Για τον Ανδρέα Κάλβο Ιωαννίδη

 

Περιοδικό ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ

Τεύχος 67-68/4,5,1992. Έτος 14^ο , Περίοδος Γ΄. (Ν. 17 και εφεξής). Τόμος 9^ος (Ν. 66 και εφεξής)

Ιδιοκτησία και έκδοση: Κώστας Μαυρουδής

Ευθύνη και επιμέλεια ύλης: Τάσος Γουδέλης, Φλώρα Βασιλειάδου.

Διορθώσεις έκανε ο Antonio Gangi.

Εξώφυλλο: Οδυσσέας Ελύτης: Σχέδιο για ένα πορτραίτο του Κάλβου

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Ανδρέας Κάλβος Ιωαννίδης

Οι μικρές διαφορές ορθογραφίας και τονισμού ορισμένων λέξεων των Ωδών, οφείλονται στις ανόμοιες εκδόσεις που χρησιμοποίησαν οι συγγραφείς του τεύχους.

Αφιέρωμα στον Ανδρέα Κάλβο με την ενίσχυση της NEOSET και του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Σελίδες 208. Τιμή Δραχμές 1000

-Λόγος για το Αφιέρωμα, 4

Η Συμπλήρωση 200 ετών (1792-1992) από τη γέννηση του ποιητή Ανδρέα Κάλβου προσφέρει την κατάλληλη επετειακή αφορμή για να διερωτηθούμε γύρω από την αισθητική επικαιρότητα. Ο Κάλβος, ιδιαίτερη μορφή των νεοελληνικών γραμμάτων, περιβλήθηκε  την αίγλη ενός λογοτεχνικού και φιλολογικού μύθου, ο οποίος εξακολουθεί έως σήμερα για ποικίλους λόγους να συντηρεί ακέραιο το ενδιαφέρον μας. Συστατικά στοιχεία αυτού του μύθου: η απομονωμένη, περιθωριακή σχεδόν, παρουσία του Κάλβου στο φυσικό χώρο αποδοχής του, το λογοτεχνικό περιβάλλον της Επτανήσου’ η πρώιμη εγκατάλειψη του ποιητικού στίβου’ η πραγματική ή έστω θρυλούμενη όψιμη αναγνώρισή του’ ακόμη η νεώτερη προβολή του ως ενός αφανούς προγόνου της υπερρεαλιστικής γραφής’ κυρίως, όμως, το εναγώνιο και διαρκώς ανοικτό ερώτημα της κριτικής αν ο Κάλβος ήταν «μεγάλος» ποιητής συνειδητά ή ερήμην των προθέσεών του. Μήπως ο χρόνος και η αλλαγή των όρων αισθητικής αποτίμησης της ποίησης, ανέδειξαν σε καλλιτεχνική αξία το παράδοξο γλωσσικό κράμα του Κάλβου; Μήπως μιά παράξενη συγκυρία της τύχης έδωσε το χρίσμα της ποίησης σε έναν ιταλοθρεμμένο Έλληνα, πρώην επίδοξο ιταλόγλωσσο ποιητή; Και, αλήθεια, πόσο και πώς μπορεί να ηχήσει σήμερα, σε μιάν εποχή χαμηλών τόνων, η ηρωική υψιπέτεια του στρατευμένου Κάλβου;

          Ήδη η μοντέρνα ποίηση, μέσω των γνωστών στίχων του Καρυωτάκη είχε καλοπροαίρετα παρωδήσει τους υπερθετικούς τόνους, την υπαρξιακή αισιοδοξία του οποιουδήποτε ανθρώπινου αγώνα, την σημασία των «μεγάλων ιδεών» στο έργο του Κάλβου. Μήπως όμως η διάθεση του Καρυωτάκη πρέπει να κριθεί εκ των υστέρων ως υπερβολική; Μπορεί να αμφισβητηθεί η Καλβική ποίηση υπό αντιηρωική σκοπιά, (όχι μόνο της οπτικής του Καρυωτάκη αλλά και της σύγχρονης μετά-μοντέρνας), ενώ με ένα, τουλάχιστον, μέρος της προσφέρει κάτι εντελώς ιδιαίτερο στα ελληνικά γράμματα: την μεταμόρφωση των ιδεών και της ιδεολογικής εμμονής σε αιφνιδιαστικό ποιητικό γεγονός;

          Αυτά τα αντιφατικά και αλληλοσυγκρουόμενα ερωτήματα που τίθενται σε κάθε ψύχραιμο αναγνώστη της Καλβικής ποιήσεως, αποδεικνύουν, αν μη τί άλλο, την διαχρονικότητα της τελευταίας. Την ικανότητά της να μένει αναφομοίωτη, τελικά σε εκκρεμότητα, σε απόσταση ασφαλείας από κάθε βιαστική αποτίμηση.

-ΑΠΟΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Α.ΚΑΛΒΟ, 5-11

Σημείωση: Περιλαμβάνει απόψεις των:- Μαρίνος Σιγούρος: «Κάλβος, Φώσκολος, Σολωμός», Ν. Εστία, Σεπτ. 1960.- Δε Βιάζης Παναθήναια 1911.- Γ. Ζώρας: «Ανδρέας Κάλβος» Ν. Εστία, Σεπτ. 1960. –Μαρίνος Σιγούρος: «Κάλβος, Φώσκολος, Σολωμός», Ν. Εστία, Δεκ. 1960.- Κωστής Παλαμάς: «Κάλβος ο Ζακύνθιος», Πρώτα Κριτικά, 1888. – Γ. Σεφέρης, «Πρόλογος στη Λύρα».- Λίνος Πολίτης, «Αντιθέσεις στον Κάλβο», Η Καθημερινή 5.6.1960. –Γιάννης Μ. Αποστολάκης: «Οι εικόνες του Κάλβου», Ν. Εστία, Σεπτ. 1960. – Κωνσταντίνος Τσάτσος: «Κάλβος, ποιητής της ιδέας», Ν. Εστία, Δεκ. 1946.- Οδυσσέας Ελύτης: «Η αληθινή φυσιογνωμία και η λυρική τόλμη του Α. Κάλβου» Ν. Εστία, Δεκ. 1946.- Κ. Θ. Δημαράς: «Οι πηγές της έμπνευσης του Κάλβου» Ν. Εστία, Σεπτ. 1960. - Νίκος Π. Ανδριώτης: «Η γλώσσα του Κάλβου», Ν. Εστία, Δεκ. 1946.- Νίκος Καρούζος, ραδιοφωνική εκπομπή του Γ΄ προγράμματος, 1983]

Μας εξομολογείται ο ποιητής Νίκος Καρούζος: «Είχα κάνει κάποτε ένα τεστ, άς το ονομάσω έτσι, με τον Κάλβο, και είχα πάρει μερικές του ωδές και βέβαια σεβόμενος απόλυτα την νοηματική αλληλουχία της ευθύγραμμης λογικής που επικρατεί εκεί περιέκοπτα στροφές που μου εφαίνονταν φλύαρες. Επαναλαμβάνω, χωρίς να ασεβώ στη γενική νοηματική αλληλουχία. Όταν ολοκλήρωσα την εργασία μου το έδειξα σ’ ένα φίλο μου ο οποίος ενθουσιάστηκε και μου λέει «μα είναι τελειοποίηση του Κάλβου, είναι καταπληκτικό, να το δημοσιεύσεις». Αλλά δεν το έπραξα γιατί θεωρώ ασέβεια αυτού του είδους τους πειραματισμούς να τους φέρει κανείς στη δημοσιότητα.»

Σημείωση: Η ποιητική ευσυνειδησία του ποιητή Νίκου Καρούζου που το σώμα της ποίησής του βρίσκεται στον αντίποδα της φωταγωγημένης ποίησης του Οδυσσέα Ελύτη. Άραγε, τι οφείλει ο Καρούζος στον Ανδρέα Κάλβο; Πάντως οι πειραματισμοί του θα μπορούσαν να εφαρμοστούν και στην ωκεάνεια ποίηση του Γιάννη Ρίτσου, αν πειραματικά αποπειραθούμε να αλλάξουμε στίχους του ή τους μεταφέρουμε από την μία συλλογή σε μία άλλη, ούτε η νοηματική της αλληλουχία θα αλλάξει αλλά ούτε και η αξία του μηνύματός των ποιημάτων. Άσε που αναγνώστης δεν θα πάρει χαμπάρι. Κάνω λάθος; Όσο για την «αναρχίζουσα» γλώσσα του Κάλβου με τα «θανάσιμα ελαττώματά της» μας μιλά το απόσπασμα του Ν. Π. Ανδριώτη. Που αν προστεθεί στις απόψεις του Π. Βλαστού και του Γ. Μ. Αποστολάκη και άλλων στέκονται στην μία πλευρά της ζυγαριάς αποδοχής του Κάλβου και στο άλλο θέτουμε τον πεζογράφο «μακαρίτη Μιχαήλ Μητσάκη»

-Χρονολόγιο, 12-13

-Παναγή Αλιπράντη. Προδρομική ανακοίνωση. Άγνωστα και ανέκδοτα τετράδια των παραδόσεων Φιλοσοφίας του Ανδρέα Κάλβου στην Ιόνιο Ακαδημία του έτους 1840-41., 14-26.

-Μάθημα ΛΖ΄, 27-36 [ σ.325. «Πρέπει να παρατηρήσωμεν ότι τα…».- Περί μεγέθους ή ύψους.-Το ύψος εις το ύφος.- Μάθημα ΛΗ΄.- Περί ωραιότητος. –Σημειώσεις για το «Δ»: Νικόλας Α. Σεβαστάκης]

-Γιάννης Δάλλας, Η δυναμική του επιθέτου στις ωδές του Κάλβου, 38-48

Σημείωση: Το κείμενο του ποιητή και κριτικού, εκδότη και επιμελητή Γιάννη Δάλλα που μας κληροδότησε μία νέα έκδοση των Ωδών του Α. Κάλβου, στις τέσσερεις ενότητές του, από την έναρξή του δηλώνει την ταυτότητα της οπτικής του ματιάς. Γράφει: «Το ύφος του Κάλβου στηρίζεται εμφανέστατα στην υπεροχή και την πρωτοβουλία δύο εκφραστικών του οργάνων: του επιθέτου και της εικόνας. Η υπεροχή τους φαίνεται από την επιλογή και την συχνότητα αναφοράς τους και η πρωτοβουλία από την ποικιλία και την ιδιοτυπία της εκφοράς τους και προπαντός από την τεχνική της διαπλοκής τους με άλλα εκφραστικά στοιχεία και τη συμβολή τους, έτσι σ’ όλη τη δομή του ποιήματος….» Ο Γιάννης Δάλλας προσδιορίζει τον αριθμό των επιθέτων στα 500 ενώ των ουσιαστικών περί τα 450.  Και πράγματι τα Επίθετα του Κάλβου είναι οι φανεροί ή κρυφοί φωτισμοί που φωταγωγούν είτε τον εξωτερικό διάκοσμο της ποίησής του είτε τις εσωτερικές αναφορικές του, τις εικόνες που σχηματίζει μέσα σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό ή ηρωικό ή μυθολογικό πλαίσιο. Οι λέξεις που συναντάμε στον Κάλβο χρειάζονται όχι τόσο γραμματικών κανόνων σωστή διατύπωση όσο ειδικό ερμηνευτικό λεξικό μια και δεν είναι ετερόφωτες αλλά αυτόφωτες δημιουργημένες από τον ίδιο τον ποιητή.

-Νάσος Βαγενάς, Ο ποιητής ως κριτικός*. Ο Αλέξανδρος Σούτσος, ο Παλαμάς και η ποίηση του Κάλβου, 50-74.

*Διάλεξη που δόθηκε στο Ίδρυμα Γουλανδρή- Χόρν στις 13.2.1989

   Ο Κάλβος και ο Σολωμός ωδοποιοί μεγάλοι,

   Κ’ οι δύο παρημέλησαν της γλώσσης μας τα

   κάλλη’

   Ιδέαι όμως πλούσιαι πτωχά ενδεδυμέναι

   Δεν είναι δι’ αιώνιον ζωήν προωρισμέναι (1)

Αντιγράφουμε:

«Από τους λίγους στίχους των Αθηναίων ρομαντικών που έχουν απομείνει στη μνήμη των μεταγενεστέρων, το παραπάνω τετράστιχο του Αλέξανδρου Σούτσου είναι ίσως το πιό βαθιά εγγεγραμμένο. Όπως και οι υπόλοιποι στίχοι των ποιητών αυτών, το τετράστιχο έχει διασωθεί για λόγους αντίθετους από εκείνους για τους οποίους συνήθως επιβίωνει ένα ποίημα: όχι για την καλλιτεχνική του ποιότητα αλλά για την καλλιτεχνική του έλλειψη. Αυτός είναι ο λόγος που οι στίχοι των ρομαντικών μας μνημονεύονται σήμερα με χιουμοριστική ή περιπαιχτική διάθεση’ ως ποιήματα δίχως ποίηση, απλή στιχοποιϊα ελαττωματικής κατασκευής, κυρίως εξ αιτίας της γλώσσας τους.

