με θύματα αμάχους κατά χιλιάδες και ελάχιστους στρατιώτες νεκρούς; Είναι πολιτισμός να σου εκδίδει η Έκθεση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αποφάσεις περί τρομοκρατίας και περιορισμούς χημικών όπλων ο πλανητάρχης, που είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός χημικών και πυρηνικών όπλων; Μήπως έχουμε φθάσει σε αντιφάσεις που είναι περισσότερο σχιζοφρενικές και καθόλου ελληνότροπες;

Ε.Γ.Α. Έχουμε διάφορα στρώματα αποφάσεων αυτήν τη στιγμή του κόσμου. Δεν λέω ότι όλοι ζούν με τη συνείδηση του ελληνικού τρόπου. Αναφέρομαι σ’ αυτόν ως καταβολή και ρίζα και παραμένει πρόβλημα αν η αρετή και ποιά αρετή διδάσκεται. Από την άλλη πλευρά, όμως, επιμένων πώς η αγωνία των νέων, όταν είναι αλώβητοι από το σύστημα, παραμένει να θέλουν να προχωρήσουν χέρι-χέρι με τον συνάνθρωπό τους. Είναι, θαρρώ, πιά συνείδηση των νέων ότι ο «ξένος» είναι περισσότερο ενδοεθνικός παρά εξωεθνικός.

Λ.Κ. Δηλαδή, τελικά ο εχθρός είναι όπως πάντα εντός;

Ε.Γ.Α. Έχω λανσάρει στη Γαλλία και έχει πιάσει, τον όρο εσωτερικές βαρβαρότητες. Στο πολιτισμικό πεδίο δεν υπάρχει έξωθεν βαρβαρότης, γιατί ο κόσμος έχει εκπαιδευθεί να αναγνωρίζει τον άλλον ως αυταξία. Αν όμως πάμε στο εσωτερικό πρόβλημα του ξένου, του εχθρού, θα δείτε ότι ο φονταμενταλισμός, τα ριζοσπαστικά κινήματα όπως στο Αλγέρι, δεν είναι λύση διαλογική.

Λ.Κ. Οι Κούρδοι δεν είναι εντός, δεν είναι Τούρκοι υπήκοοι’ όταν τους χτυπάνε, είναι τρομοκράτες ή επαναστάτες;

Ε.Γ.Α. Πρόσεχε τί μου λες; Όταν χτυπάνε τους Κούρδους, όχι όταν οι Κούρδοι χτυπούν το καθεστώς. Το βλέπεις το ζήτημα από το ουμανιστικό πρίσμα. Για να αναγνωρίσεις τον άλλον σήμερα, να καλύψεις τις ανάγκες των νέων, πρέπει να υπερβείς νοητικά και πολιτισμικά έννοιες όπως κράτος, σύνορα, έθνος. Έρχεσαι και αναρωτιέσαι ότι η Ευρώπη στο ιδρυτικό της σκεπτικό φανταζόταν τη ζωή της ως συνανθρωπική στο μέλλον. Δεν ήταν μόνο μιά οικονομική και νομισματική ένωση’ πιό απλά είναι τα τέσσερα θεμέλια: δημοκρατία, διάλογος, δικαιώματα του ανθρώπου και ανάπτυξη,

Λ.Κ. Μεγάλη η απόσταση από τη θεωρία στην πράξη. κυρία Αρβελέρ. Θυμάμαι κάποτε να προτείνεται ως λύση του Κυπριακού το υπέροχο μοντέλο Τσεχοσλοβακίας. Και με πρόεδρο έναν Βάτσλαβ Χάβελ να έχει η Ευρώπη μία Τσεχία και μία Σλοβακία.

Ε.Γ.Α. Εδώ υπάρχει μία απάντηση μόνον επιστημονική. Το κράτος και η πολιτική δίνουν απαντήσεις στα μικροπρόθεσμα. Αυτός είναι ο ένας ρυθμός, ο συντομότερος. Ενώ για κάθε τί πολιτισμικό, εκεί που πρέπει να αλλάξουν οι νοοτροπίες, ο ρυθμός είναι άλλος και μακροπρόθεσμος. Είναι θέμα παιδείας και χρόνου για να πεις, όπως ο Βάρναλης, τον εχθρό σου αδέρφι αδικοσκοτωμένο. Από ένα καθεστώς, από μιά μεγάλη δύναμη ας πούμε, σαν την Αμερική, ούτε κράτος ούτε έθνος, τί ζητάς βραχυπρόθεσμα να σου δώσει; Πρώτον, φαϊ στους ανθρώπους και γρήγορα. Σου απαντά, το μεγαλύτερό μου έσοδο είναι να πουλάω όπλα. Από την άλλη μεριά, του ζητάς διαπαιδαγώγηση των νέων του με θεωρίες και αρχές ανθρωπίνων δικαιωμάτων και καθόλου πολέμου. Σ’ αυτήν την αντίφαση που τη συναντάμε πιά σε διανοουμένους, σε δασκάλους, σε πολιτικούς, στους πάντες εντέλει, παίζονται όλα.

Λ.Κ. Σχιζοφρενικά πράγματα.

Ε.Γ.Α. Το πρόβλημα είναι πόσο μπορεί να γίνουν κατανοητά ως σχιζοφρενικά από τους ανθρώπους. Αν εγώ έδινα έναν ορισμό της Ευρώπης, θα έλεγα ότι παραμένει ο μόνος χώρος όπου το κριτικό πνεύμα έχει μιά αυτεξουσιότητα. Η Ευρώπη είναι η μόνη η οποία κατάφερε να ανατρέπει τις βεβαιότητές της για να μπορεί να πάει πιό πέρα, προς μιά ουτοπία. Και ο σοσιαλισμός, ευρωπαϊκός είναι. Και ο φασισμός, ευρωπαϊκός είναι. Δεν είναι ηθικός χώρος η Ευρώπη. Είναι χώρος ο οποίος αναρωτιέται για τη σημασία της έννοιάς του. Ξέρεις τί λέμε εμείς στη Γαλλία για την Ιστορία; Η Ιστορία είναι αυτό που μετατρέπει τη γεωγραφία σε μπορντέλο. Αν αφήσεις μόνη της τη γεωγραφία, έχεις βουνά, λαγκάδια και θάλασσες. Από τη στιγμή που φτιάχνεις τούνελ, δρόμους και αγωγούς, η γεωγραφία γίνεται μπορντέλο. Πρίν από δέκα χρόνια ρωτούσαν εμάς τους μεγάλους και δήθεν έξυπνους πώς βλέπουμε την καινούργια χιλιετία. Με ρωτήσανε κι εμένα, για τα πετρέλαια κ.λπ. Και τους είπα: σταματήστε, παιδιά. Το πρόβλημα, το μεγαλύτερο του κόσμου, θα είναι το νερό. Τίνος εστί λοιπόν το ελληνίζειν σ’ έναν κόσμο πού βαφτίζει πολιτισμό τη βαρβαρότητα και που περνάει πρωτοσέλιδο τον θάνατο ενός κυανόκρανο και στα «ψιλά» εκατό χιλιάδες νεκρούς από πείνα; Τίνος εστί το ανθρωπίζειν;

Λ.Κ. Το ελληνίζειν ως ανθρωπίζειν, γιατί ο Χάντινγκτον…

Ε.Γ.Α. Άσ’ τον αυτόν, εκτός αν θέλεις να μιλήσουμε και για τους βλάκες. Όλη του η θεωρία είναι βλακώδης. Αμερικανικά πράγματα. Δεν μπορώ να σου απαντήσω στο ερώτημα αν υπάρχει πρόοδος. Δεν θα φτάσουμε στο σημείο να πούμε ότι ο άνθρωπος είναι άνθρωπος, αλλά μόνο στο ότι υπάρχει ποσοτική πρόοδος’ στον χρόνο της ζωής δηλαδή και στον χρόνο της ημέρας ο άνθρωπος μπορεί να γίνεται κτήνος για μία ώρα μόνο, ενώ προηγουμένως ήταν κτήνος πέντε ώρες. Λιγόστεψε η κτηνωδία, αλλά δεν χάθηκε. Και λιγόστεψε χάρις στην ελληνοπρεπή παιδεία.

Λ.Κ. Ο χριστιανισμός αυτήν την παιδεία την πήγε παραπέρα ή την χαντάκωσε, κυρία Αρβελέρ, όπως λένε πολλοί αρχαιολάτρες;

Ε.Γ.Α. Οπωσδήποτε την πήγε παραπέρα. Στον Πλάτωνα και τον Έρωτά του είσαι παιδαγωγός. Στα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη έχεις την ισοτιμία δύο ανθρώπων που είναι μαζί. Όταν ο Χριστός σου λέει όμως «αγαπάτε αλλήλους», δεν σου είπε ποτέ ποιοί είναι αυτοί και ποιοί οι άλλοι. Είναι οι πάντες. Όταν ο Ευσέβιος στον 4^ο μ.Χ. αιώνα σου γράφει ούτε εθνικοί, ούτε Εβραίοι, ούτε Έλληνες, ούτε δεσπότες, ούτε άνδρες, ούτε γυναίκες, ούτε δούλοι, βρίσκεσαι σ’ ένα άνοιγμα πανανθρώπινο. Αυτό είναι το άνοιγμα πού κάνει ο χριστιανισμός. Η τεράστια ιστορία στο «αγαπάτε αλλήλους».

Λ.Κ. Και όμως, εισερχόμαστε στον 21^ο αιώνα, με διαδίκτυα, λεωφορειοδρόμους της Πληροφορικής, θρησκευτικούς πολέμους και την πλειονότητα των ανθρώπων να εξαιρούνται απ’ αυτό που έχουμε συνηθίσει να λέμε δήθεν πολιτισμένος κόσμος και πρόοδος. Μοιάζουν σαν ιδεολογήματα τα επιτεύγματα της τεχνολογίας και τα ανθρωπιστικά μηνύματα όταν το 70% του παγκόσμιου πληθυσμού απέχει δύο ώρες με τα πόδια από το κοντινότερο τηλέφωνο. Μιλάμε για πολιτισμό της πληροφορίας, αλλά, ως γνωστόν, το προϊόν πληροφορία ούτε πίνεται, ούτε εμβόλιο γίνεται, ούτε σταματάει συγκροτήσεις τόξων και διόγκωση του καπιταλισμού. Στο «αγαπάτε αλλήλους» έχουμε να αντιπαρατάξουμε μιά πολιτισμική ομογενοποίηση, έναν πολιτισμό της χαρτοπετσέτας και σχεδόν ξεχάσαμε  πόσο χρόνο χρειάζεται να καταναλώσουμε απλά για να πλύνουμε τα χέρια μας.

Ε.Γ.Α. Μιά μέρα, στο Παρίσι, ο πρωθυπουργός της Ιαπωνίας, καθώς τρώγαμε, μου είπε πώς οι μεγαλύτεροι πολιτισμοί είναι αυτοί που τρώνε με τα ξυλαράκια, επειδή οδηγούν την τροφή, ενώ οι ευρωπαϊκοί πολιτισμοί όπου τρώμε με πιρούνι, καρφώνουν την τροφή και αυτό είναι βαρβαρότητα. Και επέμενε ότι αυτοί οι δύο μεγάλοι πολιτισμοί θα συγκρουσθούν μοιραία. Του λέω: Μιά στιγμή, για μένα οι μεγαλύτεροι πολιτισμοί είναι αυτοί που τρώνε με τα χέρια, γιατί εκεί ξέρεις τί πιάνεις και τί δεν πιάνεις και έχεις το σύνολο των αισθήσεων. Με κοιτάει καλά-καλά και επιμένω: Ξεχάσατε την Ελλάδα, ξεχάσατε τη Ρώμη; Το βούλωσε ο Νακασόνι.

Λ.Κ. Η σύνθεση είναι ζήτημα παιδείας. Θα πρέπει να παραδεχθείτε ότι παρ’ ότι ανταλλάσσουμε πληθώρα πληροφοριών στη μεταμοντέρνα κοινωνία, προχωρούμε σε μιά συνεχή διασπαστικότητα.

Ε.Γ.Α. Μά, αυτός είναι ο κίνδυνος. Να περάσουμε σε μιά κοινωνία, χωρίς κριτήρια και παραμέτρους, όπου όλοι είμαστε όλα. Όλοι μιλούν και κανένας δεν κάνει διάλογο, όπως απέδειξε μιά στατιστική τραγική, τελευταία στη Γαλλία. Στόχος του διαλόγου είναι να μπορείς ν’ ακούσεις τον άλλον. Ακόμα και τώρα με ρωτούν τί έγινε τον Μάη του ’68. Τίποτε, απαντώ. Παράλληλοι μονόλογοι. Ο καθένας τότε πήρε το λόγο αλλά δεν μάθαμε να διαλεγόμαστε. Είμαστε σε μιά εποχή όπου όλοι δίνουν απαντήσεις και κανένας δεν θέτει ερωτήσεις. Για μένα, αυτό είναι ο πραγματικός φονταμενταλισμός και  η ριζοσπαστική κίνηση είναι να είσαι ελεύθερος να θέτεις ερωτήσεις χωρίς να φοβάσαι.

Λ.Κ. Μά, η παιδεία συγκροτείται πιά στην αντίληψη των έτοιμων απαντήσεων και παραμένει υπόθεση κρατών. Πώς θα συνεννοηθώ εγώ Ελληνίδα μ’ έναν Τούρκο, όταν έχουμε εκπαιδευθεί επί χρόνια ολόκληρα σε διαφορετική αντίληψη της Ιστορίας; Σε τί κοινό σημείο αναφοράς θα σταθούμε έξω και πέρα από το συμφέρον, για να μιλήσουμε για σύνθεση και παγκοσμιοποίηση ψυχής και καρδιάς;

Ε.Γ.Α. Ένα πράγμα ξέρω ίσως από την Ιστορία, αφού δεν φθάνει να έχεις κοινό πολιτισμό για να μη σκοτώνεσαι, ότι όταν έχεις κοινά συμφέροντα, δεν σκοτώνεσαι. Όταν δηλαδή πρόκειται να βγάλεις το ψωμί σου μαζί με κάποιον άλλον.

 Λ.Κ. Δεν συμφωνώ. Όταν έχεις ένα πιάτο φαγητό και δύο μάνες με τα παιδιά τους, οι μάνες θα σφαχτούν για να το πάρει η κάθε μία για το παιδί της.

Ε.Γ.Α. Αυτή είναι κακή παιδεία. Όταν έχεις ένα πιάτο και έχεις δύο παιδιά και είσαι άνθρωπος πρέπει να το μοιράσεις εξ ίσου.

Λ.Κ. Ποιός θα μου πει τί περιέχει το πιάτο;

Ε.Γ.Α. Αν το πιάτο είναι το Αιγαίο και έχει πετρέλαιο, αντί να έλθουν οι Αμερικανοί ή η “BP”, εγώ διατείνομαι ότι πρέπει να γίνει μιά ελληνοτουρκική εταιρεία που να εκμεταλλευθεί το πετρέλαιο, αυτό θα γίνει. Ή οι Αμερικανοί θα έρθουν ή οι Ευρωπαίοι στο Αιγαίο.

Λ.Κ. Μά, αυτό δεν μας λένε; Τί πειράζει να ανήκει το Αιγαίο στο ΝΑΤΟ, αφού είμαστε σύμμαχοι Έλληνες και Τούρκοι μέσα σ’ αυτό; Για ποιό λόγο χτίστηκε το ΝΑΤΟ, κυρία Αρβελέρ; Για να αντιμετωπίσει την απειλή από την άλλη πλευρά.

Ε.Γ.Α. Ναί, αλλά η απειλή εξέλιπε.

Λ.Κ. Αφού εξέλιπε, γιατί το ΝΑΤΟ διευρύνεται; Οι ειρηνικοί σχηματισμοί με αμυντικό ένδυμα τί ανάγκη έχουν διεύρυνσης και εξοπλισμών; Θα κατασκευάσουμε καινούργιους εχθρούς ή καινούργιους βαρβάρους;

Ε.Γ.Α. Και ποιά είναι η λύση; Μπορεί κανείς σήμερα να ζήσει σα να ήταν μόνος; Όχι, λέω εγώ.

Λ.Κ. Μά, υπάρχουν λύσεις. Δεν εμπιστεύομαι τους Τούρκους ως έχουν σήμερα. Ούτε και τους παράλληλους μονολόγους. Δεν θέλω την Πόλη πίσω, αν αυτό σημαίνει να σκοτώσω και να εκτοπίσω τριάντα εκατομμύρια ανθρώπους πού την κατοικούν σήμερα, 500 χρόνια μετά την πτώση της. Δεν το βρίσκω ούτε ελληνικό ούτε χριστιανικό. Θέλω όμως να μπορώ να πηγαίνω ελεύθερα στην Πόλη, οι εναπομείναντες Έλληνες εκεί να μπορούν να είναι ελεύθεροι, το Πατριαρχείο μου να είναι ελεύθερο και η Αγία Σοφία εκκλησία, με παπά και λειτουργία. Δεν καταλαβαίνω γιατί είναι δημοκρατικό αίτημα να φτιάξω στην Αθήνα ένα τζαμί και να διαλέγομαι μ’ αυτούς που εκθεμελιώνουν τάφους.

Ε.Γ.Α. Μόνο με παιδεία και έξυπνους ανθρώπους μπορεί να γίνει αυτό. Και ούτε όλοι οι Έλληνες ούτε όλοι οι Τούρκοι είναι έτσι. Στη Γαλλία, το πρόβλημα τώρα είναι οι Άραβες και ο ισλαμισμός, γιατί έφτασαν τα 4,5 εκατομμύρια και οι μισοί Γάλλοι φωνάζουν «έξω».

Λ.Κ. Οι πολιτισμένοι Γάλλοι…

Ε.Γ.Α. Μά, δεν είναι όλοι πολιτισμένοι. Εγώ περιμένω από τους Έλληνες να είναι οι πρώτοι σε σθένος, μεγαλοσύνη και θάρρος. Αυτό είναι ανθρωπισμός. Και μπορούμε να είμαστε πρώτοι, εξαιτίας του μεγάλου ελληνικού πολιτισμού.

Λ.Κ. Πρώτοι, που και πώς; Στον ομογενοποιημένο παγκόσμιο καταναλωτικό πολιτισμό; Στην οικονομία που πλήττει την παιδεία και τους νέους; Στο μεγάλωμα της ψαλίδας μεταξύ πλουσίων και φτωχών; Στην κατάργηση του κράτους πρόνοιας; Στον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της κοινωνίας των 2/3;

Ε.Γ.Α. Αν καταφέρουμε να έχουμε ένα λεπτό μόνο κτηνωδίας την ημέρα, σωθήκαμε. Αλλιώς, δεν γίνεται τίποτα.

Λ.Κ. Όλοι μιλούν για τη δημιουργία καινούργιου πολιτικού αντικειμένου στον 21^ο αιώνα, με τις θεμελιώδεις αλλαγές στις γνωστές μας ως τώρα δομές. Ποιό όμως θα είναι και το καινούργιο πολιτικό αντικείμενο και ποιό το ρήμα που θα τα συνδέσει, δηλαδή η σχέση εξουσίας. Στην εποχή των Μαζικών Μέσων Ενημέρωσης είναι πολύ εύκολο να εξισώσεις ενώπιον ανεκπαίδευτου κοινού το μέντιουμ Λίτσα με τον Πλάτωνα. Άσε που την κ. Λίτσα θα την δείξεις, ενώ τον Πλάτωνα όχι, και θα την έχεις να σου λέει πάρε με τηλέφωνο για να σε σώσω. Άρα, η παιδεία ξέρουμε που πρέπει να πάει. Να σε διδάσκει να κρίνεις και να ψάχνεις; Πρέπει να δημιουργεί συνθήκες συνειδητοποίησης και αποκρυπτογράφησης του πολιτισμού ως ευκαιρίες για να μετακινούμε και να διαλέγω.

Ε.Γ.Α. Παιδεία είναι τέσσερα πράγματα: Να ξέρεις καλά τη γλώσσα σου, για να ξέρεις πολύ καλά ποιό είναι το προγονικό κατόρθωμα. Και να έχεις πολιτιστικές αναφορές που να σου επιτρέπουν να επιλέγεις παραδειγματικούς ανθρώπους. Και λέω γλώσσα μητρική, το βιολογικό δεν μετράει. Επιμένω σ’ αυτό. Η Ελλάδα πνεύμα και όχι αίμα. Να ξέρεις τη γλώσσα σου και να ξέρεις καλά μιά  ξένη γλώσσα, για να μπορείς να δεις ότι το κατόρθωμα του άλλου είναι παράλληλο με το δικό σου. Τρίτον, να ξέρεις ποιά είναι η τεχνολογική και επιστημονική γλώσσα, για να μπορείς να χρησιμοποιείς τις μηχανές χωρίς να σε χρησιμοποιούν. Και τέταρτον, να ξέρεις ότι μπορείς να κατανοήσεις τον κόσμο μέσα από την τέχνη, από μιά γλώσσα δηλαδή καλλιτεχνική.

Λ.Κ. Θα πρόσθετα και μιά Πέμπτη παράμετρο, παιδείας. Να διδάσκεται το παιδί ότι όλα αυτά συγκλίνουν στη γλώσσα του σώματος, τη βασική, ότι το σώμα δηλαδή δεν είναι ούτε βάρος ούτε ντροπή.

          Και ενώ η συζήτηση έλαβε τέλος, ουσιαστικώς ανοίγει έναν ατέρμονα κύκλο αναζήτησης του συνθετικού υλικού αντιφατικών ιδεών, αφού στον 21^ο αιώνα με όσα διαβάσετε, ο πολιτισμός του πνεύματος θα κατατείνει στην «αρετή του ολιγότερον κτήνους», αλλά θα πρέπει να τρώμε με τα χέρια.

   ΛΙΑΝΑ ΚΑΝΕΛΛΗ, περ. NEMECIS τχ. 19/6,1998.

Σχετικά

             Της Παλιάς Αθήνας

Ήταν για μας γιορτή χαράς, της Άνοιξης η μέρα,

όταν παιδιά, ανεβαίναμε την Καθαρή Δευτέρα

επάνω στον Καρέα, ψηλά στον Υμηττό,

να δούμε στα ουράνια Αγγέλων κουστωδία,

με σύννεφα και με πουλιά να παίζουνε κρυφτό,

και να χορεύουν ύστερα μ’ οργάνων συνοδεία,

τριγύρω απ’ τον πολύχρωμο διπλό χαρταετό,

που ανέβαινε στον ουρανό με τον Προφήτη Ηλία’

έτσι μας λέγαν οι γονείς κι έγραφαν τα βιβλία…

 

Ποιός σήμερα να θυμηθεί τα ωραία εκείνα χρόνια

που γιόρταζαν τα κούλουμα γύρω απ’ το Θησείο,

κι ήταν οι Καρυάτιδες έξω απ’ το Μουσείο,

πού στην Αθήνα πούλαγαν με βούλα τα πεπόνια,

κι έσφαζαν τα καρπούζια με το μαχαίρι, με σουγιά,

κι εμείς μέσα στης γειτονιάς τα υπαίθρια σινεμά

αγάπη ορκιζόμασταν απέραντη κι αιώνια;

 

-Έγινε τώρα χαρτορίχτρα κι αυτή η Παναγιά,

και λέει αυτά που όλοι βλέπουν και δεν πιστεύουν:

Ότι οι Νεράϊδες ξώκειλαν μπροστά στον Πειραιά,

και πώς του κόσμου οι ταγοί παντού ορθοί καθεύδουν.

    Ε.Γ.Α. από την συλλογή «ΕΝΔΟΞΟΣ ΕΛΛΑΣ», Ερμής 2004.    

          Αναρτούμε στα Λογοτεχνικά Πάρεργα το τρίτο Σημείωμα- δεύτερη συνέντευξη- της διάσημης Ελληνίδας Βυζαντινολόγου καθηγήτριας και ποιήτριας Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ που έφυγε από κοντά μας πριν μερικές ημέρες. Η δυναμική Ελληνίδα πέρασε στην απέναντι όχθη στα 99 της χρόνια τιμημένη και βραβευμένη τόσο στην χώρα που την γέννησε, την Ελλάδα, έκανε τα πρώτα της βήματα όσο και στην δεύτερη πατρίδα της την Γαλλία, όπου έφυγε για σπουδές και σταδιοδρόμησε επαγγελματικά ως πανεπιστημιακός. Υπήρξε εξαιρετική Δασκάλα, μία επιστήμων ιστορικός με μεγάλη παιδεία, ανοιχτή σκέψη, γερά και ποικίλα μορφωτικά εφόδια. Πληθωρικός σαν χαρακτήρας και επικοινωνιακή, κέρδιζε αμέσως τον συνομιλητή της και το ακροατήριό της. Κατηρτισμένη προσωπικότητα και σε επιστημονικούς τομείς πέριξ της Ιστορίας που υπήρξε το σταθερό πεδίο των ερευνών και ενασχολήσεών της. Μεγάλο της πάθος η Χριστιανική Βυζαντινή Αυτοκρατορία και ο Ορθόδοξος Πολιτισμός της που τον θεωρούσε άμεση οργανική συνέχεια της Αρχαίας Ελληνικής Παράδοσης, της παλαιάς Θρησκείας των Εθνικών Ελλήνων Κληρονομιάς. Προσηνής σαν γυναικείος χαρακτήρας με ευφράδεια λόγου και αμεσότητα κέρδιζε από την πρώτη στιγμή τον συνομιλητή της και το διαφόρων ηλικιών ακροατήριό της που πάντοτε έσπευδε να γεμίσει τις αίθουσες που έδινε τις ομιλίες και διαλέξεις της. Προσκαλούσε το κοινό της όχι μόνο να αγαπήσουν και να ασχοληθούν ουσιαστικά με την Ιστορία μελετώντας την, αλλά να μην παραλείπουν να θέτουν ερωτήσεις και να μην παύσουν να αναζητούν τις ελληνικές πολιτιστικές ρίζες της ταυτότητάς τους, την Συνέχεια μέσα στον χρόνο του Ελληνισμού. Την Ελληνική και Ευρωπαϊκή Ιστορία την «έπαιζε» θα γράφαμε στα δάχτυλά της, ιδιαίτερα ότι είχε να κάνει με την Βυζαντινή Ιστορία και Πολιτιστική Ορθόδοξη παράδοσή της. Ερευνητικός νους, δυνατό πνεύμα, σκέψη συνθετική και συνδυαστική. Συσχέτιζε προβλήματα της Βυζαντινής περιόδου με σύγχρονα πολιτικά ζητήματα και καταστάσεις. Το ύφος της είχε σαφήνεια και ο ακριβολόγος λόγος της πάνω στα θέματα που ερευνούσε και εξέταζε δεν επιδέχονταν εύκολα αμφισβήτηση. Ήταν ξεκάθαρος και σταράτος στα συμπεράσματά του. Ό,τι είχε να κάνει με το Βυζάντιο και την χιλιόχρονη αυτοκρατορική του ιστορική κληρονομιά ως η νέα Ρωμιοσύνη υπήρξε η μεγάλη και σταθερή παθιασμένη της αγάπη. Τον ίδιο ένθερμο ζήλο έδειχνε και για την Παιδεία, την Ελληνική Γλώσσα και Ελληνική Γραμματεία με τα διαχρονικά ανθρωπιστικά μηνύματά της τα οποία πίστευε ακράδαντα ότι συνέχιζαν οι χριστιανοί ορθόδοξοι εκκλησιαστικοί πατέρες και τα συγγράμματά τους, η Εκκλησιαστική λαϊκή λατρεία και λαϊκή τελετουργία. Αφιέρωσε την ζωή της στην διάδοση της Κληρονομιάς του Ελληνικού Πνεύματος σε όλη την υφήλιο. Το συγγραφικό της έργο πλούσιο και πολύπτυχο. Εξέδωσε ιστορικές σημαντικές μελέτες για το Βυζάντιο ισάξιας προσφοράς με αυτές Ευρωπαίων επιφανών Βυζαντινολόγων. Έγραψε εκατοντάδες κείμενα εύρωστη υπήρξε και η αρθρογραφία της πάνω στα πεδία των επιστημονικών της ενδιαφερόντων σε περιοδικά και εφημερίδες της Ελλάδας και του Εξωτερικού. Έργα της μεταφράστηκαν σε διάφορες γλώσσες. Τιμήθηκε και βραβεύθηκε από πολλούς πολιτιστικούς φορείς και πνευματικά ιδρύματα. Το συγγραφικό ταλέντο της ελληνίδας πρυτάνεως της Σορβόννης δεν περιορίστηκε μόνο στις ιστορικές της εργασίες, φανερώθηκε αβίαστα και στον χώρο της Ποίησης. Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ υπήρξε όπως μας δείχνουν οι ποιητικές της συλλογές και μία αξιόλογη ποιήτρια. Σκοπός της ως ποιήτρια ήταν διπλός, από την μία να μας μιλήσει μέσω της άριστης τεχνικής και τεχνογνωσίας του ποιητικού λόγου για ζητήματα και διλήμματα Ιστορικά που δεν μπορούσε να εκφράσει από έδρας ως καθηγήτρια, και από την άλλη να μας δείξει το ποιητικό της τάλαντο την ποιητική της φλέβα που από τα νεανικά της χρόνια χτυπούσε μέσα της. Τα ποιήματα που περιλαμβάνονται στις τρείς συλλογές της που κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις «Ερμής» 1998, 2001 και 2004 αντίστοιχα δεν είναι απλά «Ποιήματα Ιστορίας» όπως αναγράφεται ως υπότιτλος σε κάθε συλλογή, αλλά θα τολμούσαμε να σημειώσουμε σύμφωνα με την αναγνωστική μας επάρκεια και ένα ποιητικό μοντέλο για νέους ποιητές και ποιήτριες. Την τεχνική δηλαδή που οφείλει να ακολουθήσει κανείς αν αποφασίσει να γράψει Ιστορικά Ποιήματα. Στο πώς θέτει ιστορικά ερωτήματα και απορίες, εξετάζει διλημματικές αποφάσεις ηγετικών φυσιογνωμιών κρίσιμες επιλογές μέσω του ποιητικού λόγου και γλώσσας. Ό,τι θαυμάζουμε στον Αλεξανδρινό ποιητή Κωνσταντίνο Π. Καβάφη, την ιστορική πλευρά της ποίησής του, η γυναικεία γραφίδα της ιστορικού Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ έρχεται αρκετές δεκαετίες αργότερα να το εδραιώσει, και αυτό δεν είναι υπερβολή. Τα Ποιήματά της δεν είναι ένα Μάθημα Ιστορίας για παιδιά αλλά για κάθε φιλίστορα.

     Για την δημοσιογράφο και πολιτικό, εκδότρια περιοδικού κυρία Λιάνα Κανέλλη νομίζω ότι δεν χρειάζονται συστάσεις, ο δημόσιος λόγος της ως βουλευτής του ελληνικού κοινοβουλίου και η εικόνα της ως μαχητική δημοσιογραφική παρουσία είναι αναγνωρίσιμη. Αν δεν κάνω λάθος η κυρία Λιάνα Κανέλλη έχει εκδώσει και ποιητικές συλλογές (δίχως να διαθέτω άλλα στοιχεία και πληροφορίες). Στην συνέντευξή της με την φημισμένη Βυζαντινολόγο Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ στο περιοδικό της (που το αγόραζα παλαιότερα και το διάβαζα) σχεδόν πριν τριάντα χρόνια, δεν παρακολουθεί μόνο προσεκτικά τον λόγο της ελληνίδας ιστορικού, την ερμηνευτική της συλλογιστική και τα συμπεράσματά της, όποτε το απαιτούν οι απαντήσεις που δίνει η ιστορικός επεμβαίνει πολιτικά εποικοδομητικά. Προσθέτει τα δικά της σχόλια, εκφράζει τις ενστάσεις της και συμπληρώνει τις απαντήσεις με προσωπικές της πολιτικές επισημάνσεις, κρίσεις και θέσεις, διευρύνοντας τον αρχικό κεντρικό προβληματισμό της ερώτησης. Η συζήτηση διεξάγεται σε ένα σοβαρό και ουσιαστικά πολιτικό επίπεδο, θίγονται ζητήματα που άπτονται του χώρου της κοινωνίας, της οικονομίας, του πολιτικού συστήματος, ευρύτερης κοινωνικής θεώρησης και προβληματικής που αφορούν τον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό και την ιστορική του πορεία. Ποιός ο νέος ανθρωπιστικός προσανατολισμός στους σύγχρονους καιρούς όπως μας τον δίδαξε η αρχαιοελληνική παιδεία και ο πολιτισμός. Που βαδίζει ο Δυτικός άνθρωπος και ποιες προοπτικές του ανοίγονται στον Νέο Αιώνα που ανατέλλει. Πολιτισμένη συζήτηση, -και οι δύο γυναικείες πλευρές ακούν η μία την άλλη με προσοχή-, δίχως «στημένες» ερωτήσεις και προκάτ απαντήσεις. Μία πολιτική κουβέντα που χαίρεσαι να την διαβάζεις και ας έχουν περάσει πάνω από δύο δεκαετίες από τότε που πραγματοποιήθηκε και δημοσιεύτηκε. Οι ερωτήσεις της δημοσιογράφου σαφείς, οι πολιτικές απαντήσεις που δίνονται από την ιστορικό ανοίγουν την διάθεση για νέα ερωτήματα και αναγκαίες διευκρινίσεις.  Οι ερωτήσεις έχουν έναν άλλον αέρα προβληματισμού, ερμηνευτικής πολιτικής σπουδής που δεν εγκλωβίζεται μέσα στα πλαίσια της χρονικής επικαιρότητας και ίσως και του δημοσιογραφικού εντύπου που παρουσιάζονται. Ανάλογα και ορισμένες από τις απαντήσεις δεν είναι κλισέ εκπαιδευτικού ενδιαφέροντος και μόνο. Η συνάντηση των δύο ελληνίδων καλλιεργημένων γυναικών και η μεταξύ τους συζήτηση,-η δημοσιογράφος της απευθύνεται στον πληθυντικό- διεξάγεται σε ένα περιβάλλον κόσμιο και πολιτισμένο. Υπάρχουν σημεία έκθεσης των θέσεων και απόψεών της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ που οι απαντήσεις μάλλον δεν είναι ακριβείς, ή μοιάζει σαν να απευθύνεται ο λόγος της σε ακροατήριο αμφιθεάτρου, αυτό δεν είναι προς ψόγο, απλά έρχεται η διαφορετική ερμηνευτική της πολιτικοποιημένης δημοσιογράφου, να συμπληρώσει τα όποια συμπεράσματα. Εκφράζει ευθαρσώς τις ενστάσεις και θέσει της, την δική της οπτική, προεκτείνοντας αν δεν λαθεύω την πολιτική οραματική προς τα πού οφείλει να βαδίσει ο δυτικός πολιτισμός, η ευρωπαϊκή πολυεθνική ήπειρος διατηρώντας τα ανθρωπιστικά της ιδεώδη και κοινωνικών ελευθεριών κατακτήσεις της. Δύο πολιτικές δυναμικές φυσιογνωμίες με γερό πνευματικό εκτόπισμα η κάθε μία. Μαρτυρίες ζωής και κοσμοθεωρήσεων ερμηνευτικής ιδεολογικής και πολιτικής αλήθειας στο που βαδίζει ο Δυτικός Κόσμος παρά την μεγάλη ανθρωπιστική κληρονομιά του αρχαίου κλασικού ελληνικού και ρωμαϊκού κόσμου. Οι απαντήσεις της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ φανερώνουν ένα άτομο, μία ιστορική ματιά η οποία ερμηνεύει τα ιστορικά βαδίσματα του Δυτικού Κόσμου με μεγάλες δόσεις σκεπτικισμού και «κυνικού» ρεαλισμού. Δεν δέχεται την σταθερή διάρκεια του πολιτιστικού προσώπου της Ευρωπαϊκής ηπείρου μέσα στην Ιστορία και πολιτική καθημερινή πραγματικότητα. Η μέχρι σήμερα επιστημονική πρόοδος και εξέλιξη δεν έφερε τα απαιτούμενα ανθρωπιστικά αποτελέσματα και οραματικά ιδεώδη, οι ρυθμοί των ανθρωπιστικών αλλαγών και συμπεριφορών εκ μέρους της επίσημης εξουσίας είναι πολλοί αργοί. Τα ανθρωπιστικά βήματα τόσο σε ατομικό επίπεδο όσο και σε συλλογικό είναι αργά και με αρκετά πισωγυρίσματα. Η Βυζαντινολόγος δεν τρέφει ψευδαισθήσεις, γι’ αυτό και πιστεύει ότι πρέπει να ελαττωθούν οι προσδοκίες μας, να επανεξετάζουμε και επανερμηνεύουμε τις αποφάσεις μας. Άκριτα δεν μπορούμε πλέον να δαιμονοποιούμαι ούτε να εξιδανικεύουμε τίποτα, το αυτό ισχύει και για τις ερμηνευτικές μας προσεγγίσεις  στο τι στην πραγματικότητα και ποιο το ανθρωπιστικό πρόσωπο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ο Βυζαντινός Κόσμος και Πολιτισμός γενικότερα,  συνεχίζοντας την  Ελληνικότητα ως παράδοση και κληρονομιά. Αν φέρουμε στο νου μας τους στίχους της,

«Εμένα η χώρα μου, μια θρηνωδούσα Παναγιά,/

κλαίει ολονυχτίς στου μεγαλείου της τα ερείπια:/

 σπασμένα μάρμαρα, εκκλησιές, ναοί, συντρίμμια,/

που απαντούν τώρα στον χάρτη με ονόματα ραγιά,/

και ζουν, άλλα σαν ξωτικά φυτά σε θερμοκήπια,/

και άλλα μεσ’ στην έρημο με συντροφιά τ’ αγρίμια.», 

θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε την βαθειά αγωνία ίσως και απόγνωση στο που και πως πορεύεται ο ευρωπαϊκός και γενικά δυτικός κόσμος. Μια ρέουσα διαρκώς και μεταβαλλόμενη κατάσταση που μας απαγορεύει να κάνουμε σχέδια για το μέλλον. Θα μπορούσαμε να γράψουμε παράτολμα ότι το χθες είναι παρόν το σήμερα μέλλον, κάπως έτσι πορεύεται ο σημερινός Κόσμος.

          Όσο για αυτά που μας λέει για τον Μάη του 1968 αν φέρουμε στη σκέψη μας τις απόψεις Γάλλων πολιτικοποιημένων συγγραφέων όπως ο Ζαν Ζενέ, και θυμηθούμε τι εξομολογούνταν σε ντοκιμαντέρ για την επαναστατική εκείνη περίοδο, θα διαπιστώσουμε ότι συμφωνούν οι κρίσεις του με αυτές της Αρβελέρ. Όσο για τις αρνητικές της θέσεις για την θεωρία του Σ. Χάντιγκντον, δεν υπήρξε η μόνη που τον κατακεραύνωσαν. Το βάρος για την ελληνίδα ιστορικό πέφτει στην Παιδεία και πνευματική καλλιέργεια του ανθρώπου, οι τέσσερεις θέσεις της είναι το δικό της  εκπαιδευτικό αγωγής «μανιφέστο».  Ας κλείσουμε και το παρόν σημείωμα με την ποιητική «προσκομιδή» της ποιητικής φωνής της ποιήτριας Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ. Ποιήματα τα οποία μας αποκαλύπτουν το άλλο Μάθημα διδασκαλίας της Ιστορίας.

          Τειρεσίας ο Νέος

Ο λέγων, ο ορών, ο νίπτων και ο αιρών

του κόσμου και του έθνους τ’ ανομήματα

είναι ένας μάντης, γνώστης από παραστρατήματα,

ένας σεβάσμιος τυφλός δαιμονισμένος γέρων

πού όπως στους Δελφούς έκανε κάποτε ο Νέρων,

αναφωνεί τώρα κι αυτός μέσα στον κυκεώνα:

«Άνευ Ελλήνων, μέμφομαι και κλαίω τον Αιώνα». Σ. 7

          Σε γλώσσα αμερικανική

Με μονοσύλλαβα και μονολεκτικά,

πώς θέλετε να πω τα ουσιώδη;

Έγιναν γλώσσα υβριστική τα αμερικανικά

κι έκαναν και την αγγλική σχεδόν παιδαριώδη,

όταν σαν πολυβόλο στην διεθνή σκηνή ηχεί

για να υπερασπιστεί δίκαιο, ειρήνη κι ανοχή,

μέσα στην νέα παγκόσμια τάξη και ισχύ

που έγινε αποδεκτή, τάχατες συναινετικά,

όμως μετά από χαύνωση σχεδόν πλανητική.

 

Εμπρός σε τέτοια ερωτηματικά γριφώδη,

εμπρός σε τόσα ψέματα χοντρά και θορυβώδη,

άντε να πεις τώρα και συ, σ’ άπταιστο ελληνική,

πώς θλίβεσαι όταν ακούς γλώσσα βαρβαρική

στη γη να υπαγορεύει τα καίρια και τα ιδεώδη. Σ. 14

          Γλώσσα Εικονική

Να επιστρατευθούν αμέσως οι λίγοι ειδικοί

Που ξέρουν να διαβάζουν τα ιερογλυφικά.

Πρέπει να καταθέσουν σε CD-ROM συνοπτικά

τις γνώσεις τους για την γραφή των ιδεογραμμάτων,

στην γλώσσα βέβαια των παιδιών μας, σ’ απλή εικονική.

Ως προς τη σημασία τώρα των ιερών κειμένων,

αυτή απασχολεί μόνο μιά ομάδα ανιάτων,

θύματα ακαδημαϊκών βραβείων και επαίνων,

που ζουν με την ανάμνηση παλιών επιτευγμάτων,

αναμασώντας δόξες καιρών παρωχημένων. Σ. 23

          Νέα Τάξη

Χωρίς καμμιά διαδικασία

την επομένη του μεγάλου μακελειού

σ΄ έντρομα γυναικόπαιδα εμπρός

από μακρυά κι αφ’ υψηλού,

ο υπερφίαλος κι αόρατος εχθρός

την Νέα εξήγγειλε Τάξη κι Εξουσία.

Είπε αμέσως να αστυνομευθεί ο Σταυρός

και να στρατοκρατείται η Εκκλησία.

Όσο για κείνο το ψηλό καμπαναριό,

ν’ ανέβουν πρόσταξε χιλιάδες μισθοφόροι

για να εποπτεύουν κάθε πόλη και χωριό

και να ελέγχουν των πουλιών το σκίρτημα στα όρη. Σ. 17

          Παγκοσμιοποίηση

Έγινε ένα όλη η γη

και η οικουμένη,

ανήμπορη, προσμένει

απ’ την Αμερική διαταγή,

απ’ την Ευρώπη λύση,

κι από την Άπω Ανατολή

το φώς που έσβησε στη Δύση.

Το ένα στ’ άλλο κρίκος και χαλκάς

όπου σταθείς και όπου πας,

όπου η σφαίρα κι αν γυρίσει,

ίδια σε περιμένει απειλή.

 

Σωστά λοιπόν προβλέψαν οι Παλιοί

ότι στις μέρες μας ο Τίβερης τω όντι

απ’ τα νερά θα πλημμυρίσει

του Σύρου ποταμού Ορόντη.  Σ.20

Από την συλλογή ΜΕΜΦΟΜΑΙ ΤΟΝ ΑΙΩΝΑ Ποιήματα Ιστορίας, εκδόσεις ΕΡΜΗΣ, Αθήνα 2001, σελ. 64.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

Καθαρά Δευτέρα 23 Φεβρουαρίου 2026

    

        

Μιά συνομιλία της Φωτεινής Πιπιλή με την Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ

 

Μια συνομιλία της Φωτεινής Πιπιλή με την Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ

Περιοδικό ΧΙΟS BANK τχ.3/6,1993, σ.20-22

Η ΜΟΝΗ ΝΤΡΟΠΗ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΜΗΝ ΞΕΡΟΥΜΕ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

            Ιδιαίτερη επίκαιρη και ενδιαφέρουσα η συνέντευξη με την Πρύτανη των Πανεπιστημίων της Γαλλίας και Πρόεδρο του Κέντρου Ζορζ Πομπιντού κ. Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ. Και αυτή τη φορά η ίδια η κ. Αρβελέρ δεν συγκράτησε την έκπληξή της αλλά και τη χαρά της, όταν την ενημέρωσα για το θέμα που θα συζητούσαμε. «Α, επιτέλους κάποιοι ενδιαφέρονται για το Βυζάντιο, για την «Ορθοδοξία», αναφώνησε. Και δεν ήταν καθόλου τυχαία η επιλογή του θέματος, ούτε ήταν απαραίτητη λόγω της αρχικής ιδιότητας της διακεκριμένης Ελληνίδας, αυτής της Βυζαντινολόγου. Γιατί δεν αρκεί να επισείουμε στην καθημερινότητά μας- χρησιμοποιώντας τες ως ατράνταχτα εθνικά επιχειρήματα-τις ιστορικές μας αξίες, εάν δεν τις γνωρίζουμε πρώτοι εμείς οι ίδιοι.

Φ.Π. Την τελευταία περίοδο υπάρχει στη χώρα μας μια τάση επιστροφής στην Ορθοδοξία, στις αξίες της, παρ’ ότι διανύσαμε μια πολύ μεγάλη περίοδο κατά την οποία, όποιος πίστευε στη θρησκεία και γενικότερα στις αξίες, όπως η Σημαία, η Πατρίδα κατηγορούνταν από πολλούς εκφραστές συγκεκριμένων πολιτικών χώρων ως «οπισθοδρομικός», «φασίστας», «συντηρητικός»…

Ε.Γ.Α. «Ναι, πράγματι συμβαίνει κάτι τέτοιο, μόνο που κατά τη γνώμη μου δεν είναι επιστροφή στην Ορθοδοξία. Νομίζω πώς είναι επιστροφή σε μία οργανική, διαχρονική συνέχεια της ελληνικής ιστορίας. Έως τώρα, όλη μας η ιστορία, από την απελευθέρωση του 1821 και πέρα, στράφηκε γύρω από τον αρχαίο κόσμο. Όλοι οι Ρωμιοί ξέρουν τι θα πει Αρχαία Ελλάδα, ποιός ήταν ο Περικλής, ποιός ο Αριστείδης, ενώ κάναμε ένα μεγάλο πήδο- το χιλιόχρονο Βυζάντιο- στο οποίο δε σταθήκαμε καθόλου αν και είναι η οργανική μας βάση και η θεμελίωση της σύγχρονης πορείας μας. Και τι είναι «Βυζάντιο»; Βυζάντιο είναι ακριβώς: Ορθοδοξία και Γλώσσα ελληνική, όπως αυτή εξελίχτηκε στο χρόνο. Βυζάντιο είναι το «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ» που ακούμε και σήμερα με κατάνυξη.

Καθώς βρεθήκαμε αυτή τη στιγμή με τα προβλήματα του βαλκανικού χώρου, τα οποία μας βάζουν αντιμέτωπους, αλλά και παράλληλους, με ανθρώπους που έχουν τις ίδιες καταβολές μ’ εμάς ως προς την Ορθοδοξία αλλά και ως προς το χώρο όπου οι ίδιοι κάποτε ανήκαν, το αυτοκρατορικό Βυζάντιο, άρχισε η προσπάθεια προσέγγισης σ’ εκείνη την περίοδο. Και κατά κάποιο τρόπο, σχεδόν ασυνείδητα, γυρίσαμε προς αυτή την πτυχή της ιστορίας μας, την ίδια που είχαμε βάλει σε παρένθεση και προσπαθούμε να εξαγνιστούμε. Και αυτό γίνεται για μεν τους γραμματισμένους, μέσα από βιβλία, για δε τον απλό κόσμο μέσα από τη ζωντανή παρουσία του Βυζαντίου, την Ορθοδοξία. Γι’ αυτό και πρέπει να μιλάμε για την ανακάλυψη από τους συγχρόνους της Ορθοδοξίας και όχι του Θεού. Πιστεύω πώς δεν βρισκόμαστε μπροστά στο φαινόμενο του μυστικισμού ή σ’ ένα θεοκρατικό φανατισμό, όπως συμβαίνει στις ισλαμικές χώρες. Βρισκόμαστε μπροστά στην ανάγκη να συνδέσουμε οργανικά την Ιστορία μας με όλο της το παρελθόν και όχι μόνο με μια πτυχή της. Και το παρελθόν το βυζαντινό, που είναι και χιλιόχρονο, γίνεται για τον καθένα μας μέσα από την παρουσία της ορθοδοξίας».

Φ.Π. -Συμφωνώ μαζί σας πως για την πλειοψηφία των Ελλήνων, ακόμα και των σημερινών μαθητών η βυζαντινή περίοδος είναι άγνωστη, αδιάφορη. Ποιες όμως είναι για σας, την παγκοσμίως γνωστή Βυζαντινολόγο, οι αξίες-αν υπήρχαν-του βυζαντινού πολιτισμού και ποιες από αυτές τις αξίες έχουν εξαφανιστεί, ποιες διαιωνίζονται;

Ε.Γ.Α. «Εγώ θα πρόσθετα πώς όχι μόνο είναι άγνωστο το Βυζάντιο, είναι και παρεξηγημένο. Και όχι μόνο εδώ, αλλά και έξω. Συχνά διαβάζοντας-κυρίως σε πολιτικά θέματα- αναφορές σε σκάνδαλα και άλλες καταστάσεις…»

Φ.Π.- Να αναφέρονται στις… βυζαντινές ραδιουργίες.

Ε.Γ.Α. «Ναι, «βυζαντινές ραδιουργίες», «βυζαντινές ίντριγκες», «βυζαντινές συνωμοσίες». Αυτή τη σύγκριση χρησιμοποιούν κάθε φορά που θέλουν να αναφερθούν σε σκοταδιστικές πολιτικές ενέργειες. Κατ’ αρχήν πρέπει να τονίσουμε πώς ουδέποτε οι Βυζαντινοί ονόμασαν τους εαυτούς τους Βυζαντινούς, και αυτός ο χαρακτηρισμός είναι εφεύρεση των Δυτικοευρωπαίων, των Καθολικών οι οποίοι δεν ήθελαν ν’ αφήσουν στους σχηματικούς Ορθοδόξους της Πόλης τους ευγενείς όρους Ρώμη και Ρωμαϊκό Κράτος, του Ρωμαίου κ.λπ. Και εμείς, αντί να σταθούμε σ’ αυτό που πραγματικά είμαστε, Ρωμιοί και Ρωμιοσύνη- γιατί ο καθένας μας λέει πώς είναι Ρωμιός- πήραμε το χαρακτηρισμό του Βυζαντινού που μας λανσάρισαν οι Ευρωπαίοι, ακριβώς για να μας απομακρύνουν από τη μεγαλειώδη αυτή ιστορία και πέσαμε στην ονοματολογική παγίδα. Λοιπόν όλα αυτά πρέπει να τα προσέξουμε, γιατί αυτό ήταν που, υποσυνείδητα ίσως, μας απομάκρυνε, νέους, γέρους, μορφωμένους, λαϊκούς από το βυζαντινό κατόρθωμα. Ποιο είναι το βυζαντινό κατόρθωμα; Πρώτα πρώτα, θα έλεγα πώς ήταν ένα είδος έμπρακτου ανθρωπισμού. Μην ξεχνάμε πως ήταν οι Βυζαντινοί που κατάργησαν επισήμως τη σκλαβιά. Όταν στη Δύση έχουμε ακόμα την Ιερά Εξέταση- το 12 αι.- όταν έχουμε όλες αυτές τις κακουργίες εναντίον της προσωπικής ελευθερίας του ατόμου, οι Βυζαντινοί καταργούν τη σκλαβιά και θεσμοθετούν νόμους οι οποίοι ορίζουν πως «απαγορεύεται δια βασάνων εξετάζεσθε…». Δηλαδή θεσμοθετούν την απαγόρευση της διά βασανιστηρίων ανάκρισης. Οι Βυζαντινοί ήταν εκείνοι που ανήγαγαν τη φιλανθρωπία ως την ανώτατη αυτοκρατορική αρετή. Και όταν ο Αυτοκράτορας λέει ότι είναι φιλάνθρωπος και εξασκεί φιλανθρωπία, θέλει να είναι ο μηνυτής του Θεού. Γιατί κατά το βυζαντινό νόμο-ή μάλλον κατά την παράδοση- ο Αυτοκράτορας είναι ο τοποτηρητής του Θεού, του μοναδικού Θεού. Οπότε η φιλανθρωπία είναι η βασικότατη αρετή του κράτους. Δεν είναι, απλώς, μια ατομική αρετή, γι’ αυτό και έχουμε τόσα ευαγή ιδρύματα, τόσα ορφανοτροφεία. Και οι πολίτες του κράτους απολαμβάνουν τη μέριμνα του κράτους, της αυτοκρατορίας. Απόδειξη ότι ένα από τα σύμβολα του αυτοκράτορα είναι η ακακία. Η ακακία ήταν ένα κουτί που είχε ο αυτοκράτορας και έδειχνε ακριβώς ότι όλα περνούν σ’ αυτή τη ζωή, πώς όλα είναι ματαιότητα, και ότι το ουσιώδες είναι να σταθείς στην πραγματική αρετή. Μιά άλλη αξία του Βυζαντίου είναι αυτή που την ονομάζω η πατρική εικόνα. Μην ξεχνάτε πως ο Χριστιανισμός αρχίζει με την ηθική των Πατέρων της Εκκλησίας. Ο Αυτοκράτορας θεωρείται πατήρ των υπηκόων αλλά και πατήρ των μοναρχών του κόσμου, επειδή είναι ο μόνος ο οποίος αντιπροσωπεύει την Αυτοκρατορία που πρώτη πίστεψε στο Δεσπότη Χριστό και γι’ αυτό «ουκ ηττηθήσετε ανά τους αιώνες». Πατρική εικόνα ο Αυτοκράτορας, πατρική εικόνα ο κάθε ανώτατος υπάλληλος. Αυτού του είδους η οικογενειακή σχέση κυβερνώντων και κυβερνουμένων δημιουργεί ένα είδος αλληλεγγύης το οποίο δημιουργεί, από τη μια μεριά τον έμπρακτο ανθρωπισμό και από την άλλη μια ιεραρχία, μια πυραμίδα που είναι αναγνωρίσιμη από όλους. Το Βυζάντιο είναι μια αξιοκρατική κοινωνία όπου ο καθένας μπορεί να περάσει από τη μια τάξη στην άλλη. Γι’ αυτό και δεν υπάρχουν τάξεις ευγενείας…»

Φ.Π.-Δεν υπάρχουν τίτλοι;

Ε.Γ.Α. «Ακριβώς και είναι βασικότατο αυτό…»

Φ.Π. –Θυμάμαι πόσο εντύπωση μου είχε κάνει, όταν φοιτήτρια είχα πρωτοδιαβάσει το βιβλίο του Ράνσιμαν «Βυζαντινός Πολιτισμός» (σ.σ. ο σερ Στίβεν Ράνσιμαν είναι ιστορικός παγκοσμίου κύρους και το έργο του για το Βυζάντιο πρωτοεκδόθηκε το 1933!), ο οποίος σημείωνε πως σ’ ένα θρησκευτικό κράτος όπως το Βυζάντιο, εν αντιθέσει με τον καθολικισμό, δεν υπήρχε η εξουσία της θρησκείας που βασάνιζε, που δίκαζε που θανάτωνε στην πυρά…

Ε.Γ.Α. «Ναι, αλλά δεν είναι αυτή η διαφορά μεταξύ της Ορθοδοξίας και του Καθολικισμού. Η Ιερά Εξέταση αποδεικνύει την παρουσία της Καθολικής Εκκλησίας στα εγκόσμια. Αντιθέτως η Ορθοδοξία αρνήθηκε να μπει στα εγκόσμια. Γι’ αυτό και ήταν τελείως διαφορετική η εξέλιξή της».

Φ.Π. –Είπατε- και συμφωνώ ως ένα βαθμό- πώς το Βυζάντιο είναι μια πολύ παρεξηγημένη ιστορική περίοδος που γεννά συνειρμούς κάθε άλλο παρά κολακευτικούς. Μην ξεχνάμε όμως τη σωρεία δολοφονιών, εγκλημάτων, δολοπλοκιών που όντως έγιναν στις αυτοκρατορικές αυλές.

Ε.Γ.Α. «Το Βυζάντιο παρεξηγήθηκε από τη στιγμή που το συνέκριναν με τον αρχαίο κόσμο. Οπότε, εάν έχεις το αρχαιοελληνικό κατόρθωμα, με την Παιδεία, τη Φιλοσοφία, όταν έχεις τον ελληνικό ορθολογισμό που επιτρέπει να ρωτάς και να σε ρωτούν, πριν να πιστεύεις, όταν φτάνεις σε μια περίοδο όπου η αλήθεια είναι αποκαλυπτική και όχι κριτική, ε, βεβαίως βρίσκεσαι σε μια περίπτωση που δε θα λέγαμε πως είναι από τις καλύτερες».

Φ.Π.- Είπατε έως τώρα πώς οι βασικές αξίες του Βυζαντίου ήταν η πυραμίδα, η ιεραρχία και η φιλανθρωπία.

Ε.Γ.Α. «Αυτά είναι ο έμπρακτος ανθρωπισμός που διέκρινε το Βυζάντιο».

Φ.Π.-Ποιες είναι οι άλλες μεγάλες αξίες του Βυζαντίου;

Ε.Γ.Α. «Οι πιο υψηλές αξίες του Βυζαντίου είναι ακριβώς η άμυνα απέναντι στην Ασία, το ασιατικό πνεύμα. Ένα βάρος που το Βυζάντιο το σήκωσε μόνο του. Ήδη από τον 7^ο αιώνα ο Ηράκλειος βαδίζει εναντίον των Περσών και βρίσκει το σταυρό, τον αληθινό σταυρό που φέρνει στην Κωνσταντινούπολη. Όταν αρχίζουν να φτάνουν οι Τούρκοι στο Βυζάντιο, όχι μόνο οι Σελτζούκοι αλλά και οι Οθωμανοί, ποιά είναι τα επίθετα που τους δίνουν οι Βυζαντινοί; Πέρσες και Αχαιμινίδες τους αποκαλούν επειδή έχουν τη συνείδηση πως συνεχίζουν τον προαιώνιο ελληνικό αγώνα ενάντια της Ασίας. Και όλη η πνευματική αντίσταση εναντίον του Ισλάμ, όλη η πρακτική αντίσταση εναντίον του Ισλάμ, γίνεται χάρη στο Βυζάντιο. Όταν στα 717 μ.Χ. τα αραβικά στρατεύματα και ο στόλος σταμάτησαν μπροστά στην Πόλη, σταμάτησαν και την προέλασή τους στην Ευρώπη, μολονότι είχαν φτάσει, από άλλη δίοδο, στην Ισπανία, όπου οι Δυτικοί ήταν ακόμα αδύναμοι, ανοργάνωτοι για τη χριστιανική τους αντίσταση και είχαν υποχωρήσει στον αραβικό κίνδυνο. Οπότε όλη η αντίσταση του ευρωπαϊκού, του ελληνικού πνεύματος της Ορθότητας-δηλαδή να είσαι ορθός και όρθιος όπως λέω- της Ορθοδοξίας, της ορθής σκέψης και της ορθής δόξας, όλη αυτή η αντίσταση ήταν ακόμα καθημερινό βυζαντινό μάθημα. Και αυτό ακριβώς το καθημερινό μάθημα τους έκανε και διασώσανε κείμενα και πράγματα που δεν ήταν σύμφωνα με το Χριστιανισμό.  Ούτε καν προϊόντα του Χριστιανισμού. Εννοώ την αρχαία γραμματεία, με τις αντιγραφές μέσα στα μοναστήρια, με τις αντιγραφές μέσα στα αυτοκρατορικά εργαστήρια. Κι έτσι διασώθηκε όλη η φιλοσοφία, η φιλολογία, όλη η σκέψη η αρχαιοελληνική. Μέσω της βυζαντινής μέριμνας. Και από την άλλη, μην ξεχνάμε πως υπάρχει ένας μεγάλος βυζαντινός πολιτισμός…. Η βυζαντινή τέχνη, ακριβώς, είναι η τέχνη που δέχτηκαν τις επιρροές της οι σουρεαλιστές. Ενώ αρνήθηκαν την αρχαιοελληνική τέχνη. Και γιατί; Γιατί αντί να αντιγράψει το σωσία ή το πράγμα σαν να ήταν μια φυσική φωτογραφία- ανύπαρκτη εκείνη την εποχή-περιγράφει συναισθήματα και πράγματα που δεν μπορεί να δει το γυμνό μάτι».

Φ.Π. –Μέσα στο πλέγμα των παρεξηγήσεων για τον κόσμο του Βυζαντίου, εντάσσονται και οι  γυναίκες του..

Ε.Γ.Α. «Κι εδώ το Βυζάντιο ξεχωρίζει, γιατί αν υπάρχει μια αυτοκρατορία που ονόμασε γυναίκα Αυτοκράτορα –Βασιλέα και όχι βασίλισσα, αυτό ήταν το Βυζάντιο. Όπως ίσως ξέρετε τα νομίσματα της Ειρήνης της Αθηναίας δεν αναγράφουν «Βασιλίσσης Ειρήνης», αλλά Ειρήνη Βασιλεύς. Η γυναίκα εξομοιώθηκε ως προς το ανώτατο αξίωμα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πήρε τα κοινωνικά αξιώματα σε μεγάλο βαθμό. Αλλά μέσα στα βυζαντινά δεδομένα- κρατικά και άλλα θεσμικά- δεν υπάρχει τίποτα εναντίον των γυναικών, αν και συνεχίζεται και εκείνες τις μέρες η αρχαιοελληνική, η ρωμαϊκή νομοθεσία σχετικά με τις διαθήκες, την εξάσκηση επαγγελμάτων κ.λπ., γιατί βρισκόμαστε σ’ έναν κόσμο που είναι ακριβώς η συνέχεια του αρχαιοελληνικού. Η διάλεξη που έδωσα στο Μέγαρο Μουσικής είχε θέμα; «Η Ελένη ο αντινάρκισσος», γιατί όλες οι γυναίκες στην αρχαιότητα ήταν το εργαλείο και ποτέ μια προσωπικότητα. Ο Νάρκισσος, ο ωραίος παις, αντίθετα με την Ελένη, ήταν μια προσωπικότητα. Αποφασίζει τι θα κάνει και δεν αποφασίζουν οι άλλοι γι’ αυτόν».

Φ.Π. –Από τις γυναίκες αυτοκράτειρες του Βυζαντίου, ποια κατά τη γνώμη σας ήταν όντως προσωπικότητα;

Ε.Γ.Α. «Εγώ δεν πιστεύω στις προσωπικότητες της ιστορίας. Πιστεύω πώς υπάρχουν ιστορικές στιγμές, όπου ο καθένας είναι έτοιμος σύμφωνα με τα δεδομένα και με τον κύκλο που έχει, για να μπορέσει να αντιδράσει. Γιατί όλοι μπορούν να μιλήσουν για τη Θεοδώρα, να μιλήσουν για τη Θεοφανώ, επειδή είτε με την ομορφιά τους, είτε με την επιρροή τους επηρέασαν μεγάλους αυτοκράτορες, εγώ όμως προτιμώ να μιλήσω για τη Ζωή την Πορφυρογέννητη, η οποία φτιάχνοντας τα αρώματά της διοικούσε το Βυζάντιο μέσω των εραστών και των συζύγων της. Η Άννα η Κομνηνή δεν έγινε ποτέ αυτοκράτειρα, είναι όμως μία από τις πιο συγκινητικές πνευματικές μορφές του Βυζαντίου. Και σηματοδοτεί το πέρασμα από τη «Μεσαιωνική Εποχή»- σε εισαγωγικά γιατί δεν θα έλεγα ποτέ Μεσαιωνική για το Βυζάντιο-το πέρασμα από τους Μέσους Χρόνους προς μια νεότερη συγκινησιακή μορφή. Φτάνει να θυμηθούμε πώς αρχίζει την «Αλεξιάδα».

Ένα ακόμα αεροπλάνο περίμενε την κ. Ελένη Γλύκατζη- Αρβελέρ, για να συνεχίσει το καθημερινό της πρόγραμμα. Με τη βιασύνη που την χαρακτηρίζει κι ένα άγχος που μάλλον έχει να κάνει με την ίδια τη δυναμική προσωπικότητά της και όχι με την πιθανότητα να χάσει την πτήση, με αποχαιρέτησε.

Γνώριζε και κείνη πώς ρίξαμε απλώς μια σύντομη ματιά- αλλά προσδιοριστική για τη συνέχεια του καθένα μας, εάν ενδιαφέρεται για τις πηγές της στο άγνωστο Βυζάντιο.

Και ο αποχαιρετισμός συνοψίστηκε στη φράση: «Πρέπει να πάψουμε εμείς οι Έλληνες να ντρεπόμαστε, γιατί η μόνη ντροπή είναι να μην ξέρουμε το Βυζάντιο…».

          ΦΩΤΕΙΝΗ ΠΙΠΙΛΗ, περ. ΧΙΟS BANK τχ. 3/6, 1993.

Πληροφοριακά

   Στην ελληνική γη αναπαύεται από εχθές η αεικίνητη πάντα σπουδαία ελληνίδα Βυζαντινολόγος. Η εξόδιος ακολουθία τελέστηκε στην Μητρόπολη Αθηνών- ενώ η σορός της είχε τεθεί σε λαϊκό προσκύνημα. Πλήθος κόσμου και η πολιτική και η πνευματική ηγεσία της χώρας την συνόδευσε και την αποχαιρέτησε, μαζί με την οικογένειά της στο αιώνιο τελευταίο ταξίδι της. Ο χρόνος της επίγειας σωματικής της βιολογίας τερματίστηκε στα 99 της χρόνια. Έζησε και έφυγε τιμημένη και δοξασμένη, αφήνοντας πίσω της τα αυτοβιογραφικά της βιβλία, τις βυζαντινές της μελέτες, τα χιλιάδες δημοσιεύματά της, την αρθρογραφία της. Τους φοιτητές και «ακολούθους της» που γέμιζαν τις αίθουσες και τα αμφιθέατρα για να ακούσουν τις διδασκαλίες της να παρακολουθήσουν τις διαλέξεις και τις ομιλίες. Τα Λογοτεχνικά Πάρεργα ασχολούμενα το τελευταίο διάστημα και διαβάζοντας ο υποφαινόμενος τις μελέτες του Πλατωνιστή καθηγητή της Φιλοσοφίας Ιωάννη Ν. Θεοδωρακόπουλου, κάνοντας μία μικρή στάση, μετά τα έκτακτα γεγονότα των ημερών (Θάνατος της Ε. Γ. Αρβελέρ, Θάνατος του πειραιώτη Ιστορικού της Τέχνης και τεχνοκριτικού Μανόλη Βλάχου, εύρεση Φωτογραφιών των Ελλήνων Αγωνιστών των 200 δολοφονημένων από τα Γερμανικά Στρατεύματα Κατοχής στην Καισαριανή), αναρτήσαμε ένα πρώτο σημείωμα, για την σπουδαία Βυζαντινολόγο μιλώντας εν τάχει για την ποίησή της. Γιατί, η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, δεν ήταν μόνο μία παγκοσμίως αναγνωρισμένη Ελληνίδα Ιστορικός η οποία μιλούσε συνεχώς για την Συνέχεια του Ελληνισμού, της Ελληνικής Γλώσσας, την Φιλοσοφική και Οντολογική παράδοση και Παιδεία των Εθνικών Ελλήνων Κόσμο, έφτανε με τις ιστορικές της αναλύσεις και έρευνες μέχρι τις ταραγμένες ημέρες μας, της τρίτης του ανθρώπου χιλιετίας του 21^ου αιώνα. Αφιερώνοντας φυσικά το κυριότερο και μεγαλύτερο μέρος του χρόνου της ζωής της, των ερευνών και της αγάπης της, των επαγγελματικών της καθηγητικών υποχρεώσεων στο Βυζάντιο, την Βυζαντινή Ιστορία και Πολιτισμό που υπήρξε η μεγάλη αδυναμία της και δίδαξε για χρόνια. Επιχειρηματολογώντας πάντα με την σημαντική επιστημονική της επάρκεια, τα ιστορικά της εφόδια, την ερευνητική της σπουδή και σταθερό λόγο, υπέρ της προσφοράς και του αυτοκρατορικού μεγαλείου της χιλιόχρονης Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ως Συνέχεια του Ελληνισμού και της διάδοσης του Ελληνικού Πνεύματος στα πέρατα της Οικουμένης διαχρονικά. Ο λόγος της στεντόρειος, το πάθος της για το Βυζάντιο μεγάλο, η φωνή της πολλές φορές ακούγονταν υπερβολική, ο τόνος της οξύς, καίριος, σαφής, δεν επιδέχονταν αμφισβήτηση, κρυστάλλινη η σκέψη και ο στοχασμός της όταν μιλούσε- μας μιλούσε για το Βυζάντιο. Δεν μπορώ να γνωρίζω πώς θα ακούγονταν και θα υποδέχονταν τα επιστημονικά της ιστορικά συμπεράσματα και θέσεις για το «αμαρτωλό» Βυζάντιο οι προηγούμενες γενιές των Ελλήνων Βυζαντινολόγων, όπως ο Διονύσιος Ζακυθηνός, ο Βασίλειος Τατάκης, ο Φαίδων Κουκουλές, ο Νικόλαος Τωμαδάκης και άλλοι των προηγούμενων γενεών. Το βέβαιο πάντως είναι ότι η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ διέπρεψε στο εξωτερικό- στην Γαλλία όπου εκπαιδευτικά και επαγγελματικά σταδιοδρόμησε και έζησε το μεγαλύτερο μέρος του βίου της και αναγνωρίστηκε από την επιστημονική και εκπαιδευτική κοινότητα και τον πνευματικό κόσμο της Ελλάδας και παγκοσμίως. Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ ως Βυζαντινολόγος όπως και άλλοι, πχ. ο φιλόσοφος και στοχαστής Χρήστος Γιανναράς, ο φιλόσοφος Στέλιος Ράμφος, ο πατήρ Γεώργιος Μεταλληνός ως ιστορικός καθηγητής, ο Ιστορικός Νίκος Σβορώνος υπήρξαν κατά κάποιον τρόπο, τις δεκαετίες μετά την μεταπολίτευση, το αντίπαλο «στρατόπεδο» από την ομάδα και τους πνευματικούς και των γραμματιζούμενων κύκλων των Αρχαιοελληνιστών. Εκείνης δηλαδή της μερίδας των Νεοελλήνων που πρέσβευαν και όμνυαν μόνο στον Αρχαίο των Εθνικών Ελλήνων Κόσμο και θεώρηση ζωής και πολιτιστική παράδοση που η άλλη πλευρά ονόμαζε «Παγανιστική». Ενώ οι Αρχαιολάτρες τους αποκαλούσαν συλλήβδην «Νεορθόδοξους». Όροι θρησκευτικών και πολιτικών σκοπιμοτήτων που καθιερώθηκαν και «επιβλήθηκαν» στην δημοσιογραφική αρθρογραφία της εποχής στην κειμενογραφία και σε βιβλία που κυκλοφόρησαν. Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ μαχόμενη και αγωνίστρια πάντα, γυναικεία παρουσία ασυμβίβαστη, δυναμική και αρκετά επικοινωνιακή στάθηκε όρθια στις επάλξεις των Βυζαντινών Καστρόπυργων και υπερασπίστηκε με πυρετώδη θέληση το Βυζαντινό Αυτοκρατορικό Χριστιανικό- Ορθόδοξο Μεγαλείο ως αδιάρρηκτη ενότητα και συνέχεια του Αρχαίου Ελληνισμού της Ιστορικής και Πολιτιστικής παράδοσης των Εθνικών Ελλήνων, πριν την έλευση των Χριστιανών. Για όσους και όσες είχαν παρακολουθήσει Ομιλίες και Διαλέξεις της, διαβάσει τις μελέτες και τα βιβλία της την προσομοίαζαν με την πεισματική θέληση του μικρασιάτη μυθιστοριογράφου και αγιογράφου κυρ Φώτη Κόντογλου, του ακραίου στις θέσεις του αξιόλογου συγγραφέα και πιστού της πίστης του. Γι’ αυτό και ο λόγος της Αρβελέρ προκαλούσε ορισμένες φορές αντιδράσεις είτε στις ομιλίες της, είτε στις συνεντεύξεις της σε διάφορα έντυπα ή τηλεοπτικές εκπομπές. Αλλά ήταν τέτοιο το εύρος των γνώσεών της πάνω στην Ιστορία, σε Ιστορικά ζητήματα και πτυχές του Βίου των Βυζαντινών που δεν γίνονταν να μην αποδεχτείς το μεγαλύτερο μέρος των συμπερασμάτων της. Η Αρβελέρ προσπάθησε να σπάσει ερευνητικά και της σκέψης στεγανά, να μας κάνει να αναρωτηθούμε για τις δικές μας επιλογές και θέσεις. Την θέση της Ελλάδας και του Ελληνισμού στον σημερινό σκοτεινό κόσμο μας, που δεν γνωρίζουμε ποιος αποφασίζει τι και πότε. Οι απόψεις της για το Αιγαίο και το Μακεδονικό ζήτημα προκάλεσαν αντιδράσεις, και αναμοχλεύσεων διαμάχες, υποστηρικτών της και αρνητών της. Γράφτηκαν πολλά και δημοσιεύτηκαν άλλα τόσα εκατέρωθεν των ερμηνευτικών θέσεων. Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ όπως και ορισμένοι άλλοι Έλληνες Ιστορικοί δεν κατάλαβαν- έστω εγκαίρως- ότι εκπαιδευτικές, πολιτιστικές και πολιτικές αγκυλώσεις αιώνων δεν σβήνονται εν μία νυχτί, με μία κυβερνητική απόφαση, με ένα φιλοσοφικό ή ιστορικό μανιφέστο, με μία συνέντευξη επί των ιστορικών δικαίων του Ελληνισμού και της κληρονομιάς του-μας. Εκείνο που συνειδητοποίησε μάλλον εγκαίρως ήταν, ότι σαν καθηγήτρια Βυζαντινολόγος, σαν δασκάλα Ιστορικός μπροστά στο ακροατήριό της όταν στέκονταν και συνομιλούσε, συνδιαλέγονταν δεν γίνονταν να αναφερθεί σε ορισμένα κρίσιμα σημεία και αποφάσεις ιστορικών προσώπων και γεγονότων, όταν μάλιστα, οι αποφάσεις αυτές και τα όσα συνέβησαν στο παρελθόν της πρόσφατης ή της απώτατης Ελληνικής Ιστορίας μας και διαδρομής της κοινής μας παράδοσης έχουν τυλιχθεί εδώ και αιώνες στον Μύθο και από έναν δημιουργικό Θρύλο στις συνειδήσεις των Ελλήνων και Ελληνίδων, δηλαδή του συνόλου-σαν σώμα- του Ελληνικού Λαού. Το ιστορικό αναμφισβήτητο γεγονός υποχωρεί μπροστά στο μυθικό ερμηνευτικό του αποτύπωμα και περιγραφή. Ο Μύθος υπερισχύει της Ιστορικής Αλήθειας, όπως και η Επιστημονική εξήγηση απορρίπτεται από τις συνειδήσεις των λαϊκών ανθρώπων από την παρηγορητική παραμυθία της αποκαλυπτικής μεταφυσικής σωτηριολογίας της Θρησκείας ή των διαφόρων Εκκλησιών και των δογμάτων τους. Αυτό το κατανόησε η πανέξυπνη Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, ένα ευφυές γυναικείο πνεύμα και τα ανέφερε σε συνεντεύξεις της αλλά κυρίως, το κρυστάλλωσε και το οργάνωσε μέσα στον ποιητικό της λόγο. Και στις τρείς προηγούμενες ποιητικές της συλλογές-τις οποίες αναφέραμε στο πριν δύο ημερών σημείωμά μας-οι οποίες αποτελούν ένα ενιαίο όλο ιστορικής αντίληψης και θεώρησης της Ελληνικής αλλά και της Παγκόσμιας Ιστορίας βλέπουμε την ποιήτρια Αρβελέρ, να δίνει απαντήσεις, να θέτει ερωτήματα, να σχολιάζει αρνητικά, να αναδεικνύει διλήμματα, να κρατά τα στοιχεία του ειρωνικού και σατιρικού ύφους, αναφερόμενη σε μεταιχμιακές στιγμές της Βυζαντινής Ιστορίας και αποφάσεων όχι μόνο Αυτοκρατόρων αλλά και των Θρησκευτικών Ιερών Συμβόλων της Χριστιανικής Ορθόδοξης Σκηνογραφίας της Σωτηριολογίας της. Διαβάζοντας τα Ποιήματά της ως Ποιήματα Ιστορίας, της Ιστορίας φωτισμένης από διάφορες γωνίες λήψεις από την επίσημη, συναντάμε ακόμα και την αρχαιοελληνική θρησκευτική θεώρηση της Ομηρικής Κοινωνίας όπου ο πατέρας των Θεών και των Ανθρώπων ο Νεφεληγερέτης Ζευς δεν μπορεί να επέμβει μέσα στην Ιστορία και να ανατρέψει αποφάσεις της κοινής Μοίρας και να σώσει από τον βέβαιο θάνατο τον Υιό του, το ίδιο έχουμε και στον Χριστιανικό Κόσμο, η Αρβελέρ καταθέτει την απορία της για την μη σωτήρια επέμβαση της Παναγίας στην διάσωση της Πόλης και σε άλλες ιστορικές κρίσιμες στιγμές. Και εδώ- παρενθετικά να σημειώσουμε τις εικόνες που βλέπουμε σε κινηματογραφικά ντοκιμαντέρ της εποχής της Μικρασιατικής Καταστροφής του 1922, Έλληνες Μικρασιάτες εξαθλιωμένους και βασανισμένους ανθρώπους, διωγμένους από τις πατρογονικές τους εστίες, να παίρνουν το δρόμο της προσφυγιάς και της ξενητειάς, με μόνο τα παλαιά τους ρούχα και ένα ιερό εικόνισμα στο χέρι. Το οξύμωρο της ιστορικής πραγματικότητας με την μεταφυσική ανυπαρξία μιάς ανώτατης προστατευτικής δύναμης η οποία παραμένει απαθής, αδιάφορη και αρκετές φορές επιλεκτικά εχθρική απέναντι και στους πιστούς ακολούθους της. Ο Μύθος συνήθως υπερισχύει της Ιστορικής Αλήθειας και Μαρτυρίας. Ό,τι λοιπόν δεν μπορούσε να εκφράσει και να διατυπώσει ελεύθερα μέσα στα ιστορικά της βιβλία και ομιλίες, το πράττει με τα εξαιρετικής σοφίας και ποιότητας ποιήματά της. Μάλιστα, οι αναγνώστες τους που έχουν την ανάλογη εμπειρία της Καβαφικής ιστορικής ποίησης, ορισμένων έργων του Κωστή Παλαμά κ.λπ. θα αναγνωρίσουν το ιστορικό ποιητικό παιχνίδι της Βυζαντινολόγου Ιστορικού που αποδεικνύεται και εξαιρετική Ελληνίδα ποιήτρια, με ποιητικές προδιαγραφές που ξεπερνούν άλλες αμιγώς γυναικείες ποιητικές φωνές της εποχής μας. Η Ποίησή της συμπληρώνει την Ιστορική ματιά της με τον καλύτερο και αποτελεσματικότερο τρόπο. Κάτι, που, μάλλον, δεν προσέχθηκε όσο της άξιζε και η ίδια εμμέσως επεσήμανε.

          Πληροφορούμενος το έκτακτο γεγονός της απώλειάς της, την Δευτέρα που μας πέρασε έπιασα ξανά να διαβάσω τις ποιητικές της συλλογές που είχα και ορισμένες, 22 για την ακρίβεια, Συνεντεύξεις της από το 1982 έως το 2004 που είχε δώσει σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά ποικίλης ύλης και σε γνωστές μας δημοσιογραφικές πένες, όπως της δημοσιογράφου, πολιτικού και συμβούλου δημοσίων σχέσεων και φιλόζωης κυρίας Φωτεινής Πιπιλή της οποίας την παλαιά συνέντευξη αντιγράφω. Στις συζητήσεις της αυτές η Βυζαντινολόγος δεν "δίνει" μια προφορική πραγματεία περί Βυζαντίου και Ελληνικότητας ιστορικής Συνέχειάς της αλλά, με εύληπτο λόγο θίγει ζητήματα, θέτει προβληματισμούς, καταθέτει ερωτήματα προς όλους μας. Όσους τέλος πάντων ενδιαφέρονται για τέτοιου είδους Ιστορικά και της Ελληνικής Ταυτότητας ζητήματα και ο προσανατολισμός των ερμηνευτικών τους προσεγγίσεων δεν ακολουθεί Μανιχαϊστικούς κανόνες και απολυτότητες επεξηγηματικές. Στην πρώτη αυτή ανάρτηση Συνεντεύξεων της Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ να επισημάνουμε και την σοβαρότητα και υπευθυνότητα των γυναικών ελληνίδων δημοσιογράφων οι οποίες παίρνουν συνέντευξη από την πρόεδρο του Κέντρου Ζωρζ Πομπιντού στο Παρίσι, την Πρύτανη της Σορβόννης, της Ελληνίδας παλαιάς επονίτισσας από τον Βύρωνα που συναντήθηκε με τις μεγαλύτερες πολιτικές και πνευματικές προσωπικότητες της εποχής της κρατώντας πάντα το πνεύμα της ανεξαρτησίας της, διατυπώνοντας ευθαρσώς την γνώμη της και διατρανώνοντας με την σταθερότητα της φωνής της τις εκπαιδευτικές και γνωστικές της πεποιθήσεις Ιστορία και Παιδεία το μεγάλο της πάθος, τον σημαίνοντα ρόλο της σε θέσεις και αξιώματα τόσο στην Γαλλία όσο και στην Ελλάδα όπως μας λέει στις Συνεντεύξεις της αυτές. Την δική της ατομική ιστορική περιπέτεια πληθωρικής ζωής σαν μητέρας, συζύγου, ιστορικού και Βυζαντινολόγου. Μπορεί να επαναλαμβάνεται στις Συνεντεύξεις της αλλά αξίζει να διαβαστούν. Ας αναφέρουμε ενδεικτικά γυναικεία ονόματα που συνομίλησαν μαζί της. Η γνωστή μας Μαρία Καραβία στην εφ. «Η Καθημερινή» της 25/9/1988 «Οι Έλληνες έχουν Παιδεία αλλά δεν έχουν Μόρφωση».  Η πολιτικός και δημοσιογράφος κυρία Λιάνα Κανέλλη στο περιοδικό που εξέδιδε «NEMECIS” τχ. 19/6,1998 «Τίνος εστίν το Ελληνίζειν;». Η κυρία Άννα Γριμάνη συνομιλεί μαζί της στο περιοδικό «Κ» της «Καθημερινής» τχ. 32/4-1-2004 «Η μεγαλύτερη ανήθικη πράξη είναι η έλλειψη αυτογνωσίας».  Η Μαριάννα Πολυχρονιάδου συζητά μαζί της στο «Εθνος» της Κυριακής 3/1/1993 «Από ποιους κινδυνεύει η Ελλάδα», η ίδια δημοσιογράφος συζητά μαζί της και στην εφημερίδα «Η Αυγή» της Κυριακής 21/4/1996 «Έχουμε ανάγκη από γεφυροποιούς». Η δημοσιογράφος Κίτσα Μπόντζου στην ίδια εφημερίδα της 1/12/1996 «Μόνο τα οικονομικά συμφέροντα των δύο λαών θα φέρουν…» καθώς και στην εφ. «Ελευθεροτυπία» 24/9/2001 «Ο 20^ος αιώνας καταστρατήγησε αυτά που δίδαξε». Στο περιοδικό “Symbol” της 8/6/2002 η Άριαν Λαζαρίδου στο «Ε.Γ.Α. Όσα μας έμαθε η ζωή». Στο περιοδικό «Αντί» τχ. 414/8-9-1989 η Βάσια Καρκαγιάννη- Καραμπελιά γράφει και συνομιλεί για το Πολιτιστικό Κέντρο G. Pompidou το γνωστό (Beaubourg), η κυρία Άννα Παναγιωταρέα στο περιοδικό «Εφτά Ημέρες» της Καθημερινής 1/11/1992 «Δεν βλέπω την Ευρώπη χωρίς την Ελλάδα», ενώ η Σταυρούλα Παπασπύρου συζητά στην «Αυγή» της 25/3/89 «Φιλοδοξώ να κάνω το Μπομπούρ καταλύτη του Ευρωπαϊκού Πνεύματος». Η Ήρα Φελουκατζή στην εφημερίδα «Τα Νέα» 2/2/1982 μιλά για «Την Τεχνολογία στην Υπηρεσία του Ανθρώπου», στο περιοδικό «Ο Ταχυδρόμος» τχ. 6/7-2-1991 «Η Εικόνα του Μέλλοντος», στην «Ελευθεροτυπία» της 14/7/1997 «Να μάθουμε στην αρμονία και στην επιτυχία της μιάς μέρας». Η Ελένη Αποστόλου στο περιοδικό «ΈΝΑ» τχ. 32/8-8-1985 «Δεν θα διάλεγα την Ελλάδα…». Η διευθύντρια της Πινακοθήκης Μαρίνα Λαμπράκη Πλάκα στο «Βήμα» της 16/9/1990 «Δικαίωμα στο λάθος». Η Αρβελέρ έδωσε επίσης και άλλες συνεντεύξεις στον «Ελεύθερο Τύπο» Κυριακή 16/7/2000 στην Ελπίδα Πασσαμιχάλη, «Χωρίς Ειρήνη δεν υπάρχει Πολιτισμός», στην Έμμη Πανούση στον «Αδέσμευτο της Κυριακής» 17/9/2000 «Ποιος κυβερνάει τον άθλιο κόσμο μας;» και πολλές άλλες. Οι δημοσιογραφικοί τίτλοι είναι από τα λεγόμενα της Βυζαντινολόγου. Όπως βλέπουμε η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, η Ελληνίδα με το ελεύθερο πνεύμα μίλησε πέρα από τα πεδία των επιστημονικών της ενδιαφερόντων και για άλλα κρίσιμα της εποχής μας ζητήματα όπως το "Σκοπιανό", την διάλυση της Γιουγκοσλαβίας θέματα που δεν αφορούσαν μόνο την πατρίδα μας αλλά και ευρύτερων γεωστρατηγικών αποφάσεων και διπλωματικών ενεργειών. Μίλησε για το πανάρχαιο σαράκι των Ελλήνων και του Ελληνισμού την διχόνοια: Γράφει στο ποίημά της «Νεοελληνικό» της συλλογής της «Ένδοξος Ελλάς», εκδ. Ερμής, 3, 2004.

Παλιά και γνήσια ελληνική αυτή η διχοστασία.

Παιδιά οι μεν αγίων κι αγγέλων ασωμάτων,

απόγονοι οι άλλοι αρχαίων αγαλμάτων,

προσμένουν όλοι θαύμα την παλιγγενεσία,

χωρίς διόλου να νοιάζονται πού, τώρα εδώ και χρόνια,

άγρια αλληλοσφάζονται στα μαρμαρένια αλώνια.

          Ας κλείσουμε το δεύτερο αποχαιρετιστήριο σημείωμά μας με την Ποιητική της φωνή ως Μάθημα Ιστορίας.

          Θάνατος Ιουλιανού Παραβάτη

Ειδωλολάτρες δαιμονισμένοι ξωτικοί

μέσα στην Εκκλησία, στον Δία έκαμαν προσευχή

και πονηρά επικαλέσθηκαν πνεύματα.

Σάστισαν με την προσβολή οι στρατηγοί

και μύρια εσοφίστηκαν τεχνάσματα,

την σύγχυση να κρύψουν και την ταραχή

που τα χριστιανικά κατέλαβε στρατεύματα.

Αμέσως στους καντάτορες έδωσαν προσταγή,

ύμνους κι ηρωικά να τραγουδήσουν άσματα

που έλεγαν για τις νίκες του Σταυρού

και για όλεθρο μιλούσαν, ολοσχερή και παντελή,

του κάθε βάρβαρου και άπιστου εχθρού.

 

Όμως πάνω απ’ όλους κι από όλα είπαν,

πρέπει να δοξασθεί η Οδηγήτρα Παναγία,

που δίχως λόγχη λόγχισε, με μόνο μια ματιά

τον δαίμονα Ιουλιανό και την σατανική στρατιά. Σελ. 19

          Λιθοβολισμός της Υπατίας

             Τους ιερείς δει σιγάν ή τεθνάναι

                    Λιβάνιος

Εφυλακίσαν στο πραιτώριο τους μύστες

και έντρομοι οι ιερείς σιωπούν.

Επίμονα φημολογούν οι αγοραίοι

πώς όπου νάναι, οι έννοιες των μυστηρίων

σε δρόμους και πλατείες θα κοινοποιηθούν

εφ’ όσον οι πρώην δαδοφόροι νέοι,

(αυτοί που όλο για την Ίσιδα ρωτούσαν

κι ήθελαν της Σίβυλλας τα μυστικά να πουν)

στης Εκκλησιάς τις πόρτες τώρα δορυφορούν.

Μάλιστα μερικοί της φιλοσόφου Υπατίας

ένθερμοι ήσαν πρώτα οπαδοί και μαθητές’

αφ’ ότου όμως γίναν του Αγίου Πέτρου μιμητές,

δημόσια αρνήθηκαν, Δάσκαλο και διδασκαλία.

 

Ήλπιζαν έτσι, οι μωροί, πώς οι εν Αλεξανδρεία

-μιά κι είχε λείψει από την μέση η Υπατία-

δεν θα είχαν λόγο πιά, κι ούτε εύλογη αιτία

μέχρι θανάτου να μισούν και να φθονούν,

στην Πόλη να διαβάλλουν και να συκοφαντούν,

της Κυρηναϊκής την ένδοξη και έντιμη πολιτεία. Σελ. 20

            Ελληνορωμαίος Μάρτυρας

Δεν ζητωκραύγασα τον Καίσαρα,

δεν χειροκρότησα τον λόγο του Υπάτου,

ούτε χαιρέτησα τα λάβαρα των λεγεώνων.

Παντάπασιν ανάξιος Ρωμαίος…

Το γένος όμως Έλλην προ αιώνων,

και τώρα Χριστιανός μέχρι θανάτου,

φανατικός κι ορθόδοξος ακραίος. Σελ. 17

            Επίλογος

             Οι ήρωες προχωρούν στα σκοτεινά

                        Γιώργος Σεφέρης

Πώς θέλεις η πληγή σου αυτή να γειάνει

όταν σε βρίζουν στο δρόμο τα παιδιά προδότη,

και λένε κι άλλα χλευαστικά πολλά ακόμη,

κι όταν η μάνα σου στον αστυνόμο είπε ότι

ήσουν «ο μόνος που χειροκροτούσε την Σαλώμη

τότε που οι άλλοι εθρηνούσαν τον Άη- Γιάννη».

Πάντως του ταξιδιού το τέλος όπου νάναι φτάνει

κι απ’ την παρέα σίγουρα δεν θα βρεθεί κανείς

μαζί σου να εγγυηθεί της Λευτεριάς τα λύτρα

(ο λόγος περί θάρρους, τόλμης και αρετής

και όχι βέβαια για του χρυσού την ρήτρα).

Μην προσπαθείς λοιπόν το δίκιο σου να βρεις.

Πρόσεχε όμως! Μόνος στα σκοτεινά μην προχωρείς’

συνοδοιπόρο πάρε τον γιό σου από νωρίς

και κάποιον φίλο, ή μάλλον κάποιον χάρτη, ρώτα

πού άραγε να βγάζει αυτός ο δρόμος ο μακρύς

τώρα που οι ήρωες κουράστηκαν,

και τίποτα δεν είναι όπως πρώτα. Σελ. 62

Από την συλλογή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ Ποιήματα Ιστορίας, εκδόσεις ΕΡΜΗΣ, 10, 1998, σ. 68.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

21 του «Άγιου Φεβρουάριου» του 2026