Ο Μήτσος Παπανικολάου γράφει για τον Κώστα Καρυωτάκη

 

ΚΩΣΤΑΣ  ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ

Τρίπολη 30/10/ 1896- Πρέβεζα 21/7/1928

     Κατά ένα τρόπο αθόρυβο, σιωπηλό, υποδόριο, ίσως και ανεξήγητο στο ευρύ αναγνωστικό κοινό της ελληνικής ποίησης- ακόμα και σ’ εμάς τους ίδιους- ο αυτόχειρας ποιητής και μεταφραστής του Μεσοπολέμου Κώστας Καρυωτάκης, ο σαρκαστής και αυτοσαρκαζόμενος, ο σατιριστής των κοινωνικών καταστάσεων, συνθηκών και συμπεριφορών της κοινωνίας και των ανθρώπων της δημόσιας διοίκησης και εξουσίας της εποχής του είναι ακόμα δυναμικά και γοητευτικά παρόν. Είναι παρόν όχι ως επισκέπτης ποιητικός τουρίστας υπερβαίνοντας τον φυσικό χρόνο και την αδυσώπητη φθορά του, του δικού του αποκλειστικά χάρτη ποιητικής γραφής και εμπειριών, αλλά ως μόνιμος κάτοικος ενεργός πολίτης της ποιητικής μας παράδοσης, της καταραμένης και βασανισμένης γενιάς των δημιουργών της Μεσοπολεμικής ιστορικά περιόδου ο πρώτος εκπρόσωπος, που τράβηξε στο άρμα του τις «χαμηλές φωνές» της Γενιάς του. Αυτός, ο μη ελάσσων ποιητής στην αφήγηση της ατομικής του ιστορίας συζητητής μας που ξεχώρισε ακόμα και με την απώλειά του. Σχεδόν εκατό χρόνια από τον θάνατό του και εκατόν τριάντα από τη γέννησή του κυκλοφορεί ανάμεσά μας δεν τον παρέσυραν τα κύματα του χρόνου στα βαθειά νερά της λήθης της μνήμης των ανθρώπων. Έγινε φορέας μιάς άλλης αντίληψης για τα ποιητικά μας πράγματα παρά τις αρνητικές επιθέσεις που δέχτηκε για την αξία της ποιητικής του φωνής. Η διαμαρτυρία της ποιητικής φωνής του ηχεί στ’ αυτιά μας παράλληλα με τον απόηχο της σφαίρας που του στέρησε την ζωή και έκανε τους χτύπους της καρδιάς του να μη χτυπούν, την αναπνοή του να σιγήσει βυθίζοντας στην θλίψη ομοτέχνους του, κάνοντας ορόσημο την λάμψη του όπλου του. Η μεστή νοημάτων ποίησή του εξακολουθεί να διαβάζεται, να συγκινεί και να συζητιέται ακόμα, να βρίσκει μιμητές, να μελοποιείται, να γίνεται δημιουργικός ερεθισμός για νεότερες γενιές ποιητών και ποιητριών. Τα βιβλία του να επανεκδίδονται να ανθολογούνται τα ποιήματά του. Ο βουβός του πόνος, η στυφή γεύση των χειλιών του, τα πληγωμένα αισθήματά του και ο συγκρατημένος σπαραγμός που καθρεπτίζονται στους στίχους του, το θολό και απαισιόδοξο βλέμμα του, το σφίξιμο της ψυχής που ενέτεινε την απαισιόδοξη φύση του χαρακτήρα του, η επιλογή του να ρίξει ο ίδιος την τελευταία «ζαριά» του παιχνιδιού της ζωής του, ενέτειναν την πεισιθάνατη διάθεσή του που τον βασάνιζε για μεγάλα διαστήματα του βίου του. Ήταν η άλλη πλευρά των παράξενων ερεθιστικών βαδισμάτων της ζωής του, αυτά τα ψυχικά και σωματικά του «χαλάσματα» που δεν τον εγκατέλειψαν ποτέ ούτε ο ίδιος θέλησε να τα εγκαταλείψει να τα αφήσει πίσω του. Αυτές οι χαρακτηριστικές της προσωπικότητάς του διπλοσημάνσεις που πετυχαίνει με εκπληκτική ευελιξία να μετατοπίζει το βάρος τους από ποιητική του μονάδα σε ποιητική μονάδα. Αυτά τα σκόρπια της ψυχής του «έλκη» τα διακριτικά φωνητά στα έγκατα της συνείδησής του, τα αξερίζωτα, τα τροφοδοτούντα την ποιητική του μνήμη και ποιητική γραφή. Του αποκλειστικά δικού του μαρτυρίου και μαρτυρίας ζωής που φεγγίζει τις σκοτεινές σκιές του φτάνοντας τους τόνους της φωνής του στα όριά της, στις απαισιόδοξες και μελαγχολικές της διαστάσεις αντένες του ώστε σαν άλλος «Ιώβ» να συνομολογήσουμε μαζί του για το ανθρώπινο είδος και την Μοίρα του «γυμνός εξήλθον εκ κοιλίας μητρός μου, γυμνός και απελεύσομαι…» μία γυμνότητα που στο Καρυωτακικό ποιητικό σύμπαν και στις νοηματικές του συλλήψεις οδηγεί σε ένα είδος ματαιότητας και «μηδενισμού». Μιά άρνηση αποδοχής ακόμα και της υπεράσπισης των θεμελιακών αρχών προσπάθειας επιβίωσης ως διαλυμένης ανθρώπινης κατάστασης και ελπίδας.

Ο ποιητής Κώστας Καρυωτάκης έφτασε την προσωπική του ελευθερία των υπαρξιακών του δυνατοτήτων ως το έσχατο σημείο που δεν πάει παραπέρα. Ίσως υπήρξε περισσότερο εκλεκτικός στις επιλογές και αποφάσεις του-εσωστρεφής- όπως και άλλες συγγραφικές φυσιογνωμίες της εποχής του, που συνάντησαν το «σημείο μηδέν» είτε στην διαδρομή του βίου τους είτε στο περιπετειώδες ταξίδι της ποίησής τους και οι οποίες πέφτοντας πάνω στις ξέρες του χρόνου αρνήθηκαν να τις προσπεράσουν, γκρεμιζόμενοι ηρωικά από το ψηλότερο κατάρτι της όποιας ηδονής επέλεξαν. Του έρωτα, της συγγραφής ενός έργου ασχολούμενοι με την τέχνη, της πίστης ακόλουθοι σε ένα μεταφυσικό όραμα, των πολιτικών αγώνων παραστάτες μιάς ιδέας, μιάς επανάστασης ανατροπής των κοινωνικών και οικονομικών αδικιών του Κόσμου. Η ανθρώπινη ιστορία του πολιτισμού μας έχει δείξει και ίσως διδάξει ότι η αξία της όποιας προσφοράς μας στα ανθρώπινα κοινά και οι οικειοθελείς συμμετοχές μας σε αυτά, δεν πολλαπλασιάζεται με τους ίδιους ρυθμούς και εντάσεις αξίες αποδοχής όσο οι αποτυχίες μας και η μη προσφορά μας. η αδράνειά μας. Η συνειδητοποίηση αυτής της αρνητικής τραγικής κατάστασης δεν εξωραΐζεται ούτε με νέους υπαρξιακούς μύθους φτιαγμένους από εμπνευσμένους ποιητές ούτε από την αναπολητική διορθωτική λειτουργική κατάθεση της γλώσσας και των σημάτων της ως ποίηση επανάπαυσης, πνευματική δημιουργία για αυτά που προηγήθηκαν και αυτά που επακολούθησαν ως εμπειρία μνήμης.

Η ποίηση του Κώστα Καρυωτάκη κόμισε στον ελληνικό ποιητικό λόγο μία άλλη συναίσθησης ποιητική ξαγρύπνια, μία αφύπνιση αισθήσεων ζωής αυτών που χάθηκαν, χάνονται και θα εξακολουθήσουν να χάνονται πέρα από τις δυνάμεις αντίστασης του ανθρώπου αλλά και του ποιητή. Εδώ οι θέσεις του είναι διαφορετικές- αντίθετες από αυτές του ποιητή και κριτικού Μήτσου Παπανικολάου που πρεσβεύει ότι η Ποίηση λειτουργεί εποικοδομητικά και λυτρωτικά στις ζωές και τις σχέσεις των ανθρώπων. Ο ρόλος της είναι λυτρωτικός. Όμως τα πράγμα εξελίσσονται ερήμην μας και δεν μπορούν να ανατραπούν από κανένα ποιητικό γεγονός και πρόθεση του όποιου ποιητή. Αν σταθούμε με προσοχή στο πώς διαβάζει ο κριτικός Μήτσος Παπανικολάου τις κριτικές θέσεις του Κωνσταντίνου Θ. Δημαρά και του Γιώργου Θεοτοκά για την ποίηση του Κώστα Καρυωτάκη και τι μας λέει κατόπιν θα διαπιστώσουμε ότι η συλλογιστική του στηρίζεται σε μηχανισμούς της λογικής και μιάς ορθολογιστικής προβληματικής της δομημένης σκέψης του που δεν αφήνει περιθώρια αναθεωρήσεων εξέτασης της ποίησης του Καρυωτάκη. Εκείνο που έχει ενδιαφέρον στην προβληματική και λειτουργική συλλογιστική του Μήτσου Παπανικολάου καθώς συνθέτει το δικό του άρθρο είναι οι ερωτήσεις και υπο-ερωτήσεις που θέτει, αυτές που προτείνει στον αναγνώστη στην κοινή τους εξερεύνηση όχι σε αντιδιαστολή τόσο-αν δεν τον παρερμηνεύω- με τις μισό αρνητικές κρίσεις και μισό θετικές στην αποδοχή τους των δύο σημαντικών πνευματικών παραγόντων της Γενιάς του 1930, του Κ. Θ. Δημαρά και του Γιώργου Θεοτοκά, ο οποίος βαδίζει πάνω στα χνάρια του πρώτου, αλλά στο πώς προσπαθεί να αποδομήσει τις αρνητικές τους κρίσεις και κατορθώνοντάς το, να πετύχει την ανάδειξη της ποιητικής αξίας του Κώστα Καρυωτάκη διαχρονικά.

Ο ολιγογράφος ποιητής Μήτσος Παπανικολάου αποδεικνύεται για άλλη μία αφορά ένα σπινθηροβόλο πνεύμα, ένας βαθύνους νους, μία συγκροτημένη σκέψη και ένας έλληνας ποιητής και κριτικός του Μεσοπολέμου αρκετά μορφωμένος, με γαλλική και ευρωπαϊκή στέρεα παιδεία και προπάντων υγιή και σοβαρή και πολλά αποθεματικά ευαισθησίας. Ο Μήτσος Παπανικολάου όπως μας φανερώνουν οι κριτικές του καταθέσεις διέθετε μία θαυμάσια ικανότητα κριτικής ευελιξίας, μίας διαμορφωμένης στέρεας και πετυχημένης θεώρησης εξέτασης των έργων με μία πλαστικότητα ή αν θέλετε ελαστικότητα στα συμπεράσματά του. Μία κριτική ματιά και μία φωνή του Μεσοπολέμου ισοδύναμη με αυτήν του Κλέωνος Παράσχου, του Πέτρου Χάρη και άλλων σημαντικών φωνών της ελληνικής κριτικής σκέψης όπως ο Βάσος Βαρίκας, ο Ανδρέας Καραντώνης, ο Γιάννης Χατζίνης κλπ., οι οποίες διαμόρφωσαν τα νεότερα πεδία της Κριτικής στην πατρίδα μας στα κατοπινά χρόνια φέρνοντας σε επαφή με τις κριτικές επιλογές του παλαιότερες συγγραφικές φωνές της παράδοσης στο αναγνωστικό φώς των καιρών μας . Αν και κατά χρονικά διαστήματα αγνοήθηκε η παρουσία και προσφορά τους, το λαδάκι της κριτικής λυχνίας τους δεν έσβησε εντελώς. Στο τέλος, τελικά, τίποτε δεν πήγε ούτε πάει χαμένο. Οι υδρορροές του Χρόνου και της μνήμης των φιλότεχνων στάζουν ακόμη το «λάλων ύδωρ» της Κριτικής.

   Όσον αφορά το έργο και την παρουσία του ποιητή Κώστα Καρυωτάκη, στην διαρκή ιστορία των ελληνικών γραμμάτων την αυτοτροφοδοτούμενη πάντα με νέες φωνές, ιδέες και δυνάμεις, ερεθίσματα και εμπειρίες, βιώματα, ερευνητικές εξερευνήσεις, εξακολουθεί να κεντρίζει και να απασχολεί τους φιλολογικούς και καλλιτεχνικούς κύκλους των ημερών μας, τους πανεπιστημιακούς δασκάλους και τις εκπαιδευτικές κοινότητες, να προκαλεί δημόσιους ερμηνευτικούς διαξιφισμούς και σχόλια, λογοτεχνικούς καυγάδες, να γυρίζονται σήριαλ με την περιπέτεια της ζωής του και της όποιας μορφής φιλική σχέση διατηρούσε με την Καλαματιανή ποιήτρια Μαρία Πολυδούρη. Μα, το κυριότερο, να βρίσκεται σαν παρουσία και ποιητική σφραγίδα στην πρώτη γραμμή ή αν θέλετε στις πρώτες σειρές των ποιητικών στασιδιών όπου είναι πάντα προσκεκλημένες οι καταραμένες φωνές της ποίησης όπως οι γάλλοι Αρθούρος Ρεμπώ, Πώλ Βερλαίν, Σαρλ Μπωντλαίρ, Ισιντόρ Ντυκάς και άλλα καταραμένα παιδιά της γαλλικής διανόησης. Ο αμερικανός ποιητής και πεζογράφος Έντγκαρ Άλαν Πόε, και οι δικοί μας Νίκος Καββαδίας, Κατερίνα Γώγου, Νικόλαος Άσημος (ο τραγουδοποιός) κ.ά. Φωνές τραγικές, πονεμένες και τσακισμένες από τους θυελλώδεις, σκοτεινούς ανέμους του αιώνα που πέρασε και δεν κατόρθωσαν να πλέξουν ειρηνικά το υφάδι του βίου τους περιπέτεια ούτε να ξεμπλέξουν τους κόμπους της ατομικής τους Μοίρας. Υπάρξεις γοητευτικές και ταυτόχρονα δραματικές. Νομίζω, από τις δικές μου αναγνώσεις μελετών της ποίησής του, δεν «επιθυμούσε» να μας κληροδοτήσει ποιητικούς απογόνους, δεν ενδιαφέρονταν αν θα μιμηθούν το ύφος της γραφής του, την ποιητική του εικόνα, αν οι επερχόμενες γενιές θα τον συγκρίνουν ή θα τον συναριθμούν με άλλους ποιητές της Γενιάς του. Ο ίδιος πρέπει να γνώριζε την αξία του. Όπως και νάχει και σήμερα ακόμη, που ο αιώνας μας έχει διαφοροποιηθεί από τον αιώνα του στις κοινωνικές μας ανάγκες και ποιητικούς οραματισμούς και τεχνικές μας συνοδοιπορεί στα ποιητικά μας ταξίδια, μας συντροφεύει στις αναμνήσεις μας των χώρων της ποίησης, στέκεται κρυφός παραστάτης στις συγγραφικές μας καταθέσεις. Μας ανεφοδιάζει με τα δικά του εφόδια, οράματα και ιδέες, απόψεις και αντιλήψεις, ξεμπλοκάρει τις μπλοκαρισμένες συνειδήσεις μας, τις ναρκωμένες από τους καταναλωτικούς καιρούς μας. Ο Τριπολιτσιώτης την καταγωγή δημόσιος υπάλληλος ποιητής Κώστας Καρυωτάκης που δεν άντεχε την εργασιακή σκλαβιά και τους ρόλους που του ζητούσαν να ακολουθήσει- κυκλοφορεί ανάμεσά μας είναι ακόμα παρόν, ομοτράπεζος στα ποιητικά τσιμπούσια και στα πνευματικά ξενύχτια της Ελλάδας. Μας δηλώνει την παρουσία του με διάφορους τρόπους ακούγεται η φωνή του από τα σύγχρονα «μεγάφωνα» των ποιητικών δημιουργών νέων σε ηλικία λογοτεχνών. Ο λόγος του στεγάζει αρκετές «σαραβαλιασμένες» υπάρξεις και μαγνητίζει όσους και όσες έρχονται σε επαφή μαζί του.

        Παραθέτω το άρθρο του Μήτσου Παπανικολάου ώστε να κατανοήσουμε για άλλη μία φορά το βάθος και την προβληματική της σκέψης του. Έτσι, σαν μία μικρή ποιητική «συνωμοσία» διαφορετικών γενεών ελλήνων ποιητών και κριτικών φωνών.  

        ΚΩΣΤΑΣ  ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ

του Μήτσου Παπανικολάου

    Είμαστε άνθρωποι των άκρων. Ο μέσος όρος δεν υπάρχει στην Ελλάδα: ή είσαι μεγάλος ή είσαι μηδενικό. Ανάμεσα σ’ αυτά τα δυό δε μεσολαβεί τίποτα. Πρίν από λίγα χρόνια χαλούσε ο κόσμος με τον Καρυωτάκη. Ήταν ο ποιητής, ο μεγάλος, ο μοναδικός, ο αναμενόμενος, ο τρίτος σταθμός στη νεοελληνική ποίηση μετά το Σολωμό και το Καβάφη, ο ποιητής που έπαιρνε ευρωπαϊκή πιά σημασία. Έπειτα ήρθε μιά περίοδος που οι φωνές χαμήλωσαν τον τόνο τους και που το ζήτημα φάνηκε να παίρνει το φυσικό του δρόμο, που ήταν κι ο καλύτερος. Έτσι θα μπορούσε να ελπίζει κανείς ότι τώρα, δέκα χρόνια μετά το θάνατο του Καρυωτάκη, με την ευκαιρία της έκδοσης των «Απάντων» του, η σύγχρονη κριτική, που την παραδέχομαι πολύ πιό εξελιγμένη από την κριτική του 1930, θα τοποθετούσε τον τραγικό αυτό νέο στη θέση που του πρέπει. Είμαστε όμως οι άνθρωποι των άκρων και γι’ αυτό έπρεπε να γκρεμίσουμε τον Καρυωτάκη από κει που τον ανεβάσαμε και να τον ρίξουμε όσο το δυνατόν πιό κάτω.

    Μά, ενώ στην αρχή, τότε δηλαδή που δεν έβγαινε περιοδικό χωρίς να δημιουργήσει γι’ αυτόν ένα διθύραμβο, μιλούσαν άνθρωποι μάλλον ανεύθυνοι- ποιητικοί νεοσσοί των καφενείων χωρίς καμιά κατάρτιση και γνώση, παιδιά πού πρωτογνώριζαν την ποίηση και τα συνάρπαζε το παράδοξο και το καινούργιο πού συναντούσαν στα «Ελεγεία και Σάτιρες», γιατί δεν ήξεραν τίποτε άλλο πιό πέρα απ’ αυτά- σήμερα άρχισαν την επίθεση δυό πραγματικοί διανοούμενοι, δυό άνθρωποι πού ξέρουν να σκέφτονται και να διατυπώνουν τη σκέψη τους, δυό λογοτέχναι με τέλεια κατάσταση κι ευρύτατη γνώση, οι κ.κ. Κ. Θ. Δημαράς και Γιώργος Θεοτοκάς. Θα συνεχίσουν ίσως κι άλλοι, αλλά φαντάζομαι ότι αυτοί δεν θα έχουν το ίδιο κύρος με τους παραπάνω.

   Την αρχή την έκανε ο κ. Δημαράς μ’ ένα σημείωμα στο «Ελεύθερο Βήμα» της 21.2.38. Όταν διαβάσει κανείς το σημείωμα αυτό, καταλαβαίνει πώς όσα γράφει ο κ. Δημαράς ήθελε να τα πει πρίν από καιρό, μα δε τα έλεγε, όχι γιατί θ’ αποτελούσε παραφωνία μέσα στους διθυράμβους αλλά γιατί θα τον εμπόδιζαν ν’ ακουστεί με την προσοχή που έπρεπε. Περίμενε να εξαντληθούν οι υμνητές για να μιλήσει κι αυτός.

   Ο κ. Δημαράς, που πάντα διακρίνεται για το μέτρο του και το συγκράτημά του, αυτή τη φορά μιλάει ανεπιφύλακτα: «Εγώ πιστεύω πώς δεν ήταν κάν ποιητής», «Δεν ευρήκα ούτε ένα στίχο του ποτισμένο με τη θεία εκείνη ουσία που εξαϋλώνει το λόγο για να τον κάνει ποίηση». Και πιό κάτω: «Μας συγκινεί ο Καρυωτάκης, αλλά όχι αισθητικά». «Ματαίως θα προσπαθήσει κανείς να ανιχνεύσει ποίηση μέσα στους στίχους αυτούς», «Το διάβασμα των στίχων του δεν μας δίνει καμιά μέθη ποιητική», κλπ.

   Και, παίρνοντας έναν αρνητικό, καθώς λέει, τρόπο, για ν΄ αποδείξει την άποψή του- τη στάση των κριτικών του Καρυωτάκη, που μιλούν άλλος για την απαισιοδοξία του, άλλος για τη φιλοσοφία του και άλλος για το στίχο του, χωρίς, όμως, κανένας να μιλάει για την ίδια την ποίησή του- καταλήγει στο συμπέρασμα πώς από τον Καρυωτάκη έλειπε «το πνεύμα της ποιήσεως» που είναι αποτέλεσμα θέλησης του ποιητού ή δωρεάς της χάριτος- πράγμα πού, κατά τη γνώμη μου, είναι σχεδόν το ίδιο.

   Μά, παραδόξως έπειτα απ’ όλα αυτά, αμέσως πιό κάτω ο κ. Δημαράς προσθέτει:

    Ο Καρυωτάκης αντιπροσωπεύει μέσα στη φιλολογία μας τη γενιά του ολόκληρη: τίτλος μεγάλος που του εξασφαλίζει την αθανασία’ άς μη προσπαθούμε λοιπόν να στολίσουμε τη δόξα του με ποιητικές δάφνες πού δεν του ανήκουν.

   Όλ’ αυτά τα εγκρίνει και τα επιδοκιμάζει κι ο κ. Θεοτοκάς στο άρθρο του που δημοσιεύτηκε στο περασμένο φύλλο των «Νεοελληνικών Γραμμάτων». Παραλείπω μάλιστα να δώσω περίληψή του γιατί οι αναγνώστες του περιοδικού το έχουν πρόχειρο. Τα ξεχωριστά σημεία του άρθρου του κ. Θεοτοκά είν’ εκεί όπου χαρακτηρίζει τον Καρυωτάκη ως καλλιτέχνη με λιγοστή καλλιέργεια καθώς επίσης κι εκεί που γράφει ότι, αν ψάξουμε στη γενεά του Καρυωτάκη, θα βρούμε τρείς-τέσσερις, ίσως και περισσότερους ποιητές που είναι ασφαλώς καλύτεροι καλλιτέχνες απ’ αυτόν. Κατά τα άλλα συμφωνεί με τον κ. Δημαρά, κι ίσως τον ξεπερνάει.

   Πρίν απαντήσω, θα προσπαθήσω να τοποθετήσω τον εαυτό μου απέναντι στον Καρυωτάκη. Ομολογώ ότι οι έξαλλοι ενθουσιασμοί για τα ποιήματά του δεν μ’ είχαν παρασύρει ποτέ. Τα αγαπούσα και τα θεωρούσα ως τα καλύτερα και τα πιό αντιπροσωπευτικά της περιόδου 1910-1930. Πρίν από λίγους μήνες μάλιστα σ’ ένα άρθρο μου για το Λαφόργκ που δημοσιεύτηκε στα «Νεοελληνικά Γράμματα», τονίζοντας την επίδραση που είχε ο Γάλλος αυτός ποιητής στη νεοελληνική ποίηση, έγραφα:

    Μά πιό ζωηρή, πιό βαθειά, είναι η επίδραση του Καρυωτάκη, που την ανακάτεψε με την επίδραση όλων των Γάλλων ποιητών του τέλους του περασμένου αιώνα, από τον Μπωντλαίρ, ώς τον Τουλέ, για να μας δώσει ένα έργο πού, παρ’ όλη τη γοητεία του, μπορεί να του αμφισβητήσει κανείς την προσωπικότητα. Ο Καρυωτάκης, ποιητής με σπουδαία χαρίσματα βρισκόταν, όταν πέθανε τόσο νέος, στην περίοδο του σχηματισμού που περνάει κάθε ποιητής. Δεν είχε κατορθώσει ακόμα να βρει τον εαυτό του και πάλευε μ’ αγωνία να τον ανακαλύψει μεσ’ από τους ξένους ποιητές πού νόμιζε πώς του συγγένευαν. Έτσι το έργο του δεχόταν την επίδρασή τους τόσο έντονη και κυριαρχική, ώστε να σκεπάζει την ίδια του τη φωνή. Η αφομοίωση γινόταν βέβαια αριστοτεχνικά, μα αυτό δεν εμποδίζει όταν διαβάζουμε τα «Νηπενθή» ή τα «Ελεγεία και Σάτιρες», να νομίζουμε πώς ακούμε φωνές ακουσμένες κιόλας από τον Μπωντλαίρ ή τον Λαφόργκ. Αυτό που σώζει τον Καρυωτάκη και το έργο του είναι η τεχνική του, απόλυτα προσωπική αυτή, πρωτότυπη κι ιδιόρρυθμη, κι ακόμα η ιδιοσυγκρασία του, συγγενική με τους ποιητές πού το επηρέασαν και που τον έκανε ν’ αφομοιώσει την επίδραση, ν’ αποφύγει τη μίμηση και να μας συγκινήσει.

   Αυτή ήταν η γνώμη μου για τον Καρυωτάκη και, φυσικά, δεν έχει αλλάξει μέσα σε λίγους μήνες. Δε διαφέρει κατά ένα μέρος σχεδόν καθόλου απ’ αυτό που λέει κι ο κ. Δημαράς:

   Σε κάθε του ποίημα μπορούμε χωρίς σοφία κι έρευνα μεγάλες να σημειώνουμε το όνομα του δικού μας (;) ή του ξένου ποιητού από τον οποίο εκάστοτε επηρεάζεται. Αλλά ήταν δέκτης ευαισθησίας καταπληκτικής που συγκέντρωνε μέσα του όλες τις διάχυτες τάσεις και ροπές της γενεάς του, τις αποκρυστάλλωσε  και τους έδωσε τελειωτική μορφή.

   Μα η ταυτότητα στις απόψεις μου περιορίζεται μόνο εκεί. Γιατί ο κ. Δημαράς αρνιέται κάθε ποιητική  αξία του Καρυωτάκη, πράγμα που δεν μπορώ να το παραδεχτώ. Και για να δικαιολογήσω τη γνώμη μου θα μεταχειριστώ τον ίδιο αρνητικό τρόπο που χρησιμοποιεί κι εκείνος.

   Ο Καρυωτάκης δεν είναι κάν ποιητής και όμως αντιπροσωπεύει στη φιλολογία μας τη γενεά του ολόκληρη και γι’ αυτό θα μείνει αθάνατος- έτσι λέει ο κ. Δημαράς. Μα δεν λέει καθόλου πώς συμβιβάζεται αυτό. Με ποιους τίτλους θα εξασφαλίσει ο Καρυωτάκης την αθανασία; Τί ήταν αφού δεν ήταν ποιητής; Και με ποιό δικαίωμα μπορεί ν’ αντιπροσωπεύει  μιά εποχή ένας άνθρωπος που έγραψε στίχους χωρίς ποίηση, ένας επιδέξιος θεματογράφος στιχουργός, για να πω αυτό που δεν λέει ούτε ο κ. Δημαράς;

   Ο κ. Δημαράς σε πολλά σημεία του άρθρου του έρχεται σε αντίθεση με τον ίδιο τον εαυτό του, με όσα δηλαδή γράφει πιό πάνω ή πιό κάτω, γιατί δεν μπορώ να καταλάβω πώς μπορεί ένας ποιητής χωρίς ποίηση (αν μπορεί να γίνει αυτό) να καταλάβει θέση τόσο σημαντική σε μιά λογοτεχνία όπως αυτή που θα πάρει ο Καρυωτάκης σύμφωνα με το τέλος του άρθρου του κ. Δημαρά. Εγώ τουλάχιστον δεν ξέρω κανέναν ποιητή χωρίς ποίηση, πού να κέρδισε την αθανασία. Αν ξέρει κανένας άλλος, θα μ’ υποχρέωνε να μου τον αναφέρει. Αν δεν υπάρχει ποίηση στο έργο του Καρυωτάκη, τότε ποιά είναι η αξία του; Πού βρίσκεται; Φιλοσοφία, σαρκασμός, ανθρώπινος πόνος κλπ. μέσα σ’ ένα ποίημα χωρίς ποίηση δε μπορούν να υπάρχουν ή, καλύτερα, δε μπορούν, κι αν υπάρχουν, να πάρουν την σημασία που θα τους δώσει το δικαίωμα ν’ αντιπροσωπεύουν μιά εποχή. Τί θα ήταν το έργο του Σολωμού χωρίς την ποίηση; Στίχοι πατριωτικοί, στίχοι που δεν θα έδιναν κανένα ρίγος από το Εικοσιένα, που θα το υποβιβάζανε ίσως και δε θα μας συγκινούσαν ποτέ με λυρική εντύπωση, με την υψηλότερη δηλαδή μαρτυρία μιάς εποχής.

   Η ποίηση του Καρυωτάκη δεν ήταν αγνή, λέει ο κ. Δημαράς. Μά ποιά είναι η αγνή ποίηση, που αρχίζει και που τελειώνει; Αρχίζει από το Βαλερύ ή από τον πρώτο ποιητή του κόσμου; Άς μή παρασυρόμαστε από θεωρίες, ωραίες και σωστές για λίγα χρόνια, που γκρεμίζονται γρήγορα από τις αντίθετες θεωρίες, ωραίες και σωστές κι αυτές. Διάβασα αυτές τις μέρες ένα τελευταίο βιβλίο των αρχηγών του συρρεαλισμού Μπρετόν και Ελυάρ «Σκέψεις απάνω στην ποίηση», όπου, παίρνοντας ένα προς ένα, όλους τους αφορισμούς του Βαλερύ για την ποίηση, τους κάνουν να λένε, αλλάζοντας μιά δυό λέξεις στο κείμενό τους, τα εντελώς αντίθετα πράγματα. Τόσο, όμως, ο Βαλερύ όσο κι οι δυό συρρεαλιστές λένε ωραιότατα και μοναδικά πράγματα πού γοητεύουν.

   Η ποίηση είναι πάντα αγνή, όπου υπάρχει ποίηση. Ίσως στον Καρυωτάκη να μην υπάρχει ο πυκνός και συνεχής εκείνος λυρισμός, ο ηλεκτρισμός του ποιήματος, που μεταμορφώνει τις λέξεις, που απλώνει ως το άπειρο κι εκμηδενίζει τα κοινά νοήματα, που δημιουργεί την ποιητική μαγεία. Μα σε ποιόν άλλο Έλληνα ποιητή υπάρχει; Ίσως μόνο στα τελευταία ποιήματα του Σολωμού, σε μερικά του Καβάφη και σε τρία τέσσερα του Παπατσώνη. Μα γι’ αυτό πρέπει ν’ αρνηθούμε όλους τους άλλους; Οι μεγάλοι ποιητές είναι σπάνιοι. Μα, εκτός από τους μεγάλους, υπάρχουν κι οι καλοί. Όχι μετριότητες. Αυτές στην ποίηση δε χωρούν. Καλοί με την απόλυτη έννοια της λέξεως. Σ’ αυτούς ο λυρισμός είναι ίσως λιγότερο βαθύς, πιό αραιός, σκορπισμένος εδώ κι εκεί, αυτό, όμως, δεν τον εμποδίζει να γίνεται μερικές φορές τόσο οξύς ή τόσο γλυκός ώστε να ομορφαίνει και τα μέρη του ποιήματος όπου δεν υπάρχει καθόλου.

    Αυτό συμβαίνει με τον Καρυωτάκη. Έχει, βέβαια, στίχους κοινούς, στίχους χωρίς καμιά ποίηση ίσως, μα έξαφνα μιά κραυγή ξεπετιέται, ένα επιφώνημα ακούγεται ή βλέπουμε μιά εικόνα τόσο καλά αρπαγμένη από τη στιγμιαία ζωή, ώστε ξεχνάμε αμέσως κάποια δυσφορία που μας προκάλεσαν οι προηγούμενοι στίχοι και, φωτισμένους από την αντανάκλαση του λυρισμού, τους δικαιολογούμε.

   Ο Καρυωτάκης εξάλλου- αν και ο κ. Θεοτοκάς λέει το αντίθετο- είχε μιά καλλιέργεια μοναδική ίσως στην εποχή του. Όχι μόνο την κατάρτιση που πρέπει να έχει κάθε ποιητής (κι αυτό το βεβαιώνω γιατί τον γνώρισα), αλλά ήταν προικισμένος και με την καταπληκτική εκείνη διαίσθηση που κάνει κανένα να μαντεύει και όσα δεν ξέρει, και που μόνοι οι πραγματικοί καλλιτέχνες την έχουν. Όλα τα ρεύματα του πρώτου τετάρτου του αιώνα μας, όλο το χάος των ιδεών που προηγήθηκε μιάς μεταβολής χωρίς προηγούμενο, βρήκαν αντίχτυπο σ’ αυτόν και τον μπέρδεψαν ίσως μέσα σ’ έναν λαβύρινθο, όπου μ’ αγωνία έψαχνε να βρει το δρόμο του. Από την πρόοδο, όμως, που βλέπουμε στα τελευταία του ποιήματα, καταλαβαίνουμε ότι τον έβρισκε, έστω και μέσα στο σκοτάδι.

   Θυμούμαι την «Αισιοδοξία» του, που δημοσιεύτηκε μετά το θάνατό του. Στο ποίημα αυτό ο Καρυωτάκης έχει προχωρήσει πολύ πιό πέρα απ’ τα «Ελεγεία και Σάτιρες», είναι μεταμορφωμένος. Η αγωνία του δεν έχει πιά τον ανυπόφορο εφιαλτικό χαρακτήρα μερικών άλλων του ποιημάτων. Εδώ ανακουφίζει και, μπορώ να πω, ικανοποιεί τον αναγνώστη. Κι αυτό γιατί υπάρχει ο πυκνός λυρισμός που ανέφερα παραπάνω, γιατί, όσο προχωρούσε μέσα στην ποίηση, έκανε λαμπρές ανακαλύψεις, που θα τον οδηγούσαν ίσως μιά μέρα στη λύτρωση με το λυρισμό. Μά αυτός προτίμησε τη λύτρωση με το θάνατο.

     ΜΗΤΣΟΣ  ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ

Κώστας Καρυωτάκης, ο ποιητής μιάς γενιάς, περιοδικό Νεοελληνικά Γράμματα τχ. 69/26-3-1938, σ.5,11. Και, σελίδες 61-66 στο Μήτσος Παπανικολάου, κριτικά. Επιμέλεια Τάσου Κόρφη, εκδόσεις Πρόσπερος, Αθήνα 1980.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

12/11/2026

 

                                     

Μήτσος Παπανικολάου Τα Ποιήματα του Ν. Λαπαθιώτη

 

           Μ Α Ν Ι Φ Ε Σ Τ Ο

…Έχω μέσα μου αίμα ηρώων. Μην ακούς όσα λένε οι μικροί. Είναι ανίδεοι από βίαιους παλμούς και ψηλά πετάγματα, κοιτάνε πολύ προς τα Κείμενα και τα Καθιερωμένα. Την ψυχή τους δε σφυρηλάτησε τ’ Όνειρο, δεν καθαγίασεν η Σκέψη. Ξέρουνε ένα «πρέπει» και τίποτ’ άλλο είναι η πιο μουγγή εκδήλωση της Ζωής….

        Εμείς όμως, οι Τεχνίτες, οι Εμπνευσμένοι, τι ψηλά στεκόμαστε, τι ευγενικά νοσταλγούμε, τι ηρωικά ποθούμε. Δυο φτερούγες απλωτές είναι μέσα μας και χτυπούν ρυθμικά. Βγαλμένοι όξω απ’ τα ταπεινά, μετεωρισμένοι στο διάστημα, πανελεύθεροι και πάνσοφοι, καταλυτές των παλιών και των σάπιων, πάνοπλοι με τα φώτα της Επιστήμης και της Ομορφιάς, σφριγηλοί, ακόρεστοι, πλούσιοι από νιάτα, σκληροί, πατώντας και συντρίβοντας, όλοι αίμα, όλοι ρίγος, φρουροί κ’ εγγυητές των θησαυρών του Μέλλοντος, βασιλιάδες του Τώρα και του Πάντα, σαλπίζουμε το εγερτήριο Σάλπισμα που συνταράζει τους Νεκρούς…

        Τρικυμίζει μέσα μου το Θείο Πνεύμα της Καταστροφής.

        Αηδιασμένος απ’ το γύρω μου καθεστώς, φτύνοντας απάνου στη Ρωμαίικη Τέχνη καθώς την κατάντησαν οι ανθρωπάκοι των γραμμάτων, αποφασισμένος για τρανούς αγώνες, λυτρωμένος απ’ τις ταπεινές ελπίδες των προλήψεων και των μικροσυμφερόντων, σήμερα, πρώτη φορά, κρούω το πολεμόχαρο τραγούδι μου πλατύστομα και ειλικρινά.

        Είναι τώρα κάμποσος καιρός, που- ντροπή μας- ένα σωρό μικράνθρωποι μπήκαν μεσ’ στο άλσος της Τέχνης και κουρέψανε τις δάφνες’ την ώρα που όλα τα έθνη φέγγουν κι αστραποβολούν από χίλιων ειδών μουσικές συμφωνίες, παιγμένες από ευγενικότατα χέρια στ’ ακρότατα όρια μιανής υπεράνθρωπης Λύρας, που η Τέχνη πιο πολύ από πάντα στερεώνει το μέγα βασίλειο απάνου απ’ τα βαλτόνερα κι απ’ τους βατράχους,, εμείς εδώ ανεχόμαστε ν’ ανεβαίνουν το πορφυρό θρονί χίλια παράσιτα και χίλια μαλάκια, στενοκέφαλοι κι αντιπαθητικοί, και μακάριοι φχαριστούμαστε διαβάζοντας πως «ο κ. Α ή Β εποιήσατο ενώπιον εκλεκτού ακροατηρίου διάλεξιν περί κτλ. Ο σοφός ομιλητής κατεχειροκροτήθη». Κ’ εμείς ξέρουμε πώς ο κ. Α ή Β είναι μία μετριότητα αξιοπεριφρόνητη και κωμική, και στη ζωή και στην Τέχνη, ένας αυθάδης παρείσακτος, που αλλού μήτε γ’ ακροατής διαλέξεων δεν θα’ κανε…

   Γι’ αυτά και γι’ άλλα, καλώ το Νέο Ελληνικό Πνεύμα να συνεργαστεί στο γκρέμισμα των Ψεύτικων Ειδώλων που κυριαρχούν, χάρη στην εγκληματική πνοή μας νωχέλεια κι αδιαφορία, κι αντιπροσωπεύουν στην Ευρώπη τη Διανοητική μας Παραγωγή, εμποδίζοντας έτσι το Ξεφανέρωμα των Γνήσιων Ελληνικών Ζωτικών Δυνάμεων.

   Καλό τους Νέους, που βράζει μέσα τους το αίμα, κι είναι καλεσμένοι γι’ αυριανούς θριάμβους, να συντρίψουμε τα είδωλα και να μπούμε εμείς μπροστά.

        Να ρίξουμε ό,τι ξέρουμε για ψεύτικο και για πλαστό, να σεβαστούμε μονάχα ό,τι στέκεται ιερό και ό,τι καθοσίωσεν η Αγνή Έμπνευση.

Σας περιμένω.

      ΝΑΠΟΛΕΩΝ ΛΑΠΑΘΙΩΤΗΣ

Διευκρινιστικά:

  Το «πολεμικής» χροιάς άρθρο «ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ» του ποιητή Ναπολέοντος Λαπαθιώτη δημοσιεύτηκε στο περιοδικό των Δημοτικιστών «Ο Νουμάς» τεύχος 524/ 19-4-1914, σ. 103, προκαλώντας δυναμικές αντιδράσεις από μεγάλη μερίδα του πνευματικού κόσμου της χώρας και διαφόρων συγγραφέων. Θεωρήθηκε πρόκληση και ένα είδος «ασέβειας» απέναντι στους μεγαλύτερης ηλικίας προηγούμενων γενεών λογοτέχνες. Στον ημερήσιο τύπο και τα σχετικά περιοδικά, για μακρό χρονικό διάστημα δημοσιεύτηκαν επιστολές, θέσεις, απόψεις, σχόλια και αντιδράσεις για την πνευματική «ύβρη» του νεαρού δανδή ποιητή ο οποίος εμφανίζεται στα γράμματα με έναν προκλητικό τρόπο ταράσσοντας τα λιμνάζοντα και βαλτωμένα νερά της εποχής. Ας μην λησμονούμε ότι ο Ναπολέων Λαπαθιώτης υπήρξε γόνος του κυπριακής καταγωγής στρατιωτικού (αντιστρατήγου) και μαθηματικού Λεωνίδα Λαπαθιώτη ο οποίος διετέλεσε υπουργός των Στρατιωτικών, κάτι που του πρόσφερε μία μεγαλύτερη άνεση δημοσίευσης και «προστασίας», δίχως αυτό να σημαίνει ότι δεν υπήρξε ταλαντούχος σαν ποιητής, εμπνευσμένος και πρωτοπόρος και γνώστης των ευρωπαϊκών λογοτεχνικών ρευμάτων και ιδεών της εποχής του. Και φυσικά, ο ίδιος ο ποιητής ήταν προσεκτικός στις εκφραστικές του διατυπώσεις για να μην φθάνουν επικίνδυνοι ψίθυροι στα αυτιά των γονιών του. Τέλος, γνωρίζουμε ότι ο πρώτος συγγραφικός του μέντορας-στο πρωτόλειο θεατρικό του-υπήρξε ο πατέρας του. Ο στρατιωτικός και πολιτικός πατέρας του, μετά το κίνημα του Ελευθερίου Βενιζέλου και τον σχηματισμό κυβέρνησης στη Θεσσαλονίκη προσχώρησε στην Βενιζελική παράταξη αποχωρώντας από την Βασιλική, του βασιλιά Κωνσταντίνου. Ο ποιητής έχει αποπερατώσει τις Νομικές του σπουδές και την στρατιωτική του θητεία και έχει δημοσιεύσει ποιήματά του στο «Νουμά» και το κυριότερο, υπήρξε ένας από τους 10 συνιδρυτές του μηνιαίου ποιητικού περιοδικού «Ηγησώ» 1907 [οι υπόλοιποι εννιά ήσαν οι: Κώστας Βάρναλης, Νίκος Καρβούνης, Μήτσης Καλαμάς, Γ. Κουμαριανός, Λέανδρος Παλαμάς (γιος του Κωστή Παλαμά), Γιώργος Πολίτης, Φώτος Πολίτης, και δύο ονόματα από τον Πειραιά, ο ποιητής Ρώμος Φιλύρας και ο δημοσιογράφος και ποιητής Νίκος Χαντζάρας]. Ο Λαπαθιώτης δείχνει να φλερτάρει, να διάκειται φιλικά προς την κομμουνιστική ιδεολογία για κοινωνική δικαιοσύνη, ανθρώπινα δικαιώματα, τερματισμοί των πολέμων. Το 1912 κηρύχθηκαν οι Βαλκανικοί πόλεμοι όπου ο ποιητής στρατεύεται για δεύτερη φορά. Δημοσιεύματά του και ποιήματά του διαβάζουμε στα περιοδικά «Παναθήναια», «Δάφνη», «Ελλάδα» κ.ά. Τέσσερα χρόνια πριν την δημοσίευση του άρθρου του- «Μανιφέστο» στο «Νουμά» ένα άλλο ποιητικό του σκάνδαλο έχει ξεσπάσει στο περιοδικό «Ανεμώνη» τεύχη 3-4/ 5, 6, 1910 όταν ο συμβολιστής ποιητής παρουσιάζει το ερωτικό ποίημά του «ΚΙ ΕΠΙΝΑ ΜΕΣ’ ΑΠ’ ΤΑ ΧΕΙΛΗ ΣΟΥ». Ένα ποίημα που θεωρήθηκε σκάνδαλο για τα χρηστά ήθη της εποχής και της ελληνικής κοινωνίας. Ο Αλεξανδρινός ποιητής Κ. Π. Καβάφης που ο Λαπαθιώτης γνώρισε το 1917 και μέχρι την αυτοκτονία του διατήρησαν φιλικές επαφές, όταν συνόδευσε τον στρατιωτικό πατέρα του στην Αίγυπτο ως γραμματέας του, ήταν κάπως μακρυά για να τον πάρουν τα καλλιτεχνικά λογοτεχνικά «σκάγια» της Αθηναϊκής πρωτεύουσας. Ο πολύς, γνωστός μας και από τις σκληρές αντιδράσεις του ώστε να μην πάρουν το Ελληνικό Νόμπελ οι δικοί μας Νίκος Καζαντζάκης και Άγγελος Σικελιανός, ο πολυγραφότατος Σπύρος Μελάς θα συνταχθεί με εκείνους που θεώρησαν το ποίημα σκάνδαλο πρώτης γραμμής και η αρθρογραφία του θα είναι σκληρή και πύρινη. Στο ίδιο μήκος κύματος είναι και η θέση του Γ. Τσοκόπουλου στην εφημερίδα «Εστία» που ζητά την επέμβαση του εισαγγελέα για την απαγόρευση του προκλητικού σκανδαλώδους ποιήματος με ανήθικο περιεχόμενο. Όπως είναι αναμενόμενο στην Ιστορία των Παγκόσμιων Γραμμάτων και του Ανθρωπίνου Πνεύματος η εξάσκηση Λογοκρισίας ενός κειμένου, δημοσιεύματος, ενός έργου Τέχνης φέρνει πάντοτε το αντίθετο αποτέλεσμα από ότι θα ήθελαν οι ηθικολόγοι- «εισαγγελείς» λογοκριτές του, του δίνει μία άλλη διαφημιστική και περιέργειας διάσταση. Το ποίημα αυτό όπως και άλλα ερωτικού ομοφυλόφιλου περιεχομένου και ατμόσφαιρας του Λαπαθιώτη ξεχώρισε, αγαπήθηκε και αναδημοσιεύτηκε αρκετές φορές έκτοτε. Το μεταφέρουμε στο δικό μας σημείωμα, επισημαίνοντας ταυτόχρονα ότι της ποιητικής ερωτικής μονάδας προηγείται ως μότο στίχοι από το «Άσμα Ασμάτων» βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης. Το αλληγορικό και συμβολικό αυτό βιβλίο έτυχε σημαντικής αναγνωστικής επίδρασης και επιρροή σε πλήθος ελλήνων και ξένων ποιητών και πεζογράφων, μελετητών από όταν έγινε γνωστότερο στον δυτικό κόσμο. Το ύφος του το μιμήθηκαν με λιγότερη ή περισσότερη επιτυχία μία σειρά από δημιουργούς μέχρι σήμερα οι οποίοι ασχολήθηκαν στις προσωπικές τους δημιουργίες με το ρεύμα της μυστικής ερωτικής λογοτεχνίας. Αντιγράφηκαν εικόνες και σκηνογραφικές του σκηνές, λόγια και μηνύματά του της συμβολιστικής του χαρακτηρολογίας και χαρακτηρογραφίας των δύο μερών των ηρώων του αναγόμενης σε μεταφυσικά θρησκευτικά επίπεδα και πλαίσια μέσα στην χριστιανική εκκλησιαστική παράδοση. Του Άντρα και της Γυναίκας όπου ο Άντρας είναι ο ιδεότυπος Χριστός και η Γυναίκα η Εκκλησία. Έξω από αυτό το ερμηνευτικό και εξέτασης θρησκευτικό πλαίσιο οι ερμηνείες και εκδοχές του είναι εκατοντάδες τόσο στα ελληνικά όσο και στα ευρωπαϊκά γράμματα. Να υπενθυμίσουμε την μεταγραφή 1965 του Γιώργου Σεφέρη, την μάλλον όχι και τόσο πετυχημένη απόδοση του αγαπητού μας στιχουργού και δημοσιογράφου Λευτέρη Παπαδόπουλου και την κάπως γενικόλογη εργασιακή κατάθεση του επίσης σεβαστού μας Χρήστου Γιανναρά. Για να μείνουμε σε ενδεικτικά σύγχρονά μας ονόματα μια και οι ερμηνευτικές και άλλες προσεγγίσεις του «Άσματος Ασμάτων» είναι δεκάδες γραμμένες από έλληνες και ελληνίδες ερευνητές και ερευνήτριες. Και στίχοι του ως μότο συναντάμε σε πολλούς ποιητές και ποιήτριες που δείχνουν την αναγνωστική του ανθεκτικότητα στο χρόνο.

    ΚΙ ΕΠΙΝΑ ΜΕΣ’ ΑΠ’ ΤΑ ΧΕΙΛΙΑ ΣΟΥ

«Ιδού εί καλός αδέλφιδός μου και γε ωραίος προς κλίνη/ ημών σύσκιος, δοκοί οίκων ημών κέδροι, φατνώματα ημών κυπάρισσοι». Α΄, 16-17

Κι οι μπερντέδες ήταν κόκκινοι

κι ήταν άσπρο το κρεββάτι,

κι όλο θόλωνε,  όλο μέλωνε

το γλυκό-γλυκό σου μάτι,

 

και τα χέρια σου πλεκόντουσαν

στο κορμί μου γύρω- γύρω

κι έπινα μεσ’ απ’ τα χέιλια σου

γλυκειάν άχνα σαν το μύρο,

 

και σταλάζανε απ’ τα χείλια σου

γλυκά λόγια σαν τα μύρα,

κι ήταν άσπρο το κρεββάτι μας

κι οι μπερντέδες σαν πορφύρα…

 

Έτσι, αγάπη μου, σε χόρτασα

κι έτσι, τη γλυκάδα σου ήπια

μέσα στ’ άνομα αγκαλιάσματα

στ’ άνομα τα καρδιοχτύπια,

 

κι απ’ το μέλι ποθοπλάνταζε

το κορμί σου και το μάτι

κι οι μπερντέδες ήταν κόκκινοι

κι ήταν άσπρο το κρεββάτι…

   Και από κοντά αντιγράφουμε την κριτική ματιά του φίλου του ποιητή κριτικού, μεταφραστή και ποιητή Μήτσου Παπανικολάου. Κρίσεις ακριβοδίκαιες, σωστές, ορθές περί ποιήσεως «τεχνικές παρατηρήσεις», περί της μουσικής ρυθμολογίας όχι μόνο των ποιημάτων του Ναπολέοντος Λαπαθιώτη, 50 ποιήματά του που ο ίδιος επέλεξε να εκδώσει συγκεντρωτικά. Οι θέσεις του Μήτσου Παπανικολάου ισχύουν γενικά για κάθε καθαρή ποίηση και για κάθε ποιητή. Φανερή η επίδραση των “Stances” του Ζαν Μωρεάς (του δικού μας Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου) ο οποίος διέπρεψε στο εξωτερικό, την Γαλλία αποκτώντας διεθνή αναγνώριση για τις πρωτοποριακές συγγραφικές, καλλιτεχνικές και εκδοτικές πρωτοβουλίες. Οι «Στροφές» του μεταξύ άλλων έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά από τον Μιλτιάδη Μαλακάση.

        ΕΚΑΤΗΣ  ΠΑΘΗ

     …. Je suis sure qu’ est vierge

     Elle a la beaute d’ une vierge…

     Qui, elle est vierge. Elle ne s’ est

        Jamais souillee;

    OSCAR  WILDE  “SALOME”

… Απόψε πρόβαλε γυμνή, σαν τέρας, η Σελήνη,

κι άβυσσος πόθου τη δονεί:

την είδαν όλοι, από νωρίς, τις πόρπες της να λύνει,

σα να διψούσεν ηδονή…

 

Τί να ‘δε, ξάφνου εδώ, στη γη,- και τόσο το λυπίστη,

που έχουν με πάθος κρεμαστεί,

σα να ‘θελαν να λυτρωθούν, απ’ την παλιά την πίστη,

κι οι δυο της οι νεκροί μαστοί;…

 

Παρθένα στείρα και βουβή, -κι όμοια με σαλαμάντρα,

στα βαθιά βράδια τ’ αττικά,

πώς έτσι, απόψε, φρένιασε να σμίξει τρελά, μ’ άντρα,

και φλογερά, κι εκστατικά;…

 

… Τί κι αν η νύχτα γέρνει αργά, μεσ’ στα πυκνά ερέβη,

κι αλλόκοτα μεθούν ανθοί;

στη δύση, εκείνη, μοναχή, που κείτεται και ρύει,

ζητεί του κάκου να ευφρανθεί…

ΝΑΠΟΛΕΟΝΤΟΣ  ΛΑΠΑΘΙΩΤΗ:

        ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ

του Μήτσου Παπανικολάου

  « Ο κ. Ναπολέων Λαπαθιώτης, για πρώτη φορά φέτος, στη διάρκεια της μακριάς φιλολογικής του σταδιοδρομίας, ετύπωσε κι αυτός βιβλίο-μιά συλλογή με πενήντα μόνο ποιήματα διαλεγμένα απ’ το ποιητικό του έργο ολόκληρο και δοσμένα στην τελευταία τους μορφή που είναι ίσως κι η τελειωτική τους. Άλλοτε, πρίν από δεκαπέντε χρόνια, μιά συλλογή ποιημάτων του κ. Λαπαθιώτη, θα είχε σίγουρα μεγάλη απήχηση και, εκτός από τις καθιερωμένες κριτικές, θα προκαλούσε συζητήσεις, σχόλια και θόρυβο. Κι αυτό γιατί ήταν εποχή, όχι και πολύ μακρινή, που ο κ. Λαπαθιώτης ήταν, όχι μόνο ένας από τους πιό αντιπροσωπευτικούς νέους (η νεότητα αυτή βάσταξε ένα τέταρτο του αιώνα περίπου), αλλά και βρισκόταν επικεφαλής στην ποιητική της πρωτοπορία. Τολμηρός τότε ποιητής, τρυφερός και μελωδικός- «μουσικώτατος» σύμφωνα με την αντίληψη που είχαν τότε για την έννοια της μουσικής των στίχων-αντίμαχος στην παράδοση, ευαίσθητος δέχτης όλων των νέων ρευμάτων της τέχνης, είχε αποχτήσει ένα “prestige” που ελάχιστοι άνθρωποι των γραμμάτων το γνώρισαν ποτέ στον τόπο μας κι είχε ενθουσιάσει τους νέους, ενώ οι παλαιότεροι, παρ’ όλες τις επιθέσεις του εναντίον τους, τον ξεχώριζαν σαν την πιό λαμπρή ελπίδα για την ποίησή μας. Συγχρόνως, ένα σωρό θρύλοι, αληθινοί και ψεύτικοι, που κυκλοφορούσαν γύρω απ’ τη ζωή του, είχαν την επίδρασή τους και στα ποιήματά του και τους πρόσθεταν το θέλγητρο του μυστηρίου. Λίγοι ήταν εκείνοι που έβλεπαν την ποίησή του έτσι όπως ήταν πραγματικά, μιά ποίηση τελεία στη σύνθεσή τους, συγκινημένη και συγκινητική με την αναπόσπαστη μελαγχολία της, σπαραχτική μερικές φορές μπροστά στα μεγάλα προβλήματα της υπάρξεώς μας-και πάντοτε απλή και ανεπιτήδευτη. Οι άλλοι ζητούσαν και-το σπουδαιότερο!-ανεκάλυπταν σ’ αυτήν μυστικά και μυστήρια που δεν υπήρχαν για τα πραγματικά της χαρίσματα, αλλά γοητευόντουσαν με το θρύλο που της είχαν δώσει οι ίδιοι για ρούχο!

   Μα τα πράγματα άλλαξαν από τότε. Οι αντιλήψεις για την ποίηση δεν είναι πιά οι ίδιες και, από το χάος που επακολούθησε ύστερ’ από τον προηγούμενο πόλεμο, νέα ρεύματα σχηματίστηκαν, νέοι δρόμοι άνοιξαν. Ο πρωτοπόρος όμως Λαπαθιώτης, όχι μόνο έμεινε στους δρόμους που είχε πάρει απ’ την αρχή, αλλά κι εκδηλώνει τελευταία με κάθε τρόπο την αντιπάθεια που φτάνει συχνά ως το μίσος. Ήταν φυσικό, έπειτ’ απ’ αυτό, να μη μπορέσει η δικιά του ποίηση να προσανατολιστεί προς την εποχή μας. Έμεινε εκείνη που ήταν και η νεώτερη γενεά, μιά γενεά που, κακά ή καλά ερωτοτροπεί με τον υπερρεαλισμό, δεν ενθουσιάζεται υπερβολικά μαζί της, αν και στο βάθος ίσως δεν έχει πάψει να γοητεύεται απ’ αυτήν. Κι έτσι μπορεί να εξηγήσει κανείς το σχετικώς λίγο θόρυβο που γίνηκε γύρω από την έκδοση των ποιημάτων του κ. Λαπαθιώτη Αυτό όμως δεν σημαίνει καθόλου πώς η ποίηση του κ. Λαπαθιώτη δεν έχει την αξία της ή ότι έπαψε να συγκινεί. Κάθε άλλο. Είναι μία ποίηση καθαρά ρομαντική και κάθε εποχή έχει και θα έχει τους ρομαντισμούς της. Και, κοντά σ’ αυτούς, υπάρχουν και κάποιοι άλλοι που αγαπούν την ποίηση, όποια μόδα κι αν ακολουθεί, φτάνει να είναι ποίηση. Αυτοί ενθουσιάζονται εξ ίσου με το «Όταν έρθει το φθινόπωρο» του κ. Λαπαθιώτη και με το «Εν ώρα θερινή…» του κ. Παπατσώνη κι έχουν ίσως περισσότερο δίκιο απ’ όλους.

   Είπα πιό πάνω πώς η ποίηση του κ. Λαπαθιώτη είναι ρομαντική. Πρέπει όμως να προσθέσω ότι πολύ σπάνια έχει τις υπερβολές του ρομαντισμού. Είναι όσο το δυνατόν πιό απλή, χωρίς περιττά στολίδια, χωρίς τίποτε το εντυπωσιακό. Ο ελεγειακός της τόνος δεν φτάνει ως την ανυπόφορη κλάψα και το αίσθημα διοχετεύεται στους στίχους πάντοτε μετρημένα. Όσο για την υποβολή, αυτή πετυχαίνεται με την αρμονία της μορφής και του περιεχομένου, με την καλαισθησία των φραστικών και την βαρύτητα του τόνου. Ο συνδυασμός μάλιστα όλων αυτών δημιουργεί το μουσικό εκείνο σύνολο, το τόσο απαραίτητο στη λυρική ποίηση. Η μουσική του κ. Λαπαθιώτη δεν είναι το μεγάλο εκείνο και ορμητικό εκείνο ξέσπασμα όπου αντηχούν ασυγκράτητα πάθη, που συγκλονίζει ως τα βάθη της ψυχής και δημιουργεί τρικυμίες και καταιγίδες. Είναι μιά μουσική συγκρατημένη, γεμάτη μελαγχολία και γλύκα, υπερβολικά γλυκειά μερικές φορές, που αντηχεί πάντοτε γοητευτικά στο αυτί και που φτάνει μόνη της για να μεταμορφώσει το κείμενο και να το κάνει μιά ψιθυριστή εκμυστήρευση της ψυχής, μιά εκμυστήρευση πού δε γίνεται πιά με λόγια, μα με ήχους και με εικόνες και που βρίσκει αμέσως την ανταπόκρισή της στη δική μας ψυχή. Παίρνω εδώ για παράδειγμα το ποίημα με τον τίτλο «Όταν έρθει το φθινόπωρο», πού τ’ ανέφερα και παραπάνω. Σπάνια έχω διαβάσει στη νεοελληνική ποίηση στίχους τέτοιας μουσικότητας. Το ρομαντικότατο κείμενο παύει πιά να υπάρχει και μένουν μόνο οι εικόνες και οι ήχοι- το τοπίο του κοιμητηρίου με το τραγούδι του γκιώνη, τα βήματα του ποιητή κι η απελπισία του. Τέτοια σημαντικά αποτελέσματα ο κ. Λαπαθιώτης τα πετυχαίνει συχνά κι εκεί ακριβώς η ποίησή του είναι στην καλύτερη και στην πιό δική της μορφή.

   Παρ’ όλη ωστόσο τη θλίψη της, παρ’ όλο το θρήνο της, η ποίηση του κ. Λαπαθιώτη είναι αριστοκρατική. Φωνάζει βέβαια «Λυπήσου με, Θέ μου…» μα δεν περιμένει από πουθενά τίποτε, εκτός μόνο από το θάνατο. Εκεί μόνο ελπίζει να βρει τη γαλήνη, αν όχι και την ευτυχία. Στη ζωή δεν υπάρχει πιά κανένα φώς γι’ αυτόν και δεν είναι μόνο η δική του δυστυχία που τον απασχολεί, μα περισσότερο ίσως, οι δυστυχίες των άλλων- και των ανθρώπων και των ζώων και των αψύχων ακόμα. Τα πουλάκια στο χειμώνα, τα φτωχά κοριτσάκια, τα μαραμένα λουλούδια είναι άλλοι τόσοι καημοί γι’ αυτόν. Κάθε τι συγκινεί την ευαισθησία του, και είναι τόσο μεγάλη η  ευαισθησία του αυτή ώστε οι αφορμές των θλίψεών του είναι συχνά τέτοιες ώστε να μην μπορούν να τις καταλάβουν οι άλλοι:

        Κρύο βαρύ, χειμώνας όξω

        τρέμουν οι φωτιές στα τζάκια’

        τώρα ποιός τα συλλογιέται

        τα καημένα τα πουλάκια;

   Και για να ‘ρθουμε τέλος στο τεχνικό μέρος, τα ποιήματα του κ. Λαπαθιώτη, αρτιότερα στη σύνθεσή τους και στη στιχουργία τους, φανερώνουν τον ποιητή που κατέχει την τέχνη του. Πρέπει να είναι κανείς πολύ δύσκολος, αν όχι και κακόπιστος, για ν’ ανακαλύψει σ’ αυτά στιχουργικά ψεγάδια ή ατέλειες στη διατύπωση. Όλα βρίσκονται εκεί στη θέση τους και τίποτε δεν μπορεί ν’ αντικατασταθεί με κάτι άλλο. Μεγάλο, επίμονο και, συχνά, μακρόχρονο δούλεμα τους έδωσε την εξωτερική αυτή τελειότητα. Στη στιχουργία ο ποιητής, βασισμένος πάντα στην παράδοση, κατορθώνει ωστόσο να φρεσκάρει τα μέτρα, να τ’ ανανεώνει και να τα παρουσιάζει κάποτε σχεδόν ολότελα καινούργια. Αναπόσπαστα δεμένη με το μελαγχολικό περιεχόμενο των στίχων, ή στιχουργία έχει κι αυτή, μπορεί να πει κανείς, σοβαρότητα, χωρίς όμως να καταντάει βαρειά και βαρετή, γιατί διατηρεί πάντοτε την ελαστικότητά της και την ευλυγισία της. Οι ομοιοκαταληξίες, κι όταν ακόμα είναι εξεζητημένες και σπάνιες (εκτός από ορισμένες περιπτώσεις, όπως στο ποίημα «Εκάτης πάθη», όπου ο ποιητής, υποθέτω, «ασκείται» στιχουργικά και ακροβατεί παίζοντας επάνω σε δύσκολες ρίμες), οι ομοιοκαταληξίες λοιπόν φαίνονται απλές και συνηθισμένες γιατί η φυσική τους τοποθέτηση που δεν προϋποθέτει θυσίες εις βάρος του περιεχομένου τις παρουσιάζει απαραίτητες στη θέση τους. Όσο για τα μέτρα είναι ποικίλα, περίτεχνα και τεχνικώτατα και πρέπει ν’ αναγνωρίσουμε εδώ ότι ο κ. Λαπαθιώτης είναι ο «εφευρέτης» του περίεργου εκείνου δεκαπεντασύλλαβου, όπου στον πρώτο και στον τρίτο στίχο κάθε τετραστίχου τα δυό ημιστίχια του ίδιου στίχου ομοιοκαταληχτούνε μεταξύ τους. Η επινόηση ήταν ωραία όσο τη χρησιμοποιούσε ο κ. Λαπαθιώτης, μα κατόπιν μιμήθηκαν το χαριτωμένο αυτό ρυθμό διάφοροι στιχοπλόκοι για να γράψουν ταγκοειδή ποιήματα κι έτσι τον αηδίασε κι ο ίδιος και τον παράτησε. Κρίμα!

   Όλα τα ποιήματα της πρώτης Επιλογής του κ. Λαπαθιώτη παρουσιάζουν την ίδια τελειότητα μορφής και δείχνουν σπάνια μετρική πείρα. Κι είναι αναμφισβήτητο ότι μόνο ένας αληθινός ποιητής μπορεί να χρησιμοποιεί τόσο άνετα και με τέτοια τέχνη όλα τα μέτρα και όλους τους ρυθμούς. Πόσοι, αλήθεια, από τους νεώτερους που βρήκαν το καταφύγιο του ελεύθερου δήθεν στίχου, θα μπορούσαν να το κάνουν αυτό; Μόνο ο κ. Σεφέρης έχει αποδείξει, ως την ώρα τουλάχιστον, ότι είναι στιχουργός άψογος και άριστος. Υπάρχουν, όμως, μερικοί «διάσημοι» νεώτεροι, που αγνοούν, καθώς θρυλείται, και το δεκαπεντασύλλαβο!... Αλλά γι’ αυτούς και για το θόρυβο που γίνεται γύρω τους θα έπρεπε να μιλήσει κανείς εκτενέστερα. Για την ώρα πρέπει να παραδεχτούμε το εξής: ότι μπορεί να παρουσιάστηκαν δυό τρείς «μοντέρνοι» πραγματικά σημαντικοί, μα υπάρχουν σ’ αυτούς που ακολουθούν την παράδοση κάποιοι άλλοι έξ ίσου, αν όχι περισσότερο, σημαντικοί και, πάντως, περισσότερο κατασταλαγμένοι. Κι ένας απ’ αυτούς είναι ο κ. Λαπαθιώτης. Ίσως να έχασε που αντιτάχθηκε με τόσο πείσμα στη νεώτερη ποίηση, μα αυτό δεν τον εμπόδισε να παραμείνει ένας ποιητής σπουδαίος, εξ ίσου σπουδαίος όσο ήταν στην εποχή του ο Πορφύρας, ένας ποιητής που η ευαισθησία του είναι μεγαλύτερη από κάθε άλλου και που κατόρθωσε να κάνει αγαπητή στο ευρύτερο κοινό την καλή ποίηση, γιατί είναι αλήθεια ότι κανείς άλλος ίσως απ’ τους ποιητές μας δεν έχει τόσους αναγνώστες και θαυμαστές όσους ο κ. Λαπαθιώτης. Τα ποιήματά του συγκινούν και τους λίγους και τους πολλούς, κι αυτό δεν είναι καθόλου μικρό πράγμα».

        ΟΤΑΝ ΕΡΘΕΙ ΤΟ ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ

Όταν έρθει το φθινόπωρο,

και τα φύλλα μαραθούνε,

μια βραδιά, τ’ αργά σου βήματα

ως το μνήμα μου θα ρθούνε’

 

θα είναι νύχτα, και τα μνήματα

θα ησυχάζουν, μες στη χλόη:

μόν’ ο γκιώνης θενά μοίρεται

το παλιό του μορολόι’

 

μόν’ ο γκιώνης θεν’ ακούγεται,

κι αυτός φίλος του θανάτου,

να ταιριάζει με τη θλίψη σου,

τα τραγούδια τα σπερνά του…

 

Όταν έρθει το φθινόπωρο,

και τα φύλλα μαραθούνε,

μια βραδιά, τ’ αργά σου βήματα

πάλι θα με θυμηθούνε,

 

και κινώντας μες στ’ απόβραδο,

μακρινά και κουρασμένα,

σα ζητώντας κάτι ανεύρετο,

θα ‘ρθουν, πάλι, προς εμένα…

 

Μα εγώ, τότε, δίχως όνειρα,

μες στο χώμα θα κοιμάμαι,

μες στη νύχτα θ’ αναπαύουμαι,

-κι ούτε πια θα σε θυμάμαι’

 

κι απ’ την πρώτη τη λαχτάρα μου,

τη βαθιά μου, τη χαμένη,

έξω απ’ τη δική σου θύμηση,

τίποτα δε θ’ απομένει:

 

έξω απ’ τη δική σου θύμηση,

τίποτα δε θ’ απομένει,

-κι απ’ το χώρο, κι απ’ το μάρμαρο,

που κρατούν οι πεθαμένοι….

 

Κι έτσι, τα βαριά σου βήματα,

κουρασμένα, λυπημένα,

παρατώντας την αγάπη μου,

την αγάπη μου και μένα,

 

και μη βρίσκοντας απάνεμο,

να σταθούν, μες στο χειμώνα,

θα μ’ αφήσουν,- κι όπως ήρθανε,

θα ξαναγυρίσουν μόνα…

Ας το επαναλάβουμε, ακριβοδίκαιη η κρίση του κριτικού Μήτσου Παπανικολάου, διακριτικές οι αποστάσεις του από τον κίνδυνο να καταστούν οι κρίσεις του ιδιοσυγκρασιακές, ή και φιλικά μεροληπτικές. Δημοσιεύθηκαν πρώτα στο περιοδικό «Νέα Εστία» που από τα τεύχη της χρονιάς 1931 ξεκινά η συνεργασία του. Αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Μήτσος Παπανικολάου διείδε την ποιητική εξέλιξη και την αξία του νομπελίστα μας ποιητή Γιώργου Σεφέρη. Οι κρίσεις του και η αναγνωστική του ματιά μας δηλώνουν απερίφραστα ότι ο Παπανικολάου σαν κριτικός διαθέτει ποιητικό εύρος και βάθος σε ότι λέει και γράφει και δεν μπερδεύει την ερωτική ιδιαιτερότητα του βίου του και των φιλικών του σχέσεων με τον ρόλο του κριτικού πού κατέχει εκείνες τις δεκαετίες σε διάφορα περιοδικά και σαν διευθυντής του «Μπουκέτου». Ακόμα, αν και η κριτική του για τον Γιάννη Ρίτσο είναι αρνητική, η ματιά του βασίζεται σε ποιητικά δεδομένα που του παράσχει το ίδιο το ποιητικό κείμενο και γίνεται με τακτ και διακριτικό ύφος όχι τελεσίδικα αρνητικό. (θα την μεταφέρουμε σε νέο μας σημείωμα στα Λογοτεχνικά Πάρεργα).

   Τέλος, από την μεριά μας, σαν σύγχρονοι αναγνώστες της διαχρονικής διαδρομής και ιστορίας της Ελληνικής Ποίησης και Κριτικής Σκέψης, οφείλουμε να επαναλάβουμε την ευγνωμοσύνη μας στον ποιητή και εκδότη Τάσο Κόρφη που, πρώτος αυτός συγκέντρωσε και κυκλοφόρησε ενδεικτικό μέρος της αρθρογραφίας και τις κριτικογραφίας, βιβλιοκρισίες του άτυχου Μήτσου Παπανικολάου το 1980 από τις εκδόσεις του «Πρόσπερος» και να ελπίσουμε νέοι φιλόλογοι και των δύο φύλων ερευνητές να τους δοθεί η δυνατότητα να αναστηλώσουν όλο το κριτικό και αρθρογραφικό corpus του Μήτσου Παπανικολάου. Ούτως ή άλλως δεν είναι μεγάλη η ύλη τους. Ένα εξοικειωμένο κριτικό βλέμμα θα φέρει «εύκολα» εις πέρας την επαναπροσέγγιση της Κριτικής γραφίδας του ποιητή Μήτσου Παπανικολάου και όχι μόνο Κριτικών της περιόδου του Ελληνικού Μεσοπολέμου που, καθρεφτίζει ισάξια την ελληνική λογιοσύνη και κοινωνία εξίσου με την δεκαετία του πολέμου και της κατοχής που ακολούθησε και των μεταγενέστερων χρονολογικά περιόδων και γενεών. Έτσι όπως λέει ο στίχος του Λαπαθιώτη: «Κι ήρθαν μορφές αγαπημένες,/ σαν αναμνήσεις λυπημένες/ εικόνων, ήχων κι ευωδίας!/ Κι έπειτα χαθήκαν πάλι/ μες στην απέραντην αγκάλη/ της ανοιξιάτικης βραδιάς…». Ευτυχώς, ο ελεύθερος στίχος και το υπερρεαλιστικό πολύκλαδο και πολύτροπο καλλιτεχνικά κίνημα δεν κατόρθωσε να εξοβελίσει παντελώς τις σημαντικές αυτές φωνές του Μεσοπολέμου, και το ενδιαφέρον υπάρχει ακόμα. Εξάλλου, η Ιστορία της Ελληνικής Λογοτεχνίας έχει παρελθόν και θα έχει και μέλλον σίγουρα, αν δεν εγκλωβιστούμε στα γλωσσικά μας αδιέξοδα και αυτοαναφορικότητες λατρευτικές εικόνες μας, και οι πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες διεθνώς και εντός ελλάδος οικονομικές καταστάσεις παραμείνουν ελέγξιμες.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

9/11/2026

ΥΓ. Θα άξιζε μία στατιστική γενική καταγραφή όχι στο πόσες ποιητικές ή περί κριτικής συλλογές και βιβλία εκδίδονται κατ’ έτος σήμερα, αλλά πόσοι αναγνώστες και των δύο φύλων γράφουν ή δεν γράφουν ποίηση αλλά Διαβάζουν Ποίηση και τις παλαιότερες Κριτικές φωνές μας. Έστω για να «αναιρέσουμε» την θέση των αρμοδίων ότι το ποσοστό των Ελλήνων που διαβάζει συνεχώς μειώνεται. Κάτι σαν την «υπογεννητικότητα».  

    

Μήτσος Παπανικολάου, γιά τον Ράινερ Μαρία Ρίλκε

 ΡΑΙΝΕΡ ΜΑΡΙΑ ΡΙΛΚΕ- ΤΖΑΙΗΜΣ ΤΖΟΥΣ

του Μήτσου Παπανικολάου

     «… Ποιός ξέρει’ ίσως, μία μέρα, τη γενεά των ποιητών του μεσοπολέμου να την πούνε στην Ελλάδα: «των κακών εμπόρων».

                    Γιώργος Σεφέρης

ΔΟΚΙΜΕΣ Τρίτος τόμος Παραλειπόμενα (1932- 1971), φιλολογική επιμέλεια Δημήτρης Δασκαλόπουλος, εκδ. Ίκαρος 1992 σ.347 [Επίμετρο. Στο κεφάλαιο «Πνευματική Επικοινωνία Γαλλίας- Ελλάδας»]

     Διαβάζοντας και ασχολούμενοι το τελευταίο διάστημα με την ποίηση του εστέτ ομοφυλόφιλου ποιητή Ναπολέοντος Λαπαθιώτη υπέρμαχου του κινήματος του αισθητισμού στην Ελλάδα, θαυμαστή του έργου και των θεωριών για την τέχνη και την ζωή του ιρλανδού συγγραφέα Oscar Wilde, διαπιστώνουμε ότι το ενδιαφέρον για τους Έλληνες Ποιητές του Μεσοπολέμου είναι ακόμα έντονο. Εκδίδονται νέοι τίτλοι βιβλίων τους, συγκεντρωτικοί τόμοι των Απάντων τους, αποθησαυρίζονται αδημοσίευτα κείμενά τους, δημοσιεύονται στο διαδίκτυο ποιήματα, πεζά τους μεταφράσεις τους, διεξάγονται συνέδρια και γράφονται μελέτες από πανεπιστημιακούς, φιλολόγους της μέσης εκπαίδευσης, ερευνητές, λογοτέχνες. Με δύο λόγια η παρουσία τους, παρά τον χρόνο που πέρασε, την εισβολή του μοντερνισμού και διαφόρων λογοτεχνικών ρευμάτων στην τέχνη την τεχνική την φόρμα και την ρυθμολογία της Γραφής, την αλλαγή των κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών και πνευματικών και καλλιτεχνικών καταστάσεων στο παγκόσμιο πολιτιστικό γίγνεσθαι, η σκόνη και η άμμος της λήθης δεν τους σκέπασε. Οι δημιουργοί αυτοί, αντρικές και γυναικείες φωνές- που σύγχρονοι ανθολόγοι και δοκιμιογράφοι τους κατατάσσουν στις χαμηλόφωνες φωνές, στις ελάσσονες της ελληνικής γραμματείας, ονόματα που εμφανίστηκαν συγγραφικά πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο «κυκλοφορούν» αναγνωστικά ανάμεσά μας. Διαβάζουμε τα έργα τους, ξεφυλλίζουμε τα βιβλία τους με τις σύγχρονες φιλολογικές επιμέλειές, βρίσκονται ανάμεσα σε σύγχρονους τίτλους ποιητικών και πεζογραφικών συλλογών νέων σε ηλικία συγγραφέων στα ράφια των βιβλιοθηκών μας. Τους επαναπροσεγγίζουμε, συζητάμε και απολαμβάνουμε τα έργα τους εκ νέου και αφουγκραζόμαστε την ποιητική, μεταφραστική, κριτική τους λαλιά. Ωριμότεροι αυτοί, ωριμότεροι εμείς στις επιλογές και αναγνώσεις μας ποιός αλήθεια μπορεί να απαντήσει τελεσίδικα σε αυτό το «πονηρό» παιχνίδι των διαχρονικών ανακατατάξεων των λέξεων και της μαγείας που γεννούν κάθε φορά αλλιώς, ως προφορική ή γραπτή πρόταση της Γλώσσας και των αστείρευτων αινιγμάτων της. Ποιήματά τους, πεζά τους, μικρές μελέτες και δοκίμιά τους, κριτικές και θέσεις τους για βιβλία και ποιητές της εποχής τους, απόψεις τους για την τέχνη, την τεχνική της ποίησης και την αισθητική της, την λειτουργία της, την όποια ανταπόκρισή της στο ευρύ κοινό βρίσκουν ευήκοα ώττα στις μέρες μας. Ορισμένες φορές έχουμε την αίσθηση- και μπορεί να μην κάνουμε μεγάλο λάθος στις εκτιμήσεις μας- ότι κάποιοι από αυτούς τους παλαιότερους δημιουργούς της ελληνικής ποιητικής, πεζογραφικής και κριτικής παράδοσης, προσέχονται περισσότερο από τις σύγχρονες γενιές των ελλήνων λογοτεχνών και ασχολουμένων με τα γράμματα, ανοίγουν συνομιλία με το έργο τους, ερευνούν τις θέσεις και τις κρίσεις τους με νέο βλέμμα και πνεύμα κατανόησης της συγγραφικής τους προσπάθειας. Επαναπροσεγγίζονται, όπως ενδέχεται να μην το έπραξαν τους «πλησίασαν» στην εποχή τους οι δικές τους γενιές οι ομότεχνοί τους. Σήμερα παραδείγματος χάρη γνωρίζουμε περισσότερα για την περίπτωση του ποιητή Κώστα Καρυωτάκη ίσως από ότι στην εποχή του που τον έζησαν από κοντά. Όσοι έχουν μελετήσει- από τις νέες φουρνιές των συγγραφέων (τουλάχιστον μετά την Μεταπολίτευση, Γενιά του 1970, του 1980 κλπ.) τις «Δοκιμές» και άλλες μελέτες του Γιώργου Σεφέρη, τα «Ανοιχτά Χαρτιά» του Οδυσσέα Ελύτη και άλλα θεωρητικά και δοκίμια του Κωστή Παλαμά, θα έχουν διαπιστώσει ότι το εύρος των ονομάτων ποιητών και πεζογράφων, μεταφραστών του Μεσοπολέμου που μνημονεύονται στα έργα τους, δεν έχουν το εύρος της εξέτασης και προσέγγισης που συναντάμε στις μελέτες παραδείγματος χάρη του τελευταίου ιστορικού της ελληνικής λογοτεχνίας Αλέξανδρου Αργυρίου, του Μιχάλη Γ. Μερακλή, του Παναγιώτη Μαστροδημήτρη, του Δημητρίου Τσάκωνα, του Φαίδωνος Μπουμπουλίδου. Εξαιρέσεις χρήσιμες αποτελούν οι εργασίες του ποιητή και εκδότη Τάσου Κόρφη, του ποιητή και αναστηλωτή παλαιού πανεπιστημιακού δασκάλου Κώστα Στεργιόπουλου και όσων ασχολήθηκαν συστηματικά με την Μεσοπολεμική περίοδο για να μείνω σε ενδεικτικές όχι αξιολογικές αλλά καταγραφικές μνημονεύσεις.

Εδώ οφείλουμε να επισημάνουμε τις σύγχρονες νεότερες ερευνητικές φωνές ελληνίδων φιλολόγων- σε αντιστοιχία με τις αντρικές- οι οποίες έχουν εκπονήσει σημαντικές εργασίες, έχουν επιμεληθεί και γράψει καίρια μελετήματα, συμμετάσχει σε σύμμεικτες εργασίες και συνέδρια κυκλοφορήσει δικά τους βιβλία στα οποία συναντά κανείς σύγχρονα ερμηνευτικά κλειδιά εξέτασης των ελλήνων και ελληνίδων συγγραφέων του Μεσοπολέμου. Οι τίτλοι των βιβλίων τους, των κειμένων και δημοσιεύσεών τους, οι διδακτορικές τους διατριβές είναι απείρως σε αριθμό υπέρτερες από αυτές των προηγούμενων δεκαετιών. Αν δεν κάνω λάθος, ο θηλυκός δοκιμιακός λόγος-σε αρμονική σχέση με των αντρικών φωνών όχι αντιπαραθετικά-δεν έχει εξετασθεί σφαιρικά, συγκεντρωτικά όπως στην ποίηση. Ώστε να έχουμε μία γενική σφαιρική εικόνα, ένα εκτενές πλαίσιο θηλυκών αναφορών κριτικών φωνών των νέων και μοντέρνων πρωτοποριακών καιρών μας. Και συλλογιζόμαστε, ποια αλήθεια Γυναικεία δοκιμιακή και κριτική γραφίδα θα στέκονταν «ισάξια» ή «ισότιμα» δίπλα στην κριτική φωνή ενός Κωστή Παλαμά, ενός Γιώργου Σεφέρη ενός Ζήσιμου Λορεντζάτου ενός Νικήτα Ράντου ενός Κώστα Βούλγαρη ενός Νάσου Βαγενά ενός Δημήτρη Μαρωνίτη, ενός Γιώργου Π. Σαββίδη. Ενός Πέτρου Σπανδωνίδη, ενός Πέτρου Ωρολογά, ενός Μάρκου Αυγέρη, ενός Ντίνου Χριστιανόπουλου, ενός Θεοδόση Πυλαρινού, ενός Βρασίδα Καραλή, ενός Αλέξη Ζήρα, ενός Κ. Θ. Δημαρά, ενός Παντελή Μπουκάλα, ενός Κώστα Παπαγεωργίου, ενός Γιώργου Ανδρειωμένου, ενός Θ. Νιάρχου ενός Κώστα Κοτζιά και πάει λέγοντας. Η Γενιά του 1970 και η Μεταπολίτευση, ασφαλώς, έχει να μας προτείνει γυναικείες σημαντικές κριτικές φωνές που κοσμούν τον κριτικό λόγο και την κριτική, εμπλούτισαν το κριτικό βλέμμα μας, παράλληλα με τους χώρους της ποιητικής δημιουργίας. Βλέπε ενδεικτικά και όχι αξιολογικά: Μάρυ Θεοδοσοπούλου, Άντεια Φραντζή, Ελισάβετ Κοτζιά, Έλενα Χουζούρη, Ανθούλα Δανιήλ, Αγάθη Γεωργιάδου, Σταυρούλα Παπασπύρου (παρουσιάζει τις καινούργιες πεζογραφικές και άλλες εκδόσεις στην εκπομπή Βιβλιοβούλιο με τον Μανώλη Πιμπλή και τον Βαγγέλη Χατζηβασιλείου) και πολλές άλλες γυναικείες κριτικές γραφίδες οι οποίες γράφουν και δημοσιεύουν σε ηλεκτρονικά λογοτεχνικά περιοδικά και σύγχρονες συνδρομητικές ή μη ιστοσελίδες. Και αν συναριθμήσουμε και τις γυναικείες εκείνες κριτικές και δοκιμιακές φωνές που ασχολήθηκαν με ειδικότερα ζητήματα της ελληνικής λογοτεχνίας, θεματολογίας, όπως πχ. η Αμαλία Καραλή, «Επιθεώρηση Τέχνης» η Αλεξάνδρα Μπουφέα, «Τα λογοτεχνικά περιοδικά της Κατοχής» η Μορφία Μάλλη, οι μελέτες της για τον Νάσο Βαγενά και τον Λευτέρη Πούλιο, η Κυριακή Πετράκου… ερευνήτριες φιλόλογοι που αποδελτίωσαν και εργάστηκαν πάνω σε παλαιούς τίτλους λογοτεχνικών και οικογενειακών περιοδικών («Μπουκέτο», «Ρομάντζο» κ.α.), σε ποιητές της Γενιάς του  1970 στα Θεατρικά Έργα του Νίκου Καζαντζάκη κλπ, και αν προσθέσουμε και τις Ελληνίδες μεταφράστριες ξένων ποιητικών και πεζογραφικών κλασικών έργων, πχ. Μαντώ Αραβαντινού (το μελέτημά της Τα ελληνικά του Τζαίημς Τζόυς) όπως και σύγχρονων σχεδόν άγνωστων στην χώρα μας με μεταφυσική χριστιανική χροιά ποιητών. Δες την περίπτωση της πεζογράφου -κριτικού Νατάσας Κεσμέτη και τους μεταφραστικούς της κύκλους, ή της Βούλας Δαμιανάκου στα Σαιξπηρικά έργα, (σημαντική η προσφορά της μαζί με τον Βασίλη Ρώτα σε μεταφράσεις και μελέτες πάνω στο έργο του Ελισαβετιανού) τότε το θηλυκό πανόραμα της κριτικής σκέψης στην Ελλάδα ενδέχεται να πάρει άλλες διαστάσεις, πέρα από τον δρόμο που άνοιξε μία Άλκη Θρύλος, μία Έλλη Λαμπρίδη, μία Έλλη Αλεξίου, μία Λιλή Ζωγράφου. Τέλος, στους χώρους των Ελληνικών Ανθολογιών δεν μπορούμε να παραβλέψουμε το όνομα και την προσφορά της ποιήτριας, λαογράφου, ακάματης Αθηνάς Ταρσούλη και της πρωτοπόρας Γυναικείας Ανθολογίας της.

  Η Γενιά του 1970 και οι επόμενες από αυτήν Γενιές, ευτύχησαν να ανδρωθούν (αν εξαιρέσουμε την χουντική περίοδο της επταετίας 1967-1974) σε καλύτερες κοινωνικές συνθήκες και πολιτικής ελευθερίας καταστάσεις από ότι οι προηγούμενες γενιές των ελλήνων δημιουργών που αντιμετώπισαν ζητήματα σοβαρής επιβίωσης, φτώχειας, οικονομικής ανέχειας, κινδύνους και φυλακίσεις από επαναλαμβανόμενα στρατιωτικά κινήματα, πολιτικές αναταραχές, εθνικούς διχασμούς, πολεμικές επιχειρήσεις, κατοχές και καταστροφών από δύο παγκόσμιους πολέμους και μία μικρασιατική καταστροφή. Η χρονική πολιτική περίοδος μετά το 1974 είναι αλήθεια, η μόνη εδώ και μισό αιώνα σταθερή πολιτικά στην ιστορία της πατρίδας μας. Τα κοινοβουλευτικά κόμματα εναλλάσσονται στην κυβερνητική εξουσία, παρά την εθνική μας φαγωμάρα και ασυνεννοησία η χώρα μας προόδευσε, αναπτύχθηκε οικονομικά αλλά και πτώχευσε πανηγυρικά και με υπερηφάνεια ημών των Ελλήνων. Αρχόντων και Αρχομένων (το πετύχαμε και αυτό σαν παιδιά του Χαριλάου Τρικούπη). Οι Έλληνες και Ελληνίδες λογοτέχνες, ποιητές, πεζογράφοι, δοκιμιογράφοι, φιλόλογοι, οι ασχολούμενοι με τα Γράμματα και τις Τέχνες σπούδασαν σε ξένα πανεπιστήμια και κολλέγια,-πολλοί από αυτούς σταδιοδρόμησαν σε Μεγάλα Εκπαιδευτήρια της Δύσης, Ευρώπη, Αμερική, της άπω Ανατολής, Αυστραλίας κλπ. μετά το πέρας των σπουδών τους, όπου η Ελληνική Ομογένεια Μεταναστών από όλη την Ελλάδα αποτελεί σημαντικό και διακριτό κομμάτι των ντόπιων ξένων λαών και εθνών. Έλληνες Επιστήμονες διέπρεψαν και διαπρέπουν σε όλους σχεδόν τους τομείς της Επιστήμης, της Τεχνολογίας, των Κλασικών και Νεότερων Φιλολογικών Γραμμάτων του Πολιτισμού. Οι σύγχρονοι Έλληνες συγγραφείς (ποιητές, πεζογράφοι, δοκιμιογράφοι, βιβλιοκριτικοί και άλλες κατηγορίες) είναι πολύγλωσσοι, πολυτάλαντοι με αρκετές εκπαιδευτικές και άλλες καλλιτεχνικές περγαμηνές στο ενεργητικό τους. Στα χρόνια των δημιουργικών τους εμφανίσεων στην λογοτεχνική ας μας επιτραπεί ο όρος «πιάτσα» μετέφεραν στην επικράτεια των ελληνικών γραμμάτων και του ελληνικού αναγνωστικού κοινού τις θεωρίες, τις απόψεις, τα μοντέλα, τους κανόνες, τις ερευνητικές αντιλήψεις, τις μοντέρνες και πρωτοποριακές θέσεις δυτικοευρωπαίων και αμερικανών στοχαστών, διανοητών, κριτικών της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας και πολιτισμού. Φυσικά, αυτό συνέβαινε και με τις προηγούμενες γενιές των ελλήνων λογοτεχνών δεν είναι κάτι καινούργιο στο πνευματικό ελληνικό στερέωμα. Ο Κωστής Παλαμάς παραδείγματος χάρη δεν υπήρξε μόνο ο εθνικός μας ποιητής αλλά και ο σημαντικός κριτικός της ελληνικής και ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Η κριτική του φωνή έχει Γαλλικές επιρροές και εφόδια, το ίδιο και ο σημαντικός δοκιμιογράφος, μεταφραστής και ποιητής Κλέων Παράσχος. Ο Κρητικός φιλόσοφος και στοχαστής ποιητής και πεζογράφος Νίκος Καζαντζάκης είναι γλωσσικά και πολιτισμικά πανσπερμιστής. Ορισμένα λογοτεχνικά περιοδικά έχουν ξεχωριστό εμφανές ευρωπαϊκό προσανατολισμό. Το περιοδικό «Αγγλοελληνική Επιθεώρηση» πρότεινε και προσεγγίζει περισσότερο την αγγλοσαξωνική ματιά εξέτασης των λογοτεχνικών πραγμάτων. Το περιοδικό «Επιθεώρηση Τέχνης» έχει αριστερές καταβολές και προλεταριακή οπτική σύμφωνα με τα ιδεολογικά συμβαίνοντα της εποχής, όπως και οι «Πρωτοπόροι». Οι «Εποχές» που τερμάτισαν τον κύκλο τους με την εγκαθίδρυση της στρατιωτικής επταετίας διακρίνονται για τον αστικό και «μεγαλοαστικό» τους χαρακτήρα. Η μακρόβια παραδοσιακή «Νέα Εστία» κράτησε μία πιο δεκτική στάση και επαφής της με τα ευρωπαϊκά και δυτικοευρωπαϊκά ρεύματα και φωνές και όχι μόνο. Το πληροφοριακό της υλικό πάνω σε θέματα, ζητήματα και έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και των εκπροσώπων τους, ενημέρωσης, υπερβαίνει στατιστικά κάθε άλλη περιοδική εκδοτική προσπάθεια. Η «Νέα Εστία» και η πολυθεματική πολιτική της πάντως, για να είμαστε ειλικρινείς μια και παλαιότερα εμείς οι νεότεροι αναγνώστες της μετά την Μεταπολίτευση την ειρωνευόμασταν για την λογοτεχνική ακαδημαϊκή της κοκεταρία, υπήρξε περισσότερο «φιλελεύθερη» στην συγγραφική ρητορική της, επιλογές και συνεργάτες της, την θεματολογία της. Η «Καινούργια Εποχή» έκλεινε ως προς τα ενδιαφέροντά της προς την Ιταλική και λατινοαμερικάνικη επικράτεια. Οι σύγχρονοι τίτλοι περιοδικών όπως «Το Δέντρο», «Η Λέξη», το «Διαβάζω», οι «Τομές», τα «Γράμματα και οι Τέχνες» που η δικιά μας γενιά γνώρισε καλύτερα (ενδεικτικοί οι τίτλοι) είχαν την δική τους λογοτεχνική πολιτική και τους συνεργάτες τους, τις συνεργασίες τους. Τα μη Αθηναϊκά περιοδικά «Διαγώνιος», «Παρατηρητής», «Εντευκτήριο», «Πόρφυρας» , «Η Γραφή» ακολούθησαν μια συγγραφική εντοπιότητα δίχως να αποκλείουν από τις σελίδες τους τα εκτενή γενικά αφιερώματα σε έλληνες ποιητές και ποιήτριες, λογοτέχνες από όλες σχεδόν τις περιοχές της Ελλάδας. Η «Ευθύνη» ακολούθησε μία πολιτική κάπως όχι αμιγώς λογοτεχνική, αλλά στοχαστικού και φιλοσοφικού προβληματισμού, θρησκευτικής θεώρησης της κοινωνίας με έμφαση στην ελληνική γλώσσα. Οι συνεργάτες της διετέλεσαν ακαδημαϊκοί, πολιτικοί, παράγοντες, κατείχαν καίριες θέσεις μέσα στην ελληνική κοινωνία και διοίκηση. Τα λογοτεχνικά πράγματα τα άφησε ο εκδοτικός οίκος και ο λογοτέχνης που την εξέδιδε για τους τόμους των «Τετραδίων» της, τις «Αστρολάβος» μικρές εκδόσεις της και τις εκδόσεις ποιητικών Απάντων και διανοουμένων. Τα «περιοδικά «Ο Χάρτης» και το «Τραμ» υποστήριξαν όπως το προδικτατορικό «Πάλι» μία πιο ρηξικέλευθη μοντέρνα γραμμή επαφής μας με την ελληνική και ξένη μοντέρνα ή μοντερνιστική παραγωγή. Το πολυσυζητημένο περιοδικό «Εκηβόλος» είχε μία πιο «αριστοκρατική (;)» ματιά και θεώρηση των λογοτεχνικών πραγμάτων αν δεν λαθεύω. Οι πρωτογενείς συγγραφείς που συμμετείχαν σε αυτά τα περιοδικά και άλλων τίτλων με κριτικές του επεμβάσεις, δοκιμιακές τους προτάσεις, μεταφράσεις, ποιήματα και πεζά τους, μα και οι υπόλοιποι περιστασιακοί φίλοι και συνεργάτες συντελεστές που έγραφαν και δημοσίευαν κατά κύριο λόγο μετέφεραν στα καθ’ ημάς απόψεις και θέσεις, θεωρητικά λογοτεχνικά μοντέλα κριτικής σκέψης και σχήματα ανάλυσης δυτικών διανοητών και στοχαστών, κριτικών και βιβλιοκριτικών της πεζογραφίας και της ποίησης, καθιερωμένες μορφές της δυτικής παιδείας και πολιτισμού. Θα αντιτείνει κάποιος μα και η αγγλίδα πεζογράφος ως εκδότρια, η Βιρτζίνια Γουλφ το ίδιο έπραξε με τον εκδοτικό της οίκο και την επιθυμία της να υποστηρίξει και διαδώσει το μοντέρνο μυθιστόρημα, το νέο στιλ της αγγλοσαξονικής γραφής κλπ. Βλέπε περίπτωση Τζαίημς Τζόϋς. Θέλω να πω, ότι σε αυτές τις περιοδικές σύγχρονες εκδόσεις της πρωτεύουσας και της επαρχίας στην  πατρίδα μας μαθαίνουμε, πληροφορούμαστε περισσότερα πράγματα για τους ξένους κριτικούς και τις κριτικές τους θέσεις παρά για τις κρίσεις και απόψεις των δικών μας δοκιμιογράφων και κριτικών φωνών του παρελθόντος (φυσικά υπήρχαν και τα επετειακά αφιερώματα). Τα παραδοσιακά κλασικά έργα της ελληνικής γραμματείας εξετάζονται πλέον κάτω από ένα άλλο κριτικής πρίσμα σύμφωνα με τα δυτικοευρωπαϊκά μοντέλα και κανόνες υποδοχής όπως εφαρμόζονται στον δυτικό χώρο για το τι είναι καθαρή ποίηση και πεζογραφία, τι αυθεντική λογοτεχνία και τι όχι, ποια τα όρια της παραλογοτεχνίας ή ασημότητα γραφής ενός έλληνα συγγραφέα και των δύο φίλων. Τα ονόματα των ελλήνων Κριτικών και Βιβλιοκριτικών που υιοθετούν ξένες απόψεις και θεωρίες στα δημοσιεύματά τους είναι γνωστά μας, γνωρίζουμε και έχουμε διαβάσει τις θέσεις και τις κριτικές τους εργασίες και τι κάθε μία φωνή αποδέχεται και υποστηρίζει. Ασφαλώς, η Ελληνική Λογοτεχνία στις ευρύτερές της διαστάσεις και παραμέτρους,- όπως υποστηρίζουν οι αρμόδιοι-είναι ακόμα εγκλωβισμένη μέσα σε ένα της ελληνικής λαλιάς στενό πλαίσιο αμίλητο πέρα από τα γεωγραφικά γλωσσικά μας σύνορα και μιας βαλκάνιας συγγραφικής θεματογραφίας και θεματολογίας που όπως έχει λεχθεί, δεν έχει να πει κάτι το ενδιαφέρον στις άλλες ξένες λογοτεχνικές παραδόσεις και δυτικό αναγνωστικό κοινό με την πλούσια παραδοσιακή και μοντέρνα κληρονομιά. Ας δούμε στατιστικά ποιοι συμμετέχουν στην Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Φραγκφούρτης κάθε χρόνο, ποιοι Έλληνες συγγραφείς μεταφράζονται και συζητιούνται και γιατί. (Τα κριτήρια είναι αμιγώς ποιοτικά ή ενέχουν και το στοιχείο της εκδοτικής εμπορικότητας άραγε). Μικρή η Ελληνική βιβλιοαγορά, μικρότερο ακόμα το ελληνικό αναγνωστικό κοινό όπως μας λένε οι αρμόδιοι που διαβάζει, ανοίγει που και που κανένα βιβλίο. Προτιμά το ελληνικό κοινό άλλα είδη και κατηγορίες ψυχαγωγία και πνευματικής ανάτασης και επικοινωνίας του με τους άλλους. Άρα, συμπερασματικά για μία περιφερειακή της Ευρώπης λογοτεχνία της χερσονήσου του Αίμου με τις ιδιαίτερες ιστορικά πολιτιστικές της πνευματικές και καλλιτεχνικές παραδόσεις τι απομένει ως διέξοδο προβολής της για να μην παραμείνει εσαεί εγκλωβισμένη στην γεωγραφική συγγραφική επικράτεια που την παράγει, η μεταλαμπάδευση μεταπρατικά των ξένων κανόνων και θεωριών μόνο, ή η ανάπτυξη και των δικών της κριτικών δυνάμεων κριτικής σκέψης και στοχασμού; Σύμφωνοι, αλλά με την δική μας προγενέστερη παλαιότερη συγγραφική και κριτική, δοκιμιακή παραγωγή τι γίνεται; Αφήνουμε όλες αυτές τις κριτικές και συγγραφικές φωνές που εμφανίστηκαν-και αποδέχτηκαν ως συγγραφική τους παράδοση- στα αζήτητα των υπογείων των Μουσείων μας και των Δημόσιων Βιβλιοθηκών μας; Και ίσως, κάπου, κάποτε, κάποιος θα ενδιαφερθεί για αυτούς και θα τους επαναφέρει στην επιφάνεια όχι τόσο από αναγνωστική αγάπη αλλά από αναγκαστική επαγγελματική ή εκπαιδευτική υποχρέωση; Της εκάστοτε εθνικής μας πολιτικής, και των σύγχρονων αναγκών μας για ψηφιακή καταγραφή και ευρετηρίαση σε ό,τι έχει εμφανιστεί ως προφορικός και γραπτός λόγος τουλάχιστον από την ίδρυση του ελληνικού κράτους και μεταγενέστερα. Ερώτηση θέτουμε δεν δίνουμε «προκάτ» απαντήσεις ούτε έχουμε λύσεις που βγαίνουν από το κεφάλι του Δία.

   Όπως προαναφέραμε στην αρχή του σημειώματός μας, το τελευταίο διάστημα το ενδιαφέρον μας για τους Ποιητές του Μεσοπολέμου και τους Πεζογράφους έχει ενταθεί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Κώστας Ουράνης, ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, ο Μήτσος Παπανικολάου είναι μερικά από τα ονόματα που επανήλθαν στην λογοτεχνική επιφάνεια με νέα ματιά προσέγγισής τους και επανατοποθέτησής τους ως ζωντανό λογοτεχνικό σώμα ανάμεσά μας. Τα Λογοτεχνικά Πάρεργα- μια Πειραϊκή ιστοσελίδα-και ο γράφων, δείχνουν μία ιδιαίτερη αδυναμία- προτίμηση στις παλαιότερες γενιές ποιητών, κριτικών και βιβλιοκριτικών φωνών, θεωρώντας ότι είναι η δική μας ουσιαστική και σοβαρή αντιπρόταση- σύμφωνα με τις δικές κριτικές και συγγραφικές δυνάμεις- απέναντι στις εκατοντάδες ξένες κριτικές επιδράσεις και σχολές, ρεύματα, δίχως αυτό να σημαίνει ότι θέλουμε να είμαστε- παραμείνουμε ο φτωχός επαρχιώτης συγγενής της παγκόσμιας λογοτεχνικής παράδοσης και διαρκούς παραγωγής, που εξαντλεί τα όποια συγγραφικά και κριτικά επιτεύγματά του στο μικρής γλωσσικής δεξαμενής αναγνωστικό ελληνικό κοινό. Το τι κατορθώνουμε; Πραγματικά δεν γνωρίζουμε ούτε μπορούμε και έχουμε τα τεχνικά μέσα να το επιβεβαιώσουμε. Ίσως και να μην βρίσκεται σε αυτήν την ερώτηση η ουσιαστική όποια προσφορά των Λογοτεχνικών Πάρεργων.

  Ποιο όμως είναι το κομμάτι αυτό των παλαιότερων και νεότερων κριτικών γενεών των ελλήνων και ελληνίδων που φυλάνε ακόμα τις «Θερμοπύλες» της Κριτικής Σκέψης και Στοχασμού στα Ελληνικά Γράμματα στην χώρα μας; Ποιες ελληνικές και ελληνόγλωσσες (βλέπε ποιητικές προτάσεις του θεατρολόγου Βάλτερ Πούχνερ) αντρικές ή γυναικείες φωνές αυξάνουν τα Κριτικά ή Ποιητικά “data” των ημερών μας; όχι σαν ένα Μουσειακό παραδειγματικό της κριτικής είδος για τουριστική χρήση αναγνώστες, ούτε σαν μία ακόμη επαγγελματική ή ερασιτεχνική Επετειακή αναφορά μνημόνευσης των ονομάτων τους ή υποχρεωτική εκπαιδευτική- φιλολογική επιμέλειας εργασία για τα πανεπιστημιακά έδρανα ως καθήκον. Αλλά όπως από την μεριά μας πιστεύουμε, σαν μία Ελληνική ακόμη ζωντανή και επίκαιρη, σύγχρονη αντιπρόταση κοινωνίας, επικοινωνίας και συνομιλίας μας στις Κριτικές μορφές και φωνές του Δυτικού- Ευρωπαϊκού Πολιτισμού και των παραδόσεών του. Μπορούν άραγε Ελληνικές Κριτικές Φωνές του προηγούμενου αιώνα-από όλο το φάσμα των τεχνών και ιδεών- να αποτελέσουν μοντέλο εξέτασης ευρωπαϊκών δημιουργημάτων και σημείο αναφοράς για τους ειδικούς και το αλλόγλωσσο δυτικό αναγνωστικό κοινό; Ισότιμα, ισάξια και δίχως αίσθηση κριτικής κατωτερότητας απέναντι στις Κριτικές φωνές της Δυτικής παράδοσης που επεκράτησαν και εξακολουθούν να επικρατούς ως φωτισμοί εξέτασης κλασικών έργων και επιτευγμάτων;  Ή μήπως είναι ανεφάρμοστες και αίολες θεωρήσεις και ατομικές απόψεις ενός ιστολόγου από την πόλη του Πειραιά και τίποτα παραπάνω, μονολογική κουβεντοφλυαρία και παραέξω δεν ισχύει;

  Ποιά η αξία και η σημασία Κριτικών φωνών του Μεσοπολέμου και όχι χρονολογικά μόνο, όπως του Κλέων Παράσχου, του Μήτσου Παπανικολάου, του Γιάννη Χατζίνη, του Πέτρου Χάρη και όσων ονομάτων αναφέραμε παραπάνω Σήμερα; Θα είχαν την ευτυχή τύχη οι παλαιοί αυτοί Έλληνες Κριτικοί να ακούσουν από το στόμα των Ευρωπαίων Κριτικών συναδέλφων τους, παραλλαγμένο το του Κωστή Παλαμά για τον ποιητή της Ρωμιοσύνης Γιάννη Ρίτσο. «Παραμερίζουμε Έλληνα Κριτικέ για να περάσεις;» ή θα είχαν το θάρρος ενός σύγχρονου έλληνα μουσικού και στιχουργού ο οποίος έδωσε την κασέτα με τα τραγούδια του στον Μελωδό των Ονείρων μας Μάνο Χατζιδάκι λέγοντάς του κ. Χατζιδάκι ακούστε την είμαστε συνάδερφοι;». Θα μπορούσε να το ισχυριστεί αυτό ένας Έλληνας Κριτικός- Βιβλιοκριτικός μπροστά σε έναν Αμερικανό του μεγέθους ενός Χάρολντ Μπλούμ; Ότι είναι συνάδελφοι, αυτός από την μεριά της υπερδύναμης και ο έλληνας από την χώρα της Μεσογείου με την τεράστια πολιτιστική, καλλιτεχνική και πνευματική κληρονομιά; Και, τελικά, οι Δυτικοευρωπαίοι Κριτικοί διαβάζουν (σε μετάφραση) τους Έλληνες Κριτικούς και ποια είναι η γνώμη τους, έχουμε πληροφορηθεί άραγε;

   Αυτά και άλλα στροβιλίζουν στο μυαλό μου ανοίγοντας συνομιλία με την αρθρογραφία και βιβλιοκριτική φωνή του Μήτσου Παπανικολάου  καθώς διαβάζω το βιβλίο του: ΜΗΤΣΟΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ «κριτικά», σε επιμέλεια κειμένων Τάσου Κόρφη και Γραφική επιμέλεια Γ. Ν. Πετάνης εκδόσεις «Πρόσπερος», Αθήνα 1980, σελ. 136 Βιβλίο 17^ο της εκδοτικής σειράς. Στην προηγούμενη ανάρτησή μας για τον λαϊκό ζωγράφο Θεόφιλο, όπως τον είδε μεταξύ άλλων ο ποιητής Οδυσσέας Ελύτης, αντιγράψαμε στο πώς υποδέχτηκε σε κριτικό του σημείωμα ο Μήτσος Παπανικολάου (1938) τις τρείς πρώτες ποιητικές συλλογές του Νομπελίστα μας ποιητή Ο. Ελύτη. Στο σημερινό, μεταφέρουμε τις κριτική αρθρογραφία του Μήτσου Παπανικολάου για την παρουσία του Ράινερ Μαρία Ρίλκε και του Τζαίημς Τζόυς

        ΡΑΙΝΕΡ  ΜΑΡΙΑ  ΡΙΛΚΕ

   Ο Ρίλκε, Γερμανός τη γλώσσα και Τσέχος την καταγωγή, ήταν για όλους εκείνους που ζητάνε στην ποίηση το απόσταγμα μιας ζωής που κυμαίνεται μεταξύ του ονείρου και του πόνου, ο μεγαλύτερος ίσως ποιητής του σύγχρονου κόσμου. Συγκέντρωνε τον άπειρο θαυμασμό των εξαιρετικών ανθρώπων κι ήτανε σεβαστός κι αγαπητός και σ’ αυτούς ακόμα που δεν είχαν γνωρίσει όλο το μεγάλο έργο του, αλλά είχαν συγκινηθεί από λίγους στίχους του, τυχαία διαβασμένους. Γι’ αυτό, όταν επέθανε, στα 1926, ο θάνατός του προκάλεσε την εντύπωση που δίνουν οι μεγάλες κι  ανεπανόρθωτες απώλειες για την ανθρωπότητα.

        Και όμως, για τον ίδιο τον Ρίλκε ο θάνατός του δεν είχε καμιά σημασία. Πεθαίνοντας δεν πήγαινε «να ξαναβρεί μες στην αιωνιότητα τον εαυτό του», όπως λέει ο Μαλλαρμέ στο περίφημο σονέτο του για τον Πόε. Όχι, ο Ρίλκε δεν περίμενε την αιωνιότητα για να ξαναβρεί τον εαυτό του. Κι όταν ζούσε, η φωνή του, το βλέμμα του και το γράψιμό του φανέρωναν κιόλας μερικούς τρόπους σκέψεως κι αισθήσεως, που ένας κοινός άνθρωπος δεν μπορεί να τους συλλάβει παρά μόνο, ίσως, στις τελευταίες του στιγμές. Το κάθε τι στη ζωή του το ξεχώριζε μιά βαθειά και λεπτή φιλοσοφική γνώση, μία απροσδιόριστη διακριτικότητα και μιά ευγένεια που συχνά έμοιαζε με περιφρόνηση. Στις τελευταίες του στιγμές, έχοντας απόλυτη συναίσθηση ότι σε λίγο θα πέθαινε, ήθελε να τον αφήσουν μόνο για να μη δουν τους σπασμούς του προσώπου του κι αρνήθηκε απολύτως να του κάνουν ενέσεις, που ίσως θα παρέτειναν τη ζωή του, γιατί, όπως έλεγε, ήθελε το θάνατο τ ο  δ ι κ ό  τ ο υ και όχι το θάνατο των γιατρών. Ήθελε αυτό που λέει αριστουργηματικά σε κάποιο του ποίημα:

        Κύριε, δώσε στον καθένα το θάνατό του,

        ένα θάνατο που  να πηγάζει απ’ τη ζωή του,

        που να κλείνει λίγη αγάπη,

        λίγη γνώση, λίγη φτώχεια.

        Γιατί είμαστε η φλούδα και το φύλλο

        κι ο μεγάλος θάνατος που κλείνει ο καθένας μέσα του

        αυτός είναι ο καρπός που όλα γύρω του στρέφουν.

…………………………………..

        Έτσι η ζωή είναι τ’ όνειρο ενός ονείρου

        μα το ξύπνημα βρίσκεται αλλού.

   Αυτή η ιδέα του θανάτου που σφραγίζει ολόκληρο το έργο του, αυτή η βαθειά κατανόηση του μεγάλου μυστικού, που σιγά-σιγά μεγαλώνει μέσα μας σαν μιά πληγή κι απλώνεται και πλαταίνει για ν’ ανθίσει τέλος στην ύστατη στιγμή, όταν όλα πια φαίνονται συντελεσμένα, δίνει στα πράγματα που ατενίζει στο έργο του μιάν αξία ανυπολόγιστη και μιά δεύτερη ζωή υπέροχη. Όταν ο Ρίλκε σταματούσε μπρός σ΄ ένα πράγμα, δεν περιοριζόταν μονάχα να το κοιτάζει αφηρημένα, όπως θα μπορούσε να κάνει, αφού ή ξ ε ρ ε πολύ καλά ότι έπρεπε μιά μέρα να τ’ αφήσει όλα, αλλά το περιέβαλλε μ’ αυτή την αλλόκοτη  τρυφερότητα, μ’ αυτήν την πολύ γλυκειά και παθητική ευαισθησία του ανθρώπου που ξεχωρίζει, περ’ απ’ το σχήμα ενός πράγματος, τους μυστικούς λόγους της παρουσίας του και την αρχή που προέχει της θλιβερής του μοίρας. Κανείς δεν ήταν περισσότερο ερωτευμένος με τη ζωή και την ομορφιά όσο ο εραστής αυτός του θανάτου.

   Μιά συγκίνηση γεμάτη μουσικές ανατριχίλες ξεχειλίζει απ’ τα ποιήματά του κι απλώνεται παντού, χαϊδεύοντας και τα πιό ταπεινά ακόμη πράγματα. Ο ποιητή τ’ αγαπάει όλα, όλα τα καταλαβαίνει, όλα τον ενθουσιάζουν: οι καρποί, τα λουλούδια, ένα τοπίο, μιά στιγμή, μιά σκέψη, και η γοητεία αυτής της μουσικής μεγαλώνει ακόμα περισσότερο με τη θελκτική κοκεταρία και τον γνήσιο τόνο μαγείας, που έχει συχνά το ύφος του, τόσο στα ποιήματά του, όσο και στα πεζά του.

   Ο αισθητός κόσμος, οι εποχές, οι πόλεις, οι άνθρωποι και το αξιοθρήνητο παρουσιαστικό τους, όλα όσα μας περιστοιχίζουν, όλα όσα-όπως νομίζουμε- μας εξουσιάζουν κι όλα όσα εξουσιάζουμε, όλ' αυτά σπανίως αγαπήθηκαν από ποιητή με τόση θέρμη, με τόσο πάθος. Ο Ρίλκε ήταν ένας αδερφός του Πόε, του Νοβάλις και των ελάχιστων άλλων ανθρώπων που συνδέουν την ανθρωπότητα μ’ εκείνο που την ξεπερνάει και θα της ξεφεύγει πάντοτε, ήταν από τους ελάχιστους εκείνους ανθρώπους πού, όταν φεύγουν για να γυρίσουν στην αιώνια πατρίδα τους λένε: «Πόσο ο κόσμος είναι μόνος!»

   Όταν διαβάζει κανείς οποιοδήποτε έργο του Ρίλκε, εγκαταλείπεται ολόκληρος σ’ αυτό με χαρά και μ’ απέραντη ανακούφιση. Βλέπει εκεί μέσα, άσωτα σκορπισμένα, ένα σωρό πράγματα που του έλειπαν. Ό,τι ζητούσε χωρίς να το ξέρει, το αναγνωρίζει έξαφνα κάτω απ’ τις γραμμές του βιβλίου. Ποιά άλλη μπορεί να είναι η λεγόμενη λύτρωση της τέχνης, αν όχι αυτή;

   Η ποίηση πιά στην περίπτωση αυτή παίρνει όλο τον αποκαλυπτικό της τόνο. Όσο ο Ρίλκε προχωρεί στα βάθη και στα ύψη, που ήταν ανεξερεύνητα πρίν απ’ αυτόν, τόσο μας κυριεύει η αγωνία κι η  σκοτεινή επιθυμία ενός π ι ό π έ ρ α α κ ό μ η, στο οποίο θα μπορούσε, αν ήθελε, να μας παρασύρει ο ποιητής. Μα ο Ρίλκε ξέρει την τέχνη να μην τα φανερώνει όλα και να σταματάει πάντα μπρός σε μιά κλεισμένη  πόρτα, χωρίς να την ανοίγει, γιατί ποιά αξία έχει το μυστικό, άμα αποκαλύπτεται ολόκληρο; Σελίδες 13-15

         ΤΖΕΗΜΣ  ΤΖΟΫΣ

  Οι μεγαλοφυϊες ποτέ σχεδόν δεν μπορούν να κατανοηθούν απόλυτα από την εποχή τους. Κανένα έργο δεν επιβάλλεται σαν αριστούργημα στους συγχρόνους του συγγραφέα του. Διαισθανόμαστε ίσως τις σύγχρονές μας μεγαλοφυϊες, ενθουσιαζόμαστε με τα μεγάλα έργα της εποχής μας, μα έχουμε πάντα και τις αμφιβολίες μας, αν όχι και τη δυσπιστία μας. Μόνο με το θάνατο και με το χρόνο γίνεται η δίκαιη αποκατάσταση. Έτσι, ως χθές ακόμα ζούσε ανάμεσά μας ο Τζέημς Τζόϋς, ένας συγγραφέας που πολύ σύντομα θα τοποθετηθεί πλάι στο Ντοστογιέφσκυ, αν όχι και πιό ψηλά ακόμα. Και όμως πόσοι τον ήξεραν; Αν ελέγαμε σε κανένα: «Διάβασε τον «Οδυσσέα» του Τζόϋς, είναι έργο μνημειώδες…», θα μας απαντούσε: «Δεν υπάρχουν μνημειώδη έργα στην εποχή μας». Κι αυτό γιατί οι άνθρωποι δεν πιστεύουν στα θ α ύ μ α τ α του καιρού τους, ούτε και στους σύγχρονους ήρωες. Έτσι δεν πίστεψαν στο Σωκράτη, στο Χριστό, στους μεγάλους επιστήμονες και στους  αποστόλους της ομορφιάς και της αλήθειας.

   Έτσι επίσης, όταν βγήκε το μυθιστόρημα του Τζόϋς «Οδυσσέας», οι οπαδοί της αρτηριοσκληρωτικής παράδοσης, αυτοί που φοβούνται κάθε τί το νέο, ρίχτηκαν εναντίον του, χρησιμοποιώντας όλα τα μέσα. Έφθασαν μάλιστα μέχρι του σημείου να το χαρακτηρίσουν ως αισχρό και ανήθικο «χυδαιολόγημα». Οι  άλλοι, όμως, εκείνοι που βλέπουν καθαρά, διακήρυξαν απερίφραστα ότι ο "Οδυσσέας" όχι μόνο είν’ ένα αριστούργημα, απ’ αυτά που κάθε αιώνας δεν έχει παρά ένα ή δύο, μα κι ότι σημείωσε σταθμό και συγχρόνως μιά επανάσταση, χωρίς προηγούμενο, στην ιστορία του μυθιστορήματος.

   Μά πόσοι ήταν οι τελευταίοι; Ελάχιστοι μέσα στο πλήθος. Και ο συγγραφέας του «Οδυσσέα» πέθανε πριν από ένα περίπου μήνα, αγνοημένος απ’ την εποχή του.

   Ο Τζέημς Τζόϋς γεννήθηκε το 1882, στο Δουβλίνο της Ιρλανδίας. Εκτός απ’ την πατρίδα του, έμεινε διαδοχικά αρκετό διάστημα στο Παρίσι, στην Ελβετία και προπάντων στην Τεργέστη. Το πρώτο του βιβλίο, μιά συλλογή ποιημάτων με τον τίτλο «Μουσική Δωματίου» κυκλοφόρησε το 1907. Ύστερα θέλησε να εκδώσει ένα τόμο διηγημάτων, τους «Ανθρώπους του Δουβλίνου». Μα ο εκδότης, όταν το διάβασε, τα βρήκε πολύ τολμηρά και ξαναγύρισε τα χειρόγραφα στο συγγραφέα, γιατί φοβόταν μήπως κατασχεθούν αν τα τύπωνε. Ο Τζόυς τότε έστειλε μιά επιστολή στο Γεώργιο Ε΄ της Αγγλίας, υποβάλλοντάς του συγχρόνως και τα χειρόγραφά του. Μα ο βασιλικός γραμματεύς του απάντησε ότι το πρωτόκολλο δεν επέτρεπε στο Βασιλέα να δίνει τη γνώμη του. Τέλος, μετά πολλά, ο εκδότης πείστηκε και τύπωσε το βιβλίο. Την ίδια όμως ημέρα που επρόκειτο να κυκλοφορήσει, ένας άγνωστος, κάποιος πουριτανός χωρίς άλλο, πήγε κι αγόρασε όλα τ’ αντίτυπά του, εκτός από ένα που το πήρε ο Τζόϋς. Και αμέσως, μπροστά στα μάτια του συγγραφέα, τους έβαλε φωτιά και τα ‘καψε. Έπειτ’ απ’ αυτό, ο Τζόϋς φοβήθηκε τον αγγλικό πουριτανισμό, και γι’ αυτό το επόμενο έργο του: «Πορτραίτο του καλλιτέχνη στη νεότητά του», το τύπωσε μετά δύο χρόνια σ’ έναν εκδότη της Νέας Υόρκης.

   Την ίδια εποχή πήγε κι εγκαταστάθηκε- κρύφτηκε μάλλον-στην Τεργέστη. Έμεινε εκεί πολλά χρόνια, ζώντας αθόρυβα κι αποτραβηγμένα, κι εκεί άρχισε να γράφει το μεγάλο έργο του, τον «Οδυσσέα». Κατόπιν έμεινε για λίγο καιρό στη Ζυρίχη κι από κει πήγε στο Παρίσι, όπου και πέρασε τα είκοσι σχεδόν τελευταία χρόνια της ζωής του. Κατοικούσε σ’ ένα διαμέρισμα της πλατείας Άλμα μαζί με τη γυναίκα του, την κόρη του και το γιό του, και δεχόταν κάθε βράδυ φίλους τους, που τους γοήτευε με τη διήγηση των αναμνήσεών του και με τα παλιά ιρλανδικά τραγούδια που τους τραγουδούσε με την εξαίσια φωνή του. Κατά τα τελευταία αυτά χρόνια υπέφερε πολύ απ’ τα μάτια του και στο τέλος έχασε σχεδόν το φώς του. Μα στάθηκε καρτερικός, και παρ’ όλη την πάθησή του εξακολουθούσε να εργάζεται εντατικά για να συμπληρώσει το έργο του- το τεράστιο αυτό έργο που πολύ σύντομα, με την εκτυφλωτική λάμψη του, θα σκεπάσει πολλά άλλα έργα που τα θεωρούσε μεγάλα η εποχή μας. σελ. 57-58.

   Το άρθρο του Μήτσου Παπανικολάου για τον ποιητή και πεζογράφο Ράϊνερ Μαρία Ρίλκε δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Νεοελληνικά Γράμματα» τον Σεπτέμβρη του 1937 κάτω από τον γενικό τίτλο «Πορτραίτα ποιητών». Αυτό για τον ιρλανδό πεζογράφο Τζέημς Τζόϋς στην «Νέα Εστία» του 1941. Και τα δύο ανθολογήθηκαν και περιλαμβάνονται στο Μήτσος Παπανικολάου, Κριτικά, επιμέλεια Τάσου Κόρφη, εκδόσεις Πρόσπερος, Αθήνα 1980

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

7/11/2026