        Το τετράστιχο του Σούτσου μνημονεύεται συχνότερα απ’ ό,τι οι στίχοι των άλλων Αθηναίων ρομαντικών και για έναν άλλο λόγο: ως κείμενο μετά-ποιητικό’ στίχοι που το περιεχόμενό τους αναφέρεται στην ίδια την ποίηση, όμως με μιά διπλή, θα έλεγε κανείς, μεταποιητικότητα. Γιατί περιέχουν και μιάν ειρωνική αντιστροφή, μιάν ακούσια αυτοαναφορά, που αποτελεί και την ιδιαιτερότητά τους. Η φυσιογνωμία τους συντίθεται από τα ίδια τα υλικά που ο Σούτσος ανακαλύπτει στους στίχους των ποιητών τους οποίους αναφέρει. Ο χρόνος έδειξε ότι πτωχικά ενδεδυμένες είναι οι ποιητικές ιδέες όχι του Σολωμού και του Κάλβου αλλά των Σούτσων και των οπαδών τους. Το τετράστιχο διαβάζεται λοιπόν ως μιά αποτυχημένη κριτική διαπίστωση- δεν πρέπει, άλλωστε, να ξεχνάμε ότι το ποίημα στο οποίο ανήκει, η «Επιστολή προς την Α. Μ. τον Βασιλέα της Ελλάδος Όθωνα», έχει χαρακτηριστεί «έμμετρος Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» (2). Και η αστοχία της διαπίστωσης θεωρείται ακόμη μεγαλύτερη από το γεγονός ότι οι περισσότεροι διακρίνουν σ’ αυτήν μιά σκωπτική διάθεση. Οι στίχοι χαρακτηρίζονται συχνά ειρωνικοί, σκωπτικοί, περιφρονητικοί κάποτε και σατιρικοί (έχουν, ακόμη, θεωρηθεί και χλευαστικοί), δείγματα αποτυχημένης ειρωνείας ή σάτιρας που η ενέργειά της επιστρέφει στον εαυτό της (3).

Και όμως. Αν διαβάσουμε το τετράστιχο προσεχτικά μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος, και το ποίημα προσεχτικά μέσα στο πλαίσιο της εποχής του, θα διαπιστώσουμε ότι ούτε η διάθεση του Σούτσου είναι ειρωνική (ο τόνος του είναι απολύτως σοβαρός) ούτε η κρίση του αποτυχημένη. Απεναντίας: αφήνοντας κατά μέρος την αναφορά στον Σολωμό, για το ποιητικό ανάστημα του οποίου κανείς σχεδόν στην ελευθερωμένη Ελλάδα δεν εκφράζει σοβαρές επιφυλάξεις, η άποψη ότι ο Κάλβος είναι μεγάλος ποιητής αποτελεί για την εποχή που διατυπώνεται (1833) μια σπουδαία κριτική διαπίστωση. Ο Αλέξανδρος Σούτσος είναι ο μόνος στη ρομαντική Ελλάδα, που όχι μόνο ανακαλύπτει την αξία της καλβικής ποίησης αλλά και προσδιορίζει το μέγεθός της, πενήντα έξι χρόνια πρίν από την περίφημη διάλεξη του Παλαμά.

        Γιατί η ποίηση του Κάλβου έπειτα από τους ελληνικούς και γαλλικούς διθυράμβους που συνόδευσαν την εμφάνισή της (1824,1826), οι οποίοι φαίνονται να συνδέονται περισσότερο με τον ενθουσιασμό για την ελληνική επανάσταση (οι κρίσεις, άλλωστε, των Γάλλων στηρίζονται, κυρίως, στο μεταφρασμένο κείμενο, όχι στο πρωτότυπο) (4), παύει να συναντά την αμέριστη αποδοχή Γλωσσικά ανένταχτη, αντιμετωπίζει τη δυσπιστία και, ουσιαστικά, την αδιαφορία τόσο των ελλαδικών καθαρευουσιάνων όσο και των επτανήσιων δημοτικιστών, που μένουν προσκολλημένοι στη γλωσσική τους ορθοδοξία. Παρά το γεγονός ότι οι Ωδές, όπως έδειξε ο Γ. Θ. Ζώρας, δεν είχαν λησμονηθεί, οι αναφορές σ’ αυτές ως το 1889 είναι λίγες, και σε καμμιά η ποίηση του Κάλβου δεν χαρακτηρίζεται κορυφαία. (5). Η κρίση λοιπόν του Σούτσου αποτελεί μιά μοναχική εξαίρεση στην πριν από τον Παλαμά ασθενική καλβική φιλολογία, ένα κριτικό φαινόμενο που θ’ άξιζε να το μελετήσει κανείς’ όπως εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η μελέτη των λογοτεχνικών συνθηκών- ατομικών και συλλογικών- μέσα από τις οποίες εμφανίζεται η διάλεξη του Παλαμά. Οι συνθήκες αυτές παρουσιάζουν τόσες ομοιότητες με τις λογοτεχνικές συνθήκες της εποχής του τετράστιχου του Σούτσου, που δεν φαίνονται να είναι άσχετες με τις διαπιστώσεις των δύο ποιητών για την ποίηση του Κάλβου. Η περίπτωση του Παλαμά μπορεί να φωτίσει  την περίπτωση του Σούτσου και αμφότερες να μας βοηθήσουν να διακρίνουμε καλύτερα ορισμένες εσωτερικές πτυχές της λειτουργίας της λογοτεχνικής κριτικής.»

1., Αλέξανδρος Σούτσος, «Επιστολή προς την Α.Μ. τον Βασιλέα της Ελλάδος Όθωνα» Ποιήσεις νέαι των αδελφών Αλεξάνδρου και Παναγιώτου Σούτσων», Εν Ναυπλίω 1833, σ.5. Το ποίημα ξαναδημοσιεύτηκε τον ίδιο χρόνο στο βιβλίο του Αλ. Σούτσου Πανόραμα της Ελλάδος, Μέρος δεύτερον, Εν Ναυπλίω.

2., Γ. Θ. Ζώρας, Ο ελληνικός ρομαντισμός και οι Φαναριώτες. Κατά τις παραδόσεις του καθηγητού Γ. Θ. Ζώρα, επιμέλεια Μαρία Πάστη-Βενετσάνου, 1965, σ. 154’ πρβλ. Λίνος Πολίτης, Ποιητική ανθολογία βιβλίο τέταρτο, Αθήνα 1977, σ. 202’ Πάνος Μουλάς, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΓ΄, Αθήνα 1977, σ.503.

3., Από τις πολυάριθμες κρίσεις που θεωρούν το τετράστιχο εχθρικό προς τους δύο ποιητές αναφέρω μερικές χαρακτηριστικές: «να σε χλευάζουν, ως ο Α. Σούτσος ετόλμα να χλευάζη τον Σολωμόν» (Βαλαωρίτης: Βίος και έργα Βαλαωρίτου, τ. 1, Αθήναι 1907, σ.221)’ «στον Κάλβον δεν εγνώριζα ή από τους περιφρονητικούς στίχους του Σούτσου» (Δ. Κακλαμάνος, Εφημερίς, 18 Μαρτίου 1889)’ «το περίφημον τετράστιχον, του οποίου αγνοεί τις τί να πρωτοθαυμάση: την πεζότητα ή την κουφότητα;» (Παλαμάς, Άπαντα, τ. 2, σ.260)’ «το 1833 κι όλας ο Αλέξανδρος Σούτσος ξεσπαθώνει με την πρώτη ευκαιρία ενάντια στον Σολωμό» (Γ. Βαλέτας, Ο Σολωμός και οι Φαναριώτες, 1825-1891, Μυτιλήνη 1936, σ.6)’ «στα 1833 όπου και σατιρίζει τον Κάλβο και τον Σολωμό» (Δημήτρης Αγγελάτος, «Οι μετρικές απόψεις του Κάλβου και η μετάφραση των Ψαλμών του Δαβίδ (1834) από τον Ι. Πετριτζόπουλο» Περίπλους, τεύχος 7, φθινόπωρο 1985, σ.157). Από τους ελάχιστους που πιστεύουν ότι το τετράστιχο δεν είναι εχθρικό, αναφέρω τον Ηλία Βουτιερίδη (Ο Σολωμός κ’ οι Έλληνες, Α΄, Αθήνα 1937, σ.185) και τον Λίνο Πολίτη («Ο Σολωμός και οι σύγχρονοί του». Γύρω στον Σολωμό, Αθήνα 1985, σ. 277).

4., Πρβλ. Παλαμάς, «Κάλβος ο Ζακύνθιος» Άπαντα, τ.2, σ.42

5., Για την υποδοχή του Κάλβου ως το 1889 βλ. Γ. Θ. Ζώρας, «Ο Ανδρέας Κάλβος στις πρώτες κριτικές», Νέα Εστία 68 (1960) 107-138’ για την υποδοχή του Σολωμού: Βαλέτας, Βουτιερίδης, Πολίτης, ό,π.

Σημείωση: Το 24 σελίδων κείμενο του ποιητή και πανεπιστημιακού καθηγητή Νάσου Βαγενά, με τον μεστό και καθαρό του λόγο, την σαφήνεια της γραφής του, την προσεκτική και εξονυχιστική εξέταση των πρωτογενών πηγών και των συμπερασματικών του διατυπώσεων, είναι θεωρώ, ένας ασφαλής οδηγός για όσους ενδιαφέρονται για την ποίηση του Ανδρέα Κάλβου αλλά και στο πώς υποδέχτηκαν την ποίησή του, τόσο οι Ρομαντικοί ποιητές όσο και μεταγενέστερα, ο Κωστής Παλαμάς και η γενιά του και καταγράφηκε από τους ερευνητές και ιστορικούς της ελληνικής ποίησης. Ο Βαγενάς εξετάζει το γνωστό τετράστιχο του Αλέξανδρου Σούτσου τόσο στην αυτόνομη πρόθεσή του- εξισώνοντας την ποίηση του Κάλβου με αυτήν του Διονύσιου Σολωμού, ως ισόμοιρων «μεγάλων ωδοποιών»- όσο και πως το προσέλαβαν και το διαχειρίστηκαν (θετικά ή αρνητικά) οι μεταγενέστεροι στις δικές τους κρίσεις. Το εκτενές κείμενο (παλαιά του Ομιλία) συνοδεύεται με επίσης εκτενείς Σημειώσεις 59 τον αριθμό, σ. 70-74 πράγμα που μας δείχνει όχι μόνο την βαθειά και ουσιαστική τεκμηρίωση των συμπερασμάτων του και των προθέσεών του, το σταθερό και διαρκές ενδιαφέρον του για την ποίηση του Ανδρέα Κάλβου που ξεκινά από τις πρώιμες μελέτες του (σημειώματα και σχόλια) στις αρχές της δεκαετίας του 1970 σε τόμους του περιοδικού «Παρνασσός», σε διάφορα άλλα λογοτεχνικά περιοδικά όπως πχ. στο τεύχος 71-72 /9,10, 1992 του «Δέντρου» «Παραμορφώσεις του Κάλβου» κλπ. Το 1992 με την ευκαιρία του εορτασμού των διακοσίων χρόνων από την γέννηση του ποιητή Καρμπονάρου, οι «Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης» κυκλοφορούν έναν τόμο 330 σελίδων σε επιμέλεια του Νάσου Βαγενά, «Εισαγωγή στην Ποίηση του Κάλβου». Ο τόμος περιλαμβάνει «Επιλογή κριτικών κειμένων» για τον Επτανήσιο ποιητή. Ανατυπώθηκε το 1999 με μικρή αλλαγή. Περιλαμβάνει κρίσεις των: Κωστή Παλαμά, Τέλλου Άγρα, Γιώργου Σεφέρη, Οδυσσέα Ελύτη, Κ. Θ. Δημαρά, Κώστα Στεργιόπουλου, Παναγιώτη Μουλλά, Γιάννη Δάλλα, Δημήτρη Τζιόβα και άλλων.

        Επέλεξα την αντιγραφή της αντιγραφής του τετράστιχου του Αλέξανδρου Σούτσου όπως το σχολιάζει και το διερευνά ο Βαγενάς, γιατί όπως οι ασχολούμενοι με την Καλβική ποίηση γνωρίζουν δεν μίλησαν όλοι θετικά για την ποίηση αυτή με την παράξενη αμίλητη γλώσσα. Όπως πχ. ο παλαιός καθηγητής του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και «φανατικός» υμνητής του Διονυσίου Σολωμού ο Γιάννης Μ. Αποστολάκης. Ο Αποστολάκης το 1923 εκδίδει το βιβλίο του «Η Ποίηση στη ζωή μας». (Το βιβλίο ανατυπώθηκε το 1991 στην Θεσσαλονίκη από τις εκδόσεις «ΒΑΝΙΑΣ», σελίδες 348). Το τρίτο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στον «ΣΟΛΩΜΟ». Τα δημοσιευμένα από τον Γ. Μ. Αποστολάκη για τον εθνικό μας ποιητή και την δημοτική μας παράδοση, είναι κάτι περισσότερο από υπερβολικά, όχι μόνο ως προς τον «ακραίο» τόνο του ύφους και των αξιολογήσεών του αλλά και στο γεγονός ότι απορρίπτει συλλήβδην μεγάλους μας ποιητές, από τον Κωστή Παλαμά και τον Ανδρέα Κάλβο, έως τον πειραιώτη Λάμπρο Πορφύρα, τον Ιάκωβο Πολυλά, τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη και άλλους, που τους απορρίπτει παραβάλλοντάς τους με την ποίηση του Διονυσίου Σολωμού. Στην σελίδα 113 εξετάζοντας την ποίηση και τους ποιητές της εποχής αφιερώνει τις σελίδες 113,114, 116, μιλώντας μας απαξιωτικά και αρνητικά για τον Κάλβο. Γράφει: «Από την εποχή που ο Σούτσος έβαλε πλάϊ στο Σολωμό το συμπατριώτη του και λίγο μεγαλύτερο στα χρόνια Κάλβο, πολλοί βρέθηκαν να έχουν την ποιητικήν αντίληψη του Σούτσου. Στην εποχή μας πιά πολύ συχνά ακούς τα ονόματα των δύο να πηγαίνουν πλάϊ- πλάϊ χωρίς να γίνεται καμμιά διάκριση ανάμεσό τους, μ’ όλο που ο Κάλβος δεν είναι άξιος ούτε τον «ιμάντα των υποδημάτων» του Σολωμού να λύση….». Θέλοντας να αναρτήσω και ορισμένες αρνητικές κρίσεις για την ποίηση του Κάλβου, σκέφτηκα να αντιγράψω το τετράστιχο του Αλέξανδρου Σούτσου πρώτα (και ορθότερη επιλογή δεν θα μπορούσαμε να διαβάσουμε από το κείμενο του Ν. Βαγενά και κατόπιν να δημοσιεύσουμε τις αρνητικές κρίσεις του Γιάννη Μ. Αποστολάκη, όταν μάλιστα οι Καλβικές μελέτες του ποιητή της Γενιάς του 1970 συνεχίζονται μέχρι των ημερών μας.    

-Ευγένιος Αρανίτσης, Πώς πρέπει να διαβάζουμε τον Κάλβο, 76-83

Σημείωση: Διαβάζοντας το κείμενο του κριτικού και συγγραφέα κ. Ευγένιου Αρανίτση έχεις την αίσθηση ότι ο Κάλβος βρήκε θα λέγαμε κάπως σχηματικά «τον μάστορά του» τουλάχιστον όσον αφορά τις συμμετοχές σε αυτό το Αφιέρωμα. Πάντα μου άρεσαν τα δημοσιεύματα του Ευγένιου Αρανίτση όταν τα διάβαζα τόσο στην εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» όσο και σε άλλα έντυπα. Οι θέσεις που διατύπωνε για μεγάλες μορφές της ποίησής μας πάντα μου κέντριζαν το ενδιαφέρον. Οδυσσέας Ελύτης, Νίκος Καρούζος, Γιάννης Ρίτσος και τόσων άλλων, αλλά ακόμα και η ειλικρίνεια της φωνής του όταν μας μιλούσε για ξένους ποιητές σύμβολα μιάς ολόκληρης ηπείρου και ποιητικού πολιτισμού όπως ο Ουώλτ Ουίτμαν. Ο Ευγένιος Αρανίτσης συνομιλεί με την ποίηση ενώ ταυτόχρονα εκφράζει και την θετική, την χλιαρή ή την αρνητική προτίμησή του. Δεν χαϊδεύει τα αυτιά όσο ψηλά και αν στέκεται ο δημιουργός στα μάτια και τα αυτιά των ειδικών της λογοτεχνίας και ημών των αναγνωστών. Ορισμένες ίσως φορές μπορεί να υπάρχουν ναρκισσιστικές αποχρώσεις στο λόγο του, αλλά στην ευρύτητά τους και στο βάθος τους είναι κείμενα σοβαρά, τεκμηριωμένα και προπάντων κοιτάζουν με αγάπη και σεβασμό τα έργα που εξετάζει. Η γραφή του Αρανίτση δεν είναι ακαδημαϊκή, δεν είναι λαβυρινθώδης και περίπλοκα σκοτεινή όπως άλλων σημαντικών βιβλιοκριτικών μας, οι  οποίοι εκφράζουν τις θεωρητικές τους θέσεις με αφορμή το βιβλίο που έχουνε μπροστά τους και όχι για το βιβλίο. Ο Αρανίτσης συνήθως θέτει ερωτήματα, είτε απαντάει σε αυτά είτε δεν μας ικανοποιεί η απάντηση που προτείνει. Όπως και νάχει δημιουργεί ένα πλέγμα κριτικών προσεγγίσεών του-έστω προσωπικής του ανάγνωσης, που μπορεί όμως να υιοθετηθεί από τους αναγνώστες των δημοσιευμάτων του. Ο τίτλος της παρούσας συμμετοχής του μας προϊδεάζει για τον ερωτηματικό τρόπο με τον οποίο οφείλουμε να εξετάσουμε το έργο του Ανδρέα Κάλβου. Και εύστοχα και έξυπνα ο κ. Ευγένιος Αρανίτσης αναρωτιέται πως θα εκλάμβανε τι αίσθηση θα δημιουργούσαν τα ποιήματα αυτά σε έναν νέο σε ηλικία μαθητή της πρώτης Λυκείου που θα έπιανε για πρώτη φορά στα χέρια του τις Ωδές του Κάλβου. Και, από εδώ και πέρα ξετυλίγει τις θέσεις του.

Αντιγράφουμε ενδεικτικά:

«Τι ένιωθε ο Κάλβος; Τι ένιωθε, ας πούμε, για τις γυναίκες, για τους φίλους, για τα ταξίδια και τα όνειρα; Ήταν ευερέθιστος, απόμακρος αλλά και παρορμητικός, υποφέροντας σίγουρα απ΄ το πλήγμα μιάς χαμένης οικογένειας, γεμάτος υπεροψία αλλά και ικανός να κλάψει για τη δυστυχία των άλλων, νοσταλγός αλλά και φυγάς, ένας άνθρωπος που η αυστηρότητά του υπήρξε η αυλαία ενός δράματος, ο όρμος κάποιας εσωτερικής τρικυμίας. Είναι εντυπωσιακό το ότι όλος αυτός ο αναβρασμός αποτυπώθηκε αποκλειστικά σ’ ένα πατριωτικό έργο, σε μία ποίηση που ξετυλιγόταν πάνω σε ερειπωμένες πόλεις και ναυάγια, πάνω σε εξεγερμένα πλήθη και τείχη που γκρεμίζονται απ’ τις σάλπιγγες. Παρ’ όλο που αυτές οι φαντασίες παρουσιάζονται, φαινομενικά, σαν μία ισχυρή συναισθηματική φόρτιση, ο Κάλβος δεν ακούει ποτέ (δεν εκφράζει) την ανθρώπινη παρουσία που βασανίζεται σε αυτό το εχέμυθο Εσωτερικό: το μέσα έχει γίνει, αποκλειστικά, ο απαράβατος χώρος της φλογερής ανταπόκρισης στα ιδανικά του πατριώτη: ούτε έρωτας, ούτε ζωή, μόνο το πάθος της Ιδέας. Στα κενά διαστήματα του ύψους, σ’ αυτή τη διαρκή ιδεαλιστική επιθυμία για τις ερήμους του χρόνου και τους απότομους γκρεμούς, απ’ όπου έρχεται ο αχός του πολέμου, δεν ακούγεται τελικά τίποτα: ο Κάλβος είναι νεκρός μέσα στις ίδιες τις ωδές του. Αυτό εννοούσε ο Σεφέρης όταν έλεγε ότι «κατά βάθος είναι αμίλητος»……

Διαβάζουμε:

«Τί απομένει λοιπόν απ’ αυτό το έργο; Μένουν μονάχα κάποιες ρωγμές, κάποιοι απότομοι τριγμοί ενός κόσμου που πρόκειται από στιγμή σε στιγμή να τιναχτεί μέσα απ’ τις στάχτες του, χωρίς αυτό να συμβαίνει ποτέ. Κάθε ωδή είναι το σχεδιάγραμμα  μιάς επίκλησης, μιά προφητεία που δεν επαληθεύτηκε.»………

Διαβάζουμε:

«Έτσι τα ποιήματα μένουν μόνα τους: δεν αποτελούν το ηχείο του Κάλβου παρά μόνο της παραδοξότητάς του: είναι η απόληξη μιας εργασίας (τυραννικής; ευχάριστης;) που συντελέστηκε επίμονα στο σκοτάδι και στο όνομα κάποιου καθήκοντος.»………

Διαβάζουμε:
«…. Ο κόσμος, στον Κάλβο, ηχεί σαν κάτι το κούφιο που σε καλεί να το γεμίσεις βάζοντας τη δική σου ύπαρξη στο πηδάλιο αυτής της δίχως υποκείμενο ρητορείας….»

Τέλος Διαβάζουμε:
«Επομένως, διαβάζω τον Κάλβο σημαίνει δέχομαι να διαβάσω χωρίς να περιμένω τίποτα, και τότε ίσως βρεθώ στο κέντρο μιάς έλξης που τόσο ισχυρότερη θα είναι όσο λιγότερο θα μπορώ να την εξηγήσω. Ίσως αυτή να είναι η έλξη του θανάτου, η συγκίνηση που νιώθουμε αντικρίζοντας τα ερείπια ενός αρχαίου θεάτρου….».

Και ο «αστρολάβος» της εξέτασης του Ευγένιου Αρανίτση καταλήγει ότι: «ο Κάλβος είναι θέατρο δίχως ηθοποιούς’ σκόρπια φύλλα και πατημασιές που αφήνει ο ταξιδιώτης πάνω στην άμμο για να τα σβήσει το κύμα και ο αέρας….». 

-Βασίλης Βασιλικός*, Γλαύκος Θρασάκης- Ανδρέας Κάλβος, 86-92

*Το ανωτέρω κείμενο είναι απόσπασμα από το ομότιτλο μυθιστόρημα του Βασίλη Βασιλικού

-Θανάσης Βαλτινός, Συνείδηση γλώσσας, 94

-Νίκος Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Υπεραισθητική γραμματική, 96-101

-Στέφανος Διαλησμάς, «Θέλει αρετήν και τόλμην…». Η καθημερινή επιβίωση του Κάλβου, 104-112

-Αλόη Σιδέρη, «Πρόφαντος λάμψις», 114-116

-Νικήτας Παρίσης, Εφτά σχέδια μικρών παραγράφων για τον ποιητή Ανδρέα Κάλβο, 118-121

 1

Απέχω από τον ποιητή Ανδρέα Κάλβο χρόνους πολλούς. Όμως ο ποιητής ταξιδεύει  μέσα στο χρόνο, έτη διακόσα και με ανταμώνει. Πιό πολύ σε ώρες κενού’ κυρίως, όταν καθημαγμένος, τριμμένος σαν ξερό χόρτο, μένω σχεδόν ανυπόστατος. Τότε «φθάνουσιν εδώ όπου κάθομαι, μουσικά κομμάτια» από την ποίησή του

        Συνηθισμένος σε άλλες γεύσεις λέξεων, κάθε φορά που το γύρισμα των καιρών αναζητάει γενναία ρήματα, η συνάντηση με τον ποιητή Ανδρέα Κάλβο μοιάζει μιά παλινόρθωση πραγμάτων που χάθηκαν οριστικά. Έτσι βεβαιώνω μέσα μου, στο κλειστό κύκλωμα του προσωπικού συναισθήματος, ότι ο γέροντας της ποίησής μας στέκει δίπλα μας, εύρωστο νερό για μαραγκιασμένες ψυχές.

         2

-Στα 1936 ο Γ. Σεφέρης, 36 μόλις χρονών, στην κλειστή Κορυτσά, τριγυρισμένος από μελανιασμένους κάμπους, κατέγραψε στο χαρτί τις «Απορίες διαβάζοντας τον Κάλβο».

-Στα 1943 ο Οδυσσέας Ελύτης, 32 μόλις ετών, τριγυρισμένος από τη μαύρη νύχτα της Κατοχής, κατέγραφε στο χαρτί τη «λυρική τόλμη του Ανδρέα Κάλβου».

-Δύο Έλληνες ποιητές, στα πρώτα τους σχεδόν βήματα και πρίν ακόμη το έργο τους διαγράφει τη μείζονα τροχιά του, σπουδάζουν στην κλειστή μοναξιά τους την ποιητική γλώσσα του Ανδρέα Κάλβου. Πιό στοχαστικά και μάλλον απορηματικά ο πρώτος’ ο δεύτερος, όχι τόσο ορθολογιστικά, αλλά πάντως με στέρεο ενθουσιασμό.

-Ποιό είναι το αξιοπρόσεκτο σ’ αυτό το μάλλον διαφορετικό αντίκρισμα; Μάλλον κάτι το απλό αλλά ταυτόχρονα και το πολύ ουσιώδες: δύο Έλληνες ποιητές, με εντελώς διαφορετική ποιητική ιδιοσυγκρασία, «ανταμώνουν», σε διαφορετικούς βέβαια χρόνους, ανιχνευτικά πάνω στις καλβικές ωδές. Το ουσιώδες είναι ότι και οι δύο πραγματώνουν την αναγνωστική τους συνάντηση με τον ποιητή Ανδρέα Κάλβο σε ώρες αφόρητα κλειστές και συμπιεσμένες. Αυτό το τελευταίο δεν σημαίνει πολλά;

         3

-Τον Μάρτιο του 1960 μας ξάφνιασε το Άξιον Εστί του Οδυσσέα Ελύτη. Στο ξεκίνημα μιάς καινούργιας δεκαετίας, καθώς ακόμα μέναν ανοιχτές οι πληγές από την προηγούμενη, που σάρωσε την αμίλητη εφηβεία μας, γευόμασταν την ποίηση της μεγάλης ανάσας. Ποίηση που μας γύριζε πίσω, στον πόνο και στο μεγαλείο της ιστορικής μνήμης. Μας έκανε όμως εμάς τους οξειδωμένους από τόσους καημούς και με τη σκόνη αιώνων στα μάτια, να βλέπουμε μπροστά μας σχεδόν ζωντανό το μεγάλο όραμα του ποιητή.

-Αυτή η ποίηση χώνευε μέσα της πολλές φωνές’ άκουγες μέσα της, καθώς την αφουγκραζόσουν, τρόπους και ρυθμούς από παλιούς καιρούς’ κι όμως, έμοιαζε τόσο φρέσκια και νεανική. Παρών στο μεγάλο ποίημα και ο Ανδρέας Κάλβος. Τον ψηλαφούσες στην πάνω όψη των στίχων. Τον ανίχνευες και τον άκουγες, φωνή που ζούσε μέσα σε άλλη φωνή.

-Κι όταν τέλειωσε η πρώτη και η δεύτερη και οι άλλες οι πολλές αναγνώσεις, στου «μυαλού τα αυλάκια» σκάλωσαν πολλά. Κι ανάμεσά τους εκείνο το κοινό: ο ποιητής Ανδρέα Κάλβος «ζει» μέσα στην απέραντη μοναξιά του. Μόνος και μοναχικός, χωρίς μαθητές, χωρίς δική του ποιητική σχολή’ αρχή και τέλος ο ίδιος, του εαυτού του.

-Ξαναγύρισα στο ποίημα του Ελύτη που διέψευδε πανηγυρικά όλα τα προηγούμενα.

         4

-Στα 1970 σέρναμε τα ελεεινά μας εικοσιτετράωρα στις δυτικές συνοικίες του Πειραιά. Άνοιξη πρώιμη, μαρτιάτικη, χωρίς όμως μέσα μας μιά εαρινή πνοή. Άπνοια και ξηρασία στις ψυχές μας. Μας είχαν αποξηράνει τα τρία πρώτα χρόνια της μεγάλης νύχτας που σκέπαζε τότε την Ελλάδα.

-Χαμηλά σπίτια και σκονισμένοι δρόμοι. Βάδιζα σκυφτός. Πήγαινα σχολείο. Στις 08.30 βρισκόμουν στην τάξη. Άνοιξα το βιβλίο και διάβασα στα παιδιά.

Αυγεριναί του ηλίου

ακτίνες τι προβαίνετε;

τάχα αγαπάει ‘να βλέπη

έργα ληστών το μάτι

           των ουρανίων;

-Τα κοίταξα στα μάτια. Η Μαρία έκλαιγε. Ο ποιητής Ανδρέας Κάλβος μας ξύπναγε από τον τρίχρονο λήθαργο. Ζωντανός, ακέραιος και αμίλητος καθόταν δίπλα μας. Μας κοίταζε στα μάτια.

         5

-Το 1975, για ένα μεγάλο διάστημα, με είχε ξανακερδίσει ο υπερρεαλισμός. Γύρναγα πίσω, πριν από το ελληνικό εμπειρίκειο ορόσημο του 1935, κι έψαχνα να βρω πρώιμους ποιητικούς τρόπους υπερρεαλιστικής γραφής. Σχεδίαζα μέσα μου μιά ιδιωτική, γεμάτη χάσματα, προϊστορία της ιστορίας του υπερρεαλισμού. Το έκανα σπουδάζων και παίζων.

-Στάθηκα πολύ καιρό στον Καρυωτάκη. Μάζευα λέξεις και φράσεις απ’ τα ποιήματα και τα πεζά του και σκάρωνα «ποιήματα», που ποτέ δεν είχε γράψει ο αυτοκτόνος ποιητής. Το παιχνίδι όμως ήταν πολύ αποκαλυπτικό.

-Στάθηκα και σε πολλούς άλλους ποιητές. Σταμάτησα στον ποιητή Ανδρέα Κάλβο.

Τα μυρισμένα χείλη

της ημέρας φιλούσι

το αναπαυμένον μέτωπον

της οικουμένης’ φεύγουσιν

            όνειρα, σκότος.

         6

-Κάποιες στιγμές, σχεδόν αναίτια, το μυαλό γλιστράει εύκολα προς τις λοξές σκέψεις. Γράφοντας τώρα αυτά τα «σχέδια των μικρών παραγράφων», βλέπω πάνω στο γραφείο, αφημένα από την περασμένη νύχτα, τρία βιβλία: τα ποιήματα του Σινόπουλου, την Οκτάνα του Εμπειρίκου και την κριτική έκδοση των Ωδών του Κάλβου, απ’ τον Filippo Maria Pontani. Ας τους βάλω, είπα, σε σειρά: πρώτα ο Κάλβος, ύστερα ο Εμπειρίκος και τελευταίος ο Σινόπουλος. Η χρονική τακτοποίηση των ποιητών, σκέφτηκα, κι ο νους ηρέμησε. Κι αμέσως ύστερα η λοξή σκέψη: τακτοποίηση θανάτου για τρείς «σβησμένους» κι «αμίλητους» πιά ποιητές.

-Μου ΄ρθε ύστερα, καθώς η σκέψη συνεχώς λοξοδρομούσε, να ψάχνω να βρω τί άλλο τους ενώνει, πέρα απ’ το ότι ο θάνατος έσβησε οριστικά τη μορφή τους. Ο λόγος της ποίησης είπα: βίασαν και οι τρείς τη γλώσσα, έσπασαν το συμβατικό της κέλυφος, αναζητώντας τους κρυφούς και τους λοξούς ρυθμούς των λέξεων. Πρώτος ο Κάλβος. Αυτός πρωτοδίδαξε το βιασμό της γλώσσας. Ύστερα οι άλλοι. Τελικά, ναι, η ποίηση δημιουργείται, όταν καταφέρει κανείς να σπάσει τη νόμιμη ροή των λέξεων.

-Ύστερα σημείωσα πάνω στο χαρτί αυτούς τους στίχους:

Μόνον βλέπω τον Ήλιον

μένοντα εις τον αέρα’

τους τριγύρω χορεύοντας

ουρανούς κυβερνάει

με’ δίκαιον νόμον

«Θεέ! Ο καύσων αυτός χρειάζεται για να υπάρξη τέτοιο φώς! Το φώς αυτό χρειάζεται μιά μέρα για να γίνει μιά δόξα κοινή, μιά δόξα πανανθρώπινη, η δόξα των Ελλήνων, που πρώτοι, θαρρώ, αυτοί, στον κόσμον εδώ κάτω, έκαμαν οίστρο της τηςς τον φόβον του θανάτου».

Γωνία τσακίζει ο χρόνος.

         7

Ο Ανδρέας Κάλβος πέθανε ως ποιητής οριστικά το 1826. Έγραψε είκοσι ωδές και πολλούς όγκους σιωπής στα επόμενα χρόνια της ζωής του, μέχρι το 1869. Τόσο μεγάλο και δυσανάγνωστο ποίημα σιωπής, στα ελληνικά δεν γράφτηκε ποτέ.

Σημείωση: Συμμετρία συμπερασμάτων, δωρικότητα γραφής, ουσιαστικότητα θέσεων διακρίνει το καλογραμμένο παραγραφικό κείμενο συμμετοχής αναπόλησης της μνήμης του εκπαιδευτικού και συγγραφέα Νικήτα Παρίση. Ορθή και καίρια η κατά σταδιακά χρονικά διαστήματα προσέγγιση της ποίησης του Κάλβου και ο συσχετισμός της με δύο ακόμα ισχυρές μορφές της ελληνικής ποίησης. Του υπερρεαλιστή Ανδρέα Εμπειρίκου και του μετά Σεφερικού Τάκη Σινόπουλου. Φυσικά, αφήνω ως ξεχωριστό «κεφάλαιο» την περίπτωση του Οδυσσέα Ελύτη και τις οφειλές του στον Ανδρέα Κάλβο. Το δε τελικό 7^ο συμπέρασμα του Νικήτα Παρίσι για τους «όγκους σιωπής» του Επτανήσιου ποιητή και ότι «τόσο μεγάλο και δυσανάγνωστο ποίημα σιωπής, στα ελληνικά δεν γράφτηκε ποτέ.» θεωρώ είναι από τα ουσιαστικότερα συμπεράσματα για το έργο και τον δημιουργό του παρά το γεγονός ότι ο αντίλαλος αυτής της σιωπής ακούγεται και στις μέρες έντονα μέσω των ασχολουμένων με την ποίησή του. Όσο για την ατμόσφαιρα και το στοιχείο του θανάτου που συναντάμε στην ποίηση του Τάκη Σινόπουλου, στο ατομικό της ποίησής του «Νεκρόδειπνο» μάλλον χρήζει περαιτέρω έρευνας που δεν είναι του παρόντος. Πάντως τα χρονολογικά στάδια του βλέμματος ανάγνωσης του Νικήτα Παρίση είναι αυτά που σε γενικές γραμμές έχουμε και σε ένα μεγάλο μέρος των λογίων και συγγραφέων μας αυτήν την περίοδο με τις σχετικές προσθετικές ή αφαιρετικές αναγνωστικές αποκλίσεις. Η Κριτική Έκδοση των ΩΔΩΝ του Ανδρέα Κάλβου από τον Filippo Maria Pontani είναι αυτή που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Ίκαρος» τον Μάρτιο του 1970 με την ξυλογραφία του Σπύρου Βασιλείου και την επιμέλεια του Λεωνίδα Ζενάκου, σελ. 240. Η έκδοση συνοδεύεται με Εισαγωγή του Κωνσταντίνου Θ. Δημαρά και το Γλωσσάριο των Ωδών που συνέταξε η Anna Gentilini. Μία έκδοση χρήσιμη των νεότερων χρόνων, όπως και αυτή του Μιχάλη Γ. Μερακλή, "‘Ανδρέα Κάλβου Ωδές Ι-ΧΧ». Ερμηνευτική Έκδοση με εισαγωγή και σχόλια που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις της «Εστίας». χ.χ. Ο πλούτος των χρησιμοποιημένων λέξεων από τον αρχαιομαθή Ανδρέα Κάλβο σε αυτό το λαμπερό και παράξενο ηχητικό και των εικόνων μεγαλειώδες ταμπλό. Μία αρχαιογνωσία που υπερβαίνει την αντίστοιχη ιστορική του Αλεξανδρινού. Ονόματα και λέξεις αρχαίων Ολύμπιων Θεών, γεωγραφικών περιοχών, νησιών, η Αχαϊα, ο Άθως, η Κως, ο Μαραθώνας, η Κάλυμνος, οι Κυδωνιές, η Πάτμος, η Χίος, η Σάμος κλπ. Όροι και τοποθεσίες γνωστοί μας, ιστορικά φορτισμένες. Επιφανείς ήρωες της αρχαίας ελλάδος, αρχαιοπρεπή και μη τοπωνύμια, αστερισμοί όπως ο Κύων, ο Γαλαξίας, ποτάμια όπως ο Ασωπός, ο Αράξης, άνεμοι ο Ζέφυρος, ο Εύρος, ελληνικά πελάγη το Ικάριο, το Αιγαίον. Ο Κιθαιρώνας, ο Παρνασσός, ο Ελικώνας τα ελληνικά όρη. Οι Μούσες, οι Χάριτες, οι Ωκεανίδες, ο Άδης, η Εκάτη και η Ειλείθυια, οι Ερινύες, η Αφροδίτη και η Άρτεμις, η Αθηνά, ο νεφεληγερέτης Δίας ένας μακροσκελής πίνακας ονομάτων και λέξεων που εκβάλλει στο «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη όπως πολύ σωστά επισημαίνει ο Νικήτας Παρίσης και νεότεροι ερευνητές. Οι γερές και εύχυμες ρίζες του Οδυσσέα Ελύτη αρδεύουν από πολλά στρώματα της ελληνικής ποιητικής παράδοσης γι αυτό και η ποιητική του ανθοφορία είναι τόσο πολύοσμη.

Ας μας επιτραπεί να προσθέσουμε έναν τίτλο βιβλίου που κυκλοφόρησε το 2009 στην Κέρκυρα από το Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Τμήμα Ιστορίας σε επιμέλεια του καθηγητή Θεοδόση Πυλαρινού. Είναι το «Ελληνική Αρχαιότητα και Νεοελληνική Λογοτεχνία» ο τόμος περιλαμβάνει τα Πρακτικά του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε στην Κέρκυρα από 30 Οκτωβρίου έως 1 Νοεμβρίου του 2008 με θέμα «Ελληνική Αρχαιότητα και Νεοελληνική Λογοτεχνία». Απαραίτητο για αρχαιολάτρες και όχι μόνο.        

-Μάριος Μαρκίδης, Οι δύο μαύρες πρώρες, 123- 130

-Αριστοτέλης Νικολαϊδης, Περί Κάλβου: «το πνεύμα των ανέμων κάθεται μόνον», 131-132

-Αθηνά Παπαδάκη, Ανδρέας Κάλβος: Πατρίδα είναι το χώμα που πρωτοπάτησε ό,τι γεννήθηκε την πρώτη μέρα της δημιουργίας, 133-137

-Ιουλίτα Ηλιοπούλου, Ηλιοκεντρισμός στον Κάλβο, 139-145

-Γιώργος Ανδρειωμένος, Προτάσεις για τη συγκρότηση «Βιβλιογραφίας Ανδρέα Κάλβου», 147-155

Σημείωση: Το κείμενο του πανεπιστημιακού και συγγραφέα κύριου Γιώργου Ανδρειωμένου είναι αφιερωμένο «Μνήμη Ιωάννου Συκουτρή (1901-1937)». Του κειμένου προηγείται μότο του Ιωάννου Συκουτρή: «Δεν είναι εντροπή να ομολογήσωμεν, ότι οι κατάλογοι των βιβλιοπωλείων αναπληρώνουν δι’ ημάς την απουσία κάθε βιβλιογραφικού βοηθήματος’ εντροπή είναι ν’ ανεχώμεθα την κατάστασιν αυτήν».

    Οφείλουμε ευχαριστίες στον ερευνητή και συγγραφέα πανεπιστημιακό καθηγητή κ. Γιώργο Ανδρειωμένο, γιατί ακόμη και τίποτε άλλο να μην είχε γράψει και δημοσιεύσει για το έργο του Κάλβου, μόνο το γεγονός ότι το 1993 κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο του «Ελληνικού Λογοτεχνικού Ιστορικού Αρχείου» την επίμοχθη ερευνητική του εργασία Γ. Ανδρειωμένος, «Βιβλιογραφία Ανδρέα Κάλβου (1818-1988) θα μας είχε αφήσει ως πνευματική του κληρονομιά ένα σημαντικό και πολύτιμο έργο. Όσοι και όσες έχουν αποπειραθεί να συντάξουν την Εργογραφία ή την Βιβλιογραφία ενός δημιουργού γνωρίζουν πάρα πολύ καλά τις αμέτρητες δυσκολίες και κακοτοπιές που έχουν να αντιμετωπίσουν. Μάλιστα, οι δυσκολίες επαυξάνουν, όσο γυρίζουμε πίσω τους δείχτες του ρολογιού του χρόνου της Ιστορίας της Ελληνικής Γραμματείας. Γι’ αυτό τέτοιου είδους και μορφής συγγραφικές εργασίες αξίζουν τον θαυμασμό και την εκτίμησή μας. Είναι οι αδικαίωτοι «μάρτυρες» της Λογοτεχνίας από το μεγάλο ανώνυμο αναγνωστικό κοινό το οποίο βρίσκει έτοιμο το υλικό χωρίς να συλλογίζεται τι προσωπικός μόχθος και χρόνος «σπαταλήθηκε» για την συγκέντρωσή του.

-Ευριπίδης Γαραντούδης, Η καταγωγή του στροφικού σχήματος των Ωδών του Κάλβου, 156-160

Σημείωση: Διαβάζοντας την συμμετοχή του πανεπιστημιακού καθηγητή και συγγραφέα κύριου Ευριπίδη Γαραντούδη, δεν θα μπορούσαμε να μην αναφέρουμε έναν τόμο υποδομής στις σπουδές του Κάλβου που συνέθεσε ο καθηγητής κύριος Γαραντούδης και εκδόθηκε από τις «Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης» το 1995. Το σημαντικό αυτό μελέτημα έχει τίτλο «ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΣ ΑΡΜΟΝΙΑ» Μετρική και Ποιητική του Κάλβου, σελ. 314. Το βιβλίο περιλαμβάνει τρία κεφάλαια -«ΟΙ ΩΔΕΣ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΙΧΟΥΡΓΙΚΗ- ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ». – «ΟΙ ΩΔΕΣ ΚΑΙ Η ΙΤΑΛΙΚΗ ΣΤΙΧΟΥΡΓΙΚΗ- ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ».- «Η «ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΣ ΑΡΜΟΝΙΑ». Πέρα από την συστηματική και σε βάθος και πλάτος εξέταση της Μετρικής του Κάλβου εργασία, όχι μόνο χρήσιμη και απαραίτητη για εμάς τους αναγνώστες στην σταθερή μελέτη των Ποιημάτων του Ανδρέα Κάλβου, ο συγγραφέας συνοδεύει το εξεταζόμενο υλικό του με Παραρτήματα, Πίνακες, Βιβλιογραφικές Αναφορές και Ευρετήρια Προσώπων, Καλβικών κειμένων και Μετρικών όρων. Ένα μοντέλο εξέτασης για την Μετρική και την Ποιητική και άλλων ελλήνων ποιητών.

-Βίκτωρ Ιβάνοβιτς, «Η γοητεία του Κάλβου, 161-171

-Ερωτηματολόγιο, 173-174

-1. Θεωρείτε σήμερα την ποίηση του Ανδρέα Κάλβου αισθητικά δραστική;

-2. Ποιά στοιχεία της ποίησης του Κάλβου σας ενδιαφέρουν;

-3. Ποιά είναι κατά τη γνώμη σας η καλύτερη ωδή του Κάλβου και γιατί;

-4. Πιστεύετε ότι ο Κάλβος έχει επηρεάσει (αν και με τί τρόπο) τη νεώτερη λογοτεχνία μας;

-5. «Σοβαρόν, υψηλόν δόσε τόνον, ώ Λύρα»: Σε μιά εποχή χαμηλών τόνων, όπως η δική μας, με ποιό τρόπο λειτουργεί η ποίηση υψηλού τόνου του Κάλβου;

-6. Πιστεύετε ότι στην ποίηση του Κάλβου υπάρχει μιά ιδιαίτερη «λυρική τόλμη» (Ελύτης) που υπερβαίνει τα εκφραστικά όρια της εποχής του, ή ότι η εκφραστικότητα της ποίησής του περιορίζεται από την εποχή του;

-7. Έχει υποστηριχτεί ότι η γλώσσα του Κάλβου είναι ένα μείγμα αρχαϊσμών της καθαρεύουσας της εποχής του των λαϊκών ιδιωματικών στοιχείων. Ποιά είναι η αίσθηση που δημιουργεί σήμερα αυτό το γλωσσικό κράμα, επιβιώνει ή φαίνεται νεκρό;

-8. Πώς κρίνετε, με βάση τη δική σας αισθητική αποτίμηση της ποίησης του Κάλβου και το δικό σας γλωσσικό αισθητήριο, την άποψη του Σεφέρη ότι ο Κάλβος είναι ένας από τους τρείς μεγάλους έλληνες ποιητές (οι άλλοι δύο είναι ο Σολωμός και ο Καβάφης) που δεν ήξεραν ελληνικά;

-9. Η συγγραφή των περισσότερων καλβικών ωδών διέπεται από μιά καθαρά εθνοκεντρική προοπτική (ο Κάλβος θέλει να συμβάλλει στην προσπάθεια εθνικής αποκατάστασης των Ελλήνων). Ποιά είναι η αίσθηση που σας δημιουργεί σήμερα ο πατριωτικός ποιητής Ανδρέας Κάλβος;

-10. Ο Κάλβος θεωρήθηκε ποιητής των αντινομιών και των αντιθέσεων (νεοκλασικισμός- ρομαντισμός, ιταλική παιδεία- συγγραφή ελληνικών ωδών, θεματικές αντιθέσεις: ελευθερία- τυραννία, φώς- σκοτάδι, ηρωισμός- τρυφηλότητα κλπ.) ενώ σκοπός της ποίησής του, όπως γράφει ο ίδιος, είναι η επίτευξη της «πολυτρόπου αρμονίας». Επιτυγχάνεται και κατά πόσο η σύζευξη των αντιθέτων στοιχείων στην ποίησή του;

Σημείωση:

Δεν αντιγράφω τυχαία το Ερωτηματολόγιο αυτό των συντελεστών έκδοσης του περιοδικού «ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ», θεωρώ ότι το σύνολο σχεδόν των ερωτημάτων που θέτει ισχύουν και σήμερα. Παρά το γεγονός ότι κάθε εποχή δεν κυοφορεί μόνο τους ποιητές της, τους πεζογράφους της, τους πνευματικούς της δημιουργούς με δυό λόγια τους λογίους και διανοούμενούς της, αλλά και τους αναγνώστες και αποδέκτες των συγγραφικών και άλλων καλλιτεχνικών της κληροδοτημάτων. Αυτό φυσικά δεν αποκλείει το γεγονός κάθε γενιά στον καιρό της-και μέσα στις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες που ζει και διαμορφώνει το πρόσωπό της- να θέτει τα δικά της ερωτήματα και απορίες, που έχουν να κάνουν με την αναγνωστική αποδοχή ή μη, ή άλλη χρήση ενός έργου. Αν ένα ποίημα, μία ποιητική συλλογή, ένας στίχος, μία στροφή που γράφτηκε κάποτε εξακολουθεί να μας συγκινεί ακόμα, να ερεθίζει τους αντένες της ευαισθησίας μας, να βρίσκουμε στοιχεία τους που κάνουν να φτερουγίσει δημιουργικά η φαντασία μας, να γαληνεύει  έστω και πρόσκαιρα η «ψυχούλα μας»,- αυτό το ανερμήνευτο κάτι που δεν προσδιορίζεται με τα κλειδιά και με τους μηχανισμούς της γλώσσας και της άτεγκτης λογικής, τότε έχει πετύχει το σκοπό του, έστω και αν υφάνθηκε πριν δύο χιλιάδες χρόνια, κατόρθωσε να αρμενίσει στα πέλαγα του χρόνου και να κάνει υπερήφανο τον ποιητή-δημιουργό, που, φυσικά, δεν βρίσκεται πλέον στη ζωή. Ένα όνομα ή μία ποιητική σύλληψη διασώζεται ακόμα και ως «μότο» ως «ρήση». Ως ποιητική αίσθηση, ως συγκίνηση, ως κελαϊδισμός ήχων, ως θραύσματα εικόνων και καταστάσεων εν κινήσει. Αυτό δεν συμβαίνει εδώ και αιώνες με την θρησκευτική ποίηση είτε γράφτηκε από επώνυμους είτε από ανώνυμους, άγνωστούς μας Ποιητές; Έχει σημασία αν είναι ένας ή παραπάνω οι συγγραφείς των Ομηρικών Επών; Δεν εξακολουθούν να μας συγκινούν και να μας καλλιεργούν συναισθήματα τα σπαράγματα της λυρικής ποιήτριας Σαπφώς; Ο Αρχαίος των Εθνικών Ελλήνων Κόσμος δεν συντίθεται μόνο από το σκανδαλιάρικο και εκδικητικό του Ολύμπου Δωδεκάθεο και την ερωτική κουστωδία του αλλά από αληθινά και αυθεντικά βιώματα ανθρωπίνων σχέσεων και καταστάσεων ζωής και συμπεριφορών, αντιλήψεων. Από έναν ανθοφόρο λυρισμό φωνών και μελωδικών λέξεων, που δυστυχώς βιαζόμαστε και το χαρακτηρίζουμε αρνητικά φορτισμένο με την άγευστη και ξινή λέξη «ειδωλολατρία» όπως η αυτοκρατορική χριστιανική λαίλαπα του Βυζαντίου την επέβαλε. Όταν ακούμε την ποίηση του Ρωμανού του Μελωδού μας ενδιαφέρει ποια η εθνικότητα και ποιος βυζαντινός υμνογράφος την έγραψε, δεν νομίζω, την απολαμβάνουμε και την χαιρόμαστε και το πολύ-πολύ κάπου μέσα μας να ζηλεύουμε και να λέμε, μα πώς αυτός ο «μπαγάσας» το σκέφτηκε αυτό, τι τάλαντο και τι ταλέντο φούντωνε μέσα του. Ίσως θα πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά κάποτε αν η Οικουμενικότητα του Ελληνισμού οφείλεται ή είναι και διαιωνίζεται στους αιώνες με την χριστιανική της πίστη, την αρχαιοελληνική της γραμματεία και παράδοση, την γλώσσα της στην εξέλιξή της, την πολιτιστική της προσφορά μέσω των διαφόρων ειδών της Τέχνης, ή στους κατά καιρούς Μύθους που καλλιέργησε για και γύρω από το πρόσωπό της ως προβολή της στους άλλους λαούς μέσα στην Ιστορία; Ίσως;

-Νικηφόρος Βρεττάκος, Έπεσεν από πολύ υψηλά… 175-177

-Κώστας Στεργιόπουλος, Έξι απαντήσεις, 178-181

-Μιχάλης Γ. Μερακλής, Το πάθος που εμψυχώνει, 182-186

-Σπύρος Πλασκοβίτης, Για τον Κάλβο, 187-193

-Μάρκος Μέσκος, Ο Ανδρέας Κάλβος σήμερα*, 194-200

*Το παρόν κείμενο προϋποθέτει το δεκαμελές ερωτηματολόγιο του αφιερώματος του περιοδικού Το Δέντρο στον ποιητή Ανδρέα Κάλβο. Και απαντά, πιθανόν, εκεί που νομίζει.

-Αλέξης Πανσέληνος, Για τον Ανδρέα Κάλβο, 201-202

-Θανάσης Ντόκος, Έχουμε μιά νέα αρμονία, 203-205

        Το πολύ καλό και μεστό σε συμμετοχές και κείμενα Αφιέρωμα του περιοδικού «ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ» που κυκλοφόρησε με την ευκαιρία του επίσημου εορτασμού των διακοσίων χρόνων από την γέννηση του Ανδρέα Κάλβου Ιωαννίδη, θα πρέπει να το εντάξουμε σε μία σειρά αφιερωμάτων λογοτεχνικών και άλλων εντύπων που είδαν το φώς της δημοσιότητας την περίοδο εκείνη. Όπως παραδείγματος χάριν του πολυσέλιδου περιοδικού «σημείο» έκδοση κριτικής και λογοτεχνίας, τ.1/1992 που εκδίδονταν στην Κύπρο από τις εκδόσεις «Ρότα- Σημείο». Του λογοτεχνικού περιοδικού «Περίπλους» Τετράδιο για τα γράμματα και τις τέχνες, τχ. 34-35/ Ζάκυνθος 1993. Του περιοδικού «Πόρφυρας» τχ. 64-65/ Κέρκυρα Ιανουάριος- Ιούνιος 1993 και άλλων καθώς και ένθετων των Εφημερίδων. Η έκδοση του «Δέντρου» έγινε με τη Σύμπραξη του ΙΟΝΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ αναφέρεται στο εξώφυλλο, έχει 208 σελίδες και η τιμή του ήταν 1000 παλαιές δραχμές. Στα Αφιερώματα των περιοδικών του «κλεισίματος» του Έτους στον Ανδρέα Κάλβο αναγνωρίζουμε κοινά ονόματα συμμετεχόντων συγγραφέων και ίσως κοινά βαδίσματα εξέτασης των ποιημάτων του, δίχως αυτό να σημαίνει ότι δεν συναντάμε και δημοσιεύματα διαφορετικής ερμηνευτικής οπτικής. Να συμπληρώσουμε ακόμα όσοι και όσες συνεργάτες των περιοδικών αναφέρονται και μνημονεύουν το πρώτο Αφιέρωμα του περιοδικού «Νέα Εστία» είναι αυτό του Σεπτεμβρίου του 1960, έτος ΛΔ΄, τόμος 68^ος. «ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΛΒΟΣ (η επιστροφή στην πατρίδα)» σελίδες 1-356 με τα ελκυστικά σχέδια του Σπύρου Βασιλείου και άλλων. Στο Αφιέρωμα της «Ν.Ε.» συναντάμε ενδεικτικά τα ονόματα και τις μελέτες του Γεωργίου Θ. Ζώρα, του Κωστή Παλαμά, του Μαρίνου Σιγούρου, του Γιάννη Μ. Αποστολάκη, του Γιώργου Σεφέρη, του Οδυσσέα Ελύτη, του Κ.Θ. Δημαρά, του Ν. Π. Ανδριώτη, του Λίνου Πολίτη, του Κωνσταντίνου Τσάτσου και άλλων. Το Αφιέρωμα αυτό στάθηκε αν δεν λαθεύω, ο προπομπός για τις επόμενες επετειακές και εορταστικές εκδηλώσεις που διεξήχθησαν στην πατρίδα μας από πνευματικούς κύκλους και λογοτεχνικά σωματεία ή μεμονωμένους συγγραφείς. Μια εποπτεία εξέτασης των διαφόρων τίτλων των περιοδικών θα μας φανερώσει το σταθερό και αυξητικό ενδιαφέρον της φιλαναγνωσίας των 20 Ωδών του Ανδρέα Κάλβου και των υπόλοιπων εργασιών του. Όσο και αν «γκρινιάζουμε» ορισμένες φορές για αυτήν την αμίλητη γλώσσα του.

Μόνο μία απορία θα επιθυμούσαμε να διατυπώσουμε καθώς ξαναπιάνουμε στα χέρια μας εκ νέου το Αφιέρωμα του περιοδικού και το διαβάζουμε. Γιατί ο «ηλιοπότης» νομπελίστας μας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης τον σκιτσάρισε στο γνωστό «Σχέδιο για ένα φανταστικό πορτραίτο του Κάλβου» το 1991 και συνοδεύει το Αφιέρωμα, του έδωσε μια κάπως (;) σκοτεινή και αγριωπή όψη;

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

24 Απριλίου 2026

ΥΓ. Ερωτήματα όταν «η ανάγκη γίνεται Ιστορία». Καλέ μου Κύριε- Κύριε, λύσε μου την απορία. Τι αξίζει περισσότερο σε αυτήν την τυχαιότητα και ματαιότητα του βίου μας. Το δάσος της πίστης να καλλιεργούμε ή το δέντρο της απιστίας μας;

ΑΕΝΑΟΝ ΣΗΜΑ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΟΥ ΚΑΛΒΟΥ

 

ΑΕΝΑΟΝ  ΣΗΜΑ 

        ΤΟΥ

ΑΝΔΡΕΟΥ  ΚΑΛΒΟΥ

ΣΤΑ  160  ΧΡΟΝΙΑ ΤΩΝ  «ΛΥΡΙΚΩΝ»

ΤΕΤΡΑΔΙΑ  ΕΥΘΥΝΗΣ  ΝΟΥΜΕΡΟ 24/4, 1986, σ. 168

            ΦΥΛΛΑ  ΤΙΜΙΑ  ΔΑΦΝΗΣ

          Στου Ανδρέου Κάλβου το κρυσταλλωμένο έργο βρίσκει στην γλώσσα μας την πιό εκπλήττουσα, περίλαμπρη εμφάνειά του το απερίγραπτο μυστήριο της Ποίησης.

     Έργο λιγοστό εκλεκτικής και μονήρους ύπαρξης, που έζησε τον νοητό της βίο κοντά στον βωμό της Πατρίδας, μέσα σε δάσος δαφνών, αναδύεται κάθε μέρα, όσο πιό ευαίσθητη και σοφή γίνεται η ψυχή μας μέσα στην ποίηση, υψηλότερο, μυστηριωδέστερο, ακήρατο-καθώς η αβέβαιη μορφή του ποιητή παραμένει επίμονα στο ημίφως, και μετά την σιωπή του θανάτου πού ελευθέρωσε τις γλώσσες του έργου του.

      Έργο κρημνώδες, φανέρωση της αριστοκρατικότητας του πνεύματος,, έργο οραματικό της Ελευθερίας και της Ελλάδας, αναδείχνεται σήμερα όργανο και ουσία ακριβή υψηλής εθνικής ποιητικής παιδείας.

     Για τούτο, οι Έλληνες, το τιμούμε αντικρύζοντας στον Ανδρέα Κάλβο το σεπτότερο πρόσωπο της ποίησής μας, το πρόσωπο πού μας δίδαξε από ποιά σκοτεινά υλικά πόνου, μόνωσης και σιωπής πλάθεται το αθάνατο έργο τέχνης και με ποιά οδυνηρή προσήλωση της αξιοπρέπειάς μας τιμάται η αμάραντη αγάπη στην Πατρίδα.

                   Η  «ΕΥΘΥΝΗ», σ.7

-ΒΑΓΓΕΛΗΣ  ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ, 109-114,

ΟΙ ΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟΥ

Η ποίηση του Κάλβου παρόλη την- έστω καθυστερημένη-αναγνώρισή της εξακολουθεί να παραμένει ένας γρίφος που αποκρύπτει σχεδόν εντελώς ό,τι πιο πολύτιμο υπάρχει σε έναν ποιητή: την ποιητική εμπειρία του. Το εθνικό- ιστορικό όραμα της αναγεννημένης Ελλάδας που είχε ο Κάλβος υπηρετείται τόσο πιστά από την ποίησή του ώστε τα περιθώρια που αυτό αφήνει για την ανάδυση κάποιου άλλου εντελώς προσωπικού και ιδιαίτερου οράματος είναι ελάχιστα. Τα φανερώματα ενός τέτοιου οράματος είναι σπάνια, ατελή και έμμεσα, και αποτελούν τα θραύσματα-δείγματα μιάς λανθάνουσας ποιητικής εμπειρίας’ έτσι, παρότι ο Κάλβος μας άφησε μόνο ολοκληρωμένα ποιήματα, παρόλα αυτά το ποιητικό έργο του είναι ουσιαστικά περισσότερο αποσπασματικό, και από εκείνο του άλλου μεγάλου ποιητή μας, του σύγχρονου και συμπατριώτη του Διονυσίου Σολωμού.

          Αν μέσα από τις είκοσι Ωδές του Κάλβου θέλουμε να φτάσουμε στη συγκεκριμένη εμπειρία του ποιητή- με πιθανό παραπέρα σκοπό την εκτίμησή της- θα πρέπει πρώτα να διακρίνουμε μέσα σε αυτές ορισμένα στοιχεία που την καθορίζουν, τα στοιχεία δηλαδή εκείνα που προσδίδουν στην ποίησή του τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της και που έχουν εξασφαλίσει στον ποιητή εκείνον τον προσωπικό και απαραβίαστο χώρο που κατέχει μέσα στο χώρο της νεοελληνικής ποίησης. Τα στοιχεία αυτά είναι:

1., αυτό που  ονομάζουμε ‘τόνο’ της ποίησής του’

2., τις εικόνες του εκείνες που είναι καθημερινά λειτουργικές, καθώς και την περιοχή από όπου τις αντλεί.

3., τις εικόνες εκείνες που επιλέγονται από τον ποιητή για να διευρυνθεί το πλαίσιο αναφοράς τους’ και τέλος

4., την προσωπική μυθολογία του ποιητή.

     Τα στοιχεία που προτείνονται εδώ σαν μέρη- απόψεις της αυθεντικής ποιητικής εμπειρίας του Κάλβου αποτελούν, όπως θα δούμε στην συνέχεια, αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ‘αναγωγικές’ ιδιότητες της ποίησής του (1). Πρόκειται για τα στοιχεί εκείνα που πηγάζουν από τη μαγική και μυθική καταγωγή της ποίησης και γενικότερα της λογοτεχνίας, και που ως τέτοια αποτελούν τον ζωντανό πυρήνα κάθε μεγάλης ποίησης.

          Από τα στοιχεία αυτά τα περισσότερο εμφανές, δηλαδή εκείνα που κατορθώνει να περάσει μέσα από τους πολλαπλούς φραγμούς που δημιουργούν οι διεκδικήσεις του εθνικού- ιστορικού οράματος του ποιητή για αναγωγή του στο επίπεδο του ποιητικού λόγου, είναι εκείνο του ‘τόνου’. Από τις Ωδές εκείνο που φαίνεται πώς αποτελεί το πιο γνήσιο μέρος του ποιητή είναι ο ΄τόνος΄. ΄ο τόνος’ ενός ποιήματος δηλώνει, γενικά, τη στάση του ποιητή απέναντι στο θέμα του, απέναντι στο νοητό αναγνώστη του, και, μερικές φορές, απέναντι στον εαυτό του.

          Ο ‘ο τόνος’ της ποίησης του Κάλβου, πράγματι, δηλώνει με τον πιο ουσιαστικό τρόπο τη στάση του απέναντι σε αυτούς τους τρείς παράγοντες της ποίησής του. Και σε ό,τι αφορά τη στάση του απέναντι στο θέμα του-πού πολύ γενικά μπορούμε να πούμε πώς το αποτελεί η Ελληνική Επανάσταση-και στο νοητό αναγνώστη του- που είναι καταρχήν οι Ευρωπαίοι των οποίων το φιλελληνισμό θέλει να εξάψει ο ποιητής, οι Έλληνες των ελληνικών παροικιών της Ευρώπης, και, φυσικά, οι ίδιοι οι αγωνιζόμενοι στην πατρίδα Έλληνες- αυτός συνήθως σοβαρός, αυστηρός και συχνά άτεγκτος- όταν ανταποκρίνεται σε ένα ποιητικό λόγο που συμπτύσσεται σε λόγο αποφθεγματικό-τόνος είναι απόλυτα φυσικός. Αλλά σε ποιό σημείο θα βρίσκαμε στοιχεία αυθεντικότητας σε αυτόν τον τόνο δεχόμενοι πώς δηλώνει τη στάση του ποιητή απέναντι στον εαυτό του;

          Ακριβώς, όμως, εδώ βρίσκεται η σημασία που έχει ο τόνος για την ανάπλαση της ποιητικής εμπειρίας του Κάλβου, γιατί δείχνει τον τρόπο σύμφωνα με τον οποίο ο ποιητής έχει αποφασίσει να αντιμετωπίσει τις διάφορες πιθανές εκφάνσεις του προσώπου του μέσα στην ποίησή του’ έτσι, μέσα στα πλαίσια των επιδιώξεων του ποιητή- πλαίσια που τα καθορίζει η προσπάθεια της αναγωγής του εθνικού- ιστορικού οράματός του στο επίπεδο του ποιητικού λόγου- η θέση του ίδιου του ποιητή ως προσώπου, πέρα από το ρόλο του ως υμνητή των κατορθωμάτων των αγωνιστών, πρέπει να προσαρμόζεται στο αποφασισμένο από τον ίδιο πρόγραμμα της ποίησής του.

          Ένα από τα πιό χαρακτηριστικά παραδείγματα μιάς τέτοιας προσαρμογής αποτελεί η ωδή Εις θάνατον, όπου στις στροφές α΄-κζ΄ ο ποιητής έχει ξεχαστεί σε ένα υπαρξιακό πρόβλημά του, το θάνατο, ενώ από τη στροφή κή΄ μέχρι τέλος (στροφή λε΄) η λύση που δίνει- δέχεται για το πρόβλημά του, και που αποτελεί καρπό της ενασχόλησής του με αυτό το υπαρξιακό πρόβλημα κατά το πρώτο μέρος, μπαίνει στην υπηρεσία της αποτίναξής της τυραννίας. Ο τόνος και στα δύο μέρη της ωδής διακρίνεται για την ίδια σοβαρότητα’ με τη μόνη διαφορά πώς στο πρώτο μέρος αποκτά σε ορισμένα σημεία και μιά δραματικότητα. Ο ποιητής κρατά, λοιπόν, απέναντι στον εαυτό του και στα προσωπικά ή υπαρξιακά προβλήματά του μιά αυστηρή στάση που λειτουργεί αποτρεπτικά για την οποιαδήποτε τάση παρείσφρησης αυτών των προβλημάτων στην ποίησή του.

          Για να πετύχει μιά τέτοια στάση και ένα τέτοιο τόνο ο Κάλβος έπρεπε να βρει ένα σημείο θεώρησης, των πραγμάτων που θα βρίσκεται εντελώς έξω και πολύ υψηλότερα από τα θεωρούμενα αλλά και  από αυτόν τον ίδιο. Αλλά παράλληλα θα έπρεπε να βρει και ένα τρόπο αναγωγής των θεωρούμενων πραγμάτων στο σημείο-επίπεδο όπου θα βρισκόταν ο ποιητής- θεωρός. Το επίπεδο από το οποίο διάλεξε να κοιτά τα πράγματα είναι αυτό που καθορίζεται από το εθνικό- ιστορικό όραμά του’ και το μέσο για την επίτευξη της αναγωγής υπήρξε η Ελληνική Επανάσταση πού από ιστορικό γεγονός αποκτά μέσα στην ποίησή του τις διαστάσεις της ιδέας. Έτσι, η Επανάσταση αφού προσέχθηκε σαν ένα αρχικό αντικείμενο της αναγωγής, γίνεται στη συνέχεια το αποκλειστικό μέσο για αυτή την αναγωγή.

          Τα στοιχεία που πρέπει, φυσικά, πρώτα να υποστούν αυτή την αναγωγή είναι η Φύση και ο Χρόνος, γιατί αυτά συναπαρτίζουν το διάστημα μέσα στο οποίο αναπτύσσεται η ποίηση του Κάλβου. Δείγματα της επιχειρούμενης αναγωγής της πρώτης μας δίνονται μέσα από το ποιητικό τοπίο του Κάλβου. Το φυσικό τοπίο και τα φυσικά φαινόμενα είναι σύμμορφα της ιδέας, χωρίς παράλληλα να παραιτούνται από τη διεκδίκηση της αισθητικής αξίας του συγκεκριμένου’ αντίθετα, όσο η ισορροπία ανάμεσα σε αυτά τα δύο στοιχεία είναι ακριβέστερη, τόσο το αισθητικό αποτέλεσμα είναι αρτιότερο’ και όταν η ακριβής αυτή ισορροπία κατορθώνεται σε περιπτώσεις πού η δύναμη της ιδέας διαποτίζει εντελώς το τοπίο, τότε βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ποιητικό τοπίο- ιδεολόγημα εξαιρετικής αισθητικής αξίας, όπου η Φύση εμφανίζεται σαν ένας εξωιστορικός φορέας της συνέχειας και ως μήτρα της παράδοσης του έθνους.

          Μιά παρόμοια διαδικασία εφαρμόζεται και πάνω στο χρόνο. Σαν βάση του χρόνου ο ποιητής δέχεται το ιστορικό παρόν- όχι οποιοδήποτε ιστορικό παρόν, αλλά εκείνο που καθορίζεται από το γεγονός της Επανάστασης. Αυτό το ιστορικό παρόν προικισμένο από τα δυναμικά χαρακτηριστικά της Επανάστασης διαστέλλεται προς την κατεύθυνση του απώτερου ένδοξου ιστορικού παρελθόντος των Ελλήνων και κατορθώνοντας να συνδεθεί με αυτό, αποκαθιστώντας έτσι την ιστορική συνέχεια του έθνους, ανάγεται μαζί με αυτό σε ένα απώτατο μυθικό παρελθόν που αποτελεί σύμβολο του μυθικού χρόνου. Έτσι, στην αναγωγή της Φύσης στην Ιδέα αντιστοιχεί η αναγωγή του ιστορικού χρόνου στο μυθικό χρόνο. Με αυτή την αναγωγή του ιστορικού χρόνου στο μυθικό χρόνο αναιρείται η χρονική διάσταση της ιστορίας και η όλη ιστορική πορεία του έθνους τοποθετείται μέσα σε ένα πλαίσιο μυθικό, δηλαδή αχρονικό, που είναι καρπός ακαθόριστης, ημιθρησκευτικής αίσθησης από τον Κάλβο ενός άχρονου υπερβατικού σχήματος.

          Αυτή η αίσθηση ανταποκρίνεται στο είδος της μνήμης του Κάλβου, η οποία καθορίζει και τη σχέση που έχει- ή που φτιάχνει- αυτός με το ιστορικό παρελθόν. Η μνήμη αυτή είναι σαφώς μυθική και όχι ιστορική μιά και δεν επιδιώκει με αυτήν να οργανώσει την ιστορική εμπειρία καλύπτοντας τα χάσμα-που εμφανίζεται κυρίως σαν χρονικό αλλά που δεν είναι μόνο τέτοιο στη συνείδηση του ποιητή- που υπάρχει ανάμεσα στο απώτερο ιστορικό παρελθόν και στο ιστορικό παρόν, για να πετύχει με αυτόν τον τρόπο τη σύνδεση που αναφέραμε πιό πάνω, αλλά θέλει να συστήσει όλο αυτό το σχήμα αρραγούς ιστορικής διάρκειας με ένα συνοπτικό τρόπο, δηλαδή με μιά αναγωγή του σύγχρονου με αυτόν του ιστορικού γεγονότος της Επανάστασης σε ένα χρόνο μυθικό, σε μιά εναρμόνιση και ένωση με τον κοσμικό ρυθμό και τάξη.

          Η χρονική διαστολή του ιστορικού παρόντος που αποτελεί το θεμελιώδες χρονικό εγχείρημα του Κάλβου και συνιστά τον πυρήνα του εθνικού του οράματος αλλά και της ποιητικής εμπειρίας του- αποτελώντας έτσι τον βασικό, ή και μοναδικό, συντελεστή της όσμωσης του πρώτου με το δεύτερο- απαιτεί ανάλογες διαδικασίες και μηχανισμούς στο επίπεδο της λειτουργίας της ποιητικής γλώσσας και πιό συγκεκριμένα στο σημασιολογικό. Ο ποιητής επιχειρεί και εδώ μιά συνεχή διεύρυνση του πλαισίου αναφοράς και ξεκινώντας από απλές εικόνες ή ιδέες προχωρά σε εικόνες- ιδέες, σε εικόνες σύμβολα, φτάνοντας αρκετές φορές και στη χρήση αρχετύπων συμβόλων.

          Η καλλιέργεια μιάς ποίησης σαν αυτή του Κάλβου απαιτεί από τον ποιητή μιάν ικανότητα οριακής διεύρυνσης του πλαισίου αναφοράς των λέξεων, των εννοιών, των ιδεών, των εικόνων, των προσώπων, και των καταστάσεων. Αλλά ακόμη και αν ο ποιητής διαθέτει την ικανότητα εκείνη που κάνει πραγματικότητα αυτή τη διεύρυνση του πλαισίου αναφοράς, το εγχείρημα δεν παύει να είναι εξαιρετικά δύσκολο μιά και απαιτείται ακόμη μιά πολύ λεπτή αίσθηση της ισορροπίας και του μέτρου, μία αίσθηση που δεν έχει σχέση αποκλειστικά με αυτό που αποκαλούμε- σε αντιδιαστολή με το ρομαντικό- κλασικό ή νεοκλασικό, αλλά που αποτελεί συνάρτηση της μεγάλης ποίησης κάθε εποχής και κάθε λογοτεχνικού ρεύματος.

          Σε ό,τι αφορά τον Κάλβο διαπιστώνουμε πώς η ικανότητα διεύρυνσης του πλαισίου αναφοράς υπάρχει, με τη διαφορά πώς αυτή η διεύρυνση επιχειρείται αυστηρά μέσα στα πλαίσια κάποιων κοινά παραδεκτών ποιητικών συμβάσεων, και με τρόπους όχι απόλυτα προσωπικούς. Ακόμη και η επιλογή των λέξεων, εννοιών και προσώπων που θα διευρυνθεί το πλαίσιο αναφοράς τους, δεν διακρίνεται από προσωπική ιδιοτυπία, αλλά ακολουθεί και αυτή τρόπους παγιωμένους που διαθέτουν την ιστορική αίγλη και ασφάλεια του κλασικού, αλλά παράλληλα έχουν αποβεί ποιητικά αναποτελεσματικοί. Χρησιμοποιεί, με άλλα λόγια, σε μεγάλο βαθμό έτοιμα σύμβολα.

          Δεν μπορούμε, όμως, να πούμε με βεβαιότητα πώς αυτή η ασθενής πλευρά της ποίησης του Κάλβου οφείλεται στην αδυναμία του ποιητή να υπερβεί με τρόπους προσωπικούς τις συμβάσεις της ποίησης του νεοκλασικισμού που του είχαν εμφυτευθεί κυρίως από τον Φώσκολο’ και δεν μπορούμε να το κάνουμε αυτό γιατί υπάρχει το ασφαλές δεδομένο των άλλων επιλογών του ποιητή που έχουν σχέση με την επιδίωξη της ενίσχυσης ή και της δημιουργίας ενός αισθήματος ιστορικής διάρκειας και συνέχειας της φυλής και του έθνους στις οποίες έχουμε ήδη αναφερθεί.

          Μέσα στα πλαίσια αυτής της επιδίωξης- πού και αυτή είναι δυνατό να γίνει αντικείμενο υποψίας λόγω της συμφωνίας της με τα θέματα ή το γενικό πρόγραμμα της ποίησης του νεοκλασικισμού, αλλά που από την κριτική έχει γίνει γενικά αποδεκτό πώς καθορίζεται από το γεγονός της Ελληνικής Επανάστασης- ο Κάλβος κάνει συχνές αναφορές στην ελληνική μυθολογία χωρίς όμως να επιχειρεί μιά αναβίωση του πνεύματος του μύθου μέσα στην ποίησή του: απλώς κάνει αναφορές στο μύθο προσπαθώντας έτσι να υπηρετήσει τους γενικότερους σκοπούς του. Αυτό συμβαίνει γιατί το τελετουργικό στοιχείο που είναι τόσο έντονο στην ποίηση του Κάλβου δεν αποβλέπει σε μιά έξαρση της συλλογικής βίωσης ορισμένων καταστάσεων, δεν αποβλέπει δηλαδή σε μία αναβίωση μυθικών τρόπων ζωής και σκέψης, αλλά έχει σαν σκοπό του την προβολή της χρονικής- ιστορικής συνέχειας ανάμεσα στο ιστορικό παρόν από το ένα μέρος και στο απώτερο ιστορικό παρελθόν από το άλλο. Η Επανάσταση των Ελλήνων μέσα από τη σύνδεσή της με τον αρχαίο ελληνικό μύθο αποβαίνει μιά τελετουργική πράξη ανανέωσης- αναγέννησης του γένους των Ελλήνων.

          Άσχετα από τη σκοπιμότητα αυτή που έχει σχέση με το ιδεολογικό πρόγραμμα της ποίησης του Κάλβου, ίσως θα  έπρεπε να δεχτούμε και την πιθανότητα πώς η καταφυγή του ποιητή στην αρχαία ελληνική μυθολογία υποδηλώνει μιά συγγένεια της τελευταίας με την προσωπική μυθολογία του ποιητή-αλλά και δασκάλου- Κάλβου, δηλαδή με το γενικό διανοητικό και ιδεολογικό πλαίσιο αναφοράς μέσα στο οποίο κινείται η σκέψη του. Αυτή η εκδοχή διαθέτει αρκετή αληθοφάνεια για τον λόγο ότι ένας ποιητής που προσπαθεί να αναγάγει σε ποίηση ένα όραμα που είναι εθνικό- ιστορικό, είναι δυνατό- και μάλιστα τόσο περισσότερο όσο πιό ειλικρινές είναι αυτό το όραμά του- να ταυτίζεται μερικά η προσωπική μυθολογία του με την αρχαία ελληνική μυθολογία.

          Πάντως πέρα από αυτή την εκδοχή, η καταφυγή του Κάλβου στη μυθολογία θα έπρεπε να αναμενόταν  δεδομένου του τελετουργικού χαρακτήρα της ποίησής του, στον οποίο αναφερθήκαμε μόλις πιό πάνω, και ο οποίος στοιχειοθετείται από την παρουσία- λειτουργία της κατάστασης της Επανάστασης. Πράγματι, το τελετουργικό στοιχείο είναι σταθερά παρόν μέσα στις Ωδές. Ίχνη τελετουργίας εντοπίζουμε στην κατάσταση της Εορτής που συνεχώς επανέρχεται, και η οποία κλιμακώνεται με την κατάσταση της Εορτής- Επανάστασης που είναι μία τελετουργική πράξη που καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τις ιδιότητες εκείνες που συνιστούν μιά ιεροτελεστία: η ιεροτελεστία της Επανάστασης εορτάζει την άνοιξη του ιστορικού χρόνου του έθνους, συνιστά μιά εθνική αναγέννηση, και συγκροτεί την αιώνια νεότητα της φυλής, αποτελώντας με αυτόν τον τρόπο μιά πράξη χρονικής υπέρβασης.

          Από αυτή την άποψη θεωρημένη η Εορτή- Επανάσταση περιέχει και μιά Χριστολογική αναλογία που δίνει σε αυτή την αναγωγική ιδιότητα της ποίησης του Κάλβου και ένα μυστικό χαρακτήρα: όπως ο Χριστός για την ολοκλήρωση- μέσα από την ανάστασή του- της πορείας του πάνω στη γη ήταν αναγκαίο να υποφέρει και να πεθάνει, έτσι και η περίοδος της σκλαβιάς δεν αποτελεί για το έθνος το ιστορικό τέλος του, αλλά μιά περίοδο- κατάσταση μεταβατική που θα την ακολουθήσει νομοτελειακά η εθνική αναγέννηση.

          Τελειώνοντας πρέπει να επισημάνουμε πώς η διαστολή του ιστορικού παρόντος προς την κατεύθυνση του απώτερου ιστορικού παρελθόντος, και, παραπέρα, προς το μυθικό παρελθόν αποτελεί τη βασική αναγωγική ιδιότητα της ποίησης του Κάλβου’ από τη στιγμή που το ιστορικό γίνεται μυθικό, το συγκριμένο ιστορικό γεγονός της Επανάστασης αποκτά τη σημασία και το νόημα της ιεροτελεστίας, τη σημασία και το χαρακτήρα μιάς πράξης τελετουργικής, δηλαδή μιάς πράξης-γεγονότος που ταυτόχρονα με το ιερό παρόν του έχει και ένα μυθικό παρελθόν, ή πιό σωστά πολλά μυθικά παρελθόντα. Αν στις Ωδές του Κάλβου δεν αναγνωρίσουμε αυτή τη μεταμόρφωση του ιστορικού και επικαιρικού, τότε η ποίησή του υποβιβάζεται και στενεύει. Αντίθετα, η σαφής και διαρκής αναγνώριση της αναγωγής του ιστορικού στο μυθικό συνιστά μιά προϋπόθεση για την ανακάλυψη της σημαντικότητας αλλά και του μεγαλείου της ποίησης του Κάλβου.   

(1)., Σαν αναγωγικές ιδιότητες της λογοτεχνίας χαρακτηρίζονται οι σχέσεις ανάμεσα στη λογοτεχνία και τις παραδόσεις του μυστικισμού ή εσωτερισμού. Αντί του «αναγωγικός» θα ήταν δυνατό να χρησιμοποιήσουμε το «μυστικός» ή «εσωτερικός» στην ευρύτερη σημασία αυτών των όρων, αλλά προτιμάται ο πρώτος από αυτούς τους τρείς όρους γιατί αποφεύγεται έτσι μιά πιθανή παρεξήγηση που θα μπορούσε να δημιουργήσει το «μυστικός» μιά και περιορίζεται συχνά σε εμπειρίες, κείμενα και παραδόσεις Ιουδαϊκές και Χριστιανικές.

(2)., βλέπε παραπάνω, σ.110, σημ. 1.

-ΟΛΓΑ  ΒΟΤΣΗ, 46-50,

       ΚΑΛΒΟΣ- ΣΟΛΩΜΟΣ

     Η γλώσσα του Κάλβου εμπόδισε τους Έλληνες να τον αγαπήσουν και να τον στήσουν στο βάθρο πού του άξιζε. Όσο κι αν το έργο του έχει μελετηθεί και φωτιστεί, ο Κάλβος παραμένει ένας ποιητής απομονωμένος και αριστοκρατικός στη Λογοτεχνία μας, ταγμένος μόνο για τους λίγους, για όσους έχουν τη δύναμη να ξεπεράσουν τον καγκελωτό φράχτη του γλωσσικού του ενδύματος και να το δούνε στην ιδιότυπη ομορφιά του. Για ν΄ αγαπήσεις τον Κάλβο πρέπει να έρθει μιά στιγμή ξαφνική, να πέσουν τα λέπια της αδιαφορίας σου-γιατί ο ποιητής αυτός αντιστέκεται-για να τον δείς ξεκάθαρα, μ’ όλα τα θετικά και τα’ αρνητικά του, για να τον δεις στο ύψος του και να τον τοποθετήσεις εκεί που του αξίζει. Πρέπει να έρθεις σ’ επαφή με τον διονυσιασμό των εικόνων του, να μεθύσεις απ’ αυτόν. Γιατί αν ο Σολωμός βυθίστηκε ολοκληρωτικά στην απολλώνια ουσία της φύσης του για να πλαστουργήσει την εικόνα του ανθρώπου που έφερνε μέσα του, ο Κάλβος μας αποκάλυψε τη διονυσιακή μά και αυστηρή συγχρόνως και τιθασευμένη από τον ηθικό νόμο ύπαρξή του, για να μας ζωντανέψει ένα σύμπαν παλλόμενο, γεμάτο πάθος και κίνηση. Και οι δύο ύμνησαν τον αγώνα για την ανάσταση της Ελλάδας. Και οι δύο έζησαν τις πρώτες δεκαετίες του απελευθερωμένου έθνους. Και οι δύο συνέλαβαν στην ποίησή τους τα προτερήματα και τα ελαττώματα του αγωνιζόμενου έθνους, όμως πόσο διαφορετικός είναι ο ένας από τον άλλον! Η διαφορά είναι ολοφάνερη, διαφορά προσωπικότητας, διαφορά στον τρόπο της όρασης του κόσμου.

     Η ιδέα της Ελλάδας στον Κάλβο είναι ποτισμένη από οδύνη και κλέος. Στο καταρρακτώδες πάθος των στίχων του σμίγουν ανάκατα μνήμες του απώτατου ένδοξου ελληνικού παρελθόντος μαζί με συναισθήματα βαθύτατα πόνου’ η Ελευθερία υμνείται σαν η υπέρτατη αρετή. Η Ελλάδα του Κάλβου είναι σπαραγμός και λυγμός, μά πάνω απ’ όλα είναι ανάταση ψυχής, ήθος υψηλό και αρετή. Ήθος αυστηρό και διπλωμένο στον εαυτό του, γενεσιουργός πυρήνας γιά να έρθουν στο φώς πιό γενναία και ευγενικά φρονήματα της ψυχής,, ήθος ολόρθο σαν ξίφος αστραφτερό, πού όμως πότε-πότε αφήνει να φαίνεται σαν από καταπακτή η τρυφερότητα και η απελπισία του ίδιου του ποιητή.

     Ο Κάλβος μες από κείνη την υψηλή ιδέα για την Ελλάδα, που την είχε ολοζώντανη μες στο αίμα του, πού τη ζούσε με ολόκληρη την ύπαρξή του, ανακαλεί, όταν γράφεις τις «Ωδές» του, εκείνο το υψηλό και λαμπρό όραμα των παλαιών ένδοξων χρόνων για να το αποθέσει στην τραχειά πραγματικότητα των ημερών του’ εκείνη πού δεν μπορούσε ακόμα να στήσει το αυτί της στον υψηλό του λόγο. Ο πόνος και ο ύμνος είναι το μεγάλο χαρακτηριστικό των «Ωδών» του. Εδώ δεν έχουμε πατριωτική ποίηση, όπως την ξέρουμε, κενή τις πιό πολλές φορές και μεγαλόστομη. Εδώ έχουμε έξαρση και μεγάλα φτερά πού στο άνοιγμά τους ζητούν ν’ απλωθούν σ’ όλο τον ουρανό, έχουμε ένθεη βίωση της ελευθερίας. Γιατί ο Κάλβος, αν και μακριά από την πατρίδα του, όμως τυλιγμένος από τον φιλελληνικό οίστρο της Ευρώπης, τον καιρό της Ελληνικής Επανάστασης, έζησε μέσα του, βαθιά και συγκλονιστικά, τον παλμό του αίματος των συμπατριωτών του, εκείνων των ανθρώπων της μαύρης δουλείας, πού έζησαν τέσσερεις αιώνες σαν τρομαγμένα ζώα, κρατώντας άσβηστη τη φλόγα της ψυχής τους, βαστώντας μέσα τους ορθόν τον πόθο της ελευθερίας-αυτής της αδούλωτης αναπνοής τού σώματος και της ψυχής, αυτής της πρώτης αρχής της ανθρώπινης ύπαρξης. Αν ο Σολωμός ύμνησε την ελευθερία με πιό μουσικό και μυστικό τρόπο, ο Κάλβος έστησε το τρόπαιό της μ’ όλη την ορμή της νεανικής του καρδιάς. Περιπαθής, θυελλώδης, γεμάτος φλόγα και λατρεία της αρετής, ορμάει μές στους στίχους του να τιμωρήσει εχθρούς, να υψώσει ως τον ουρανό τους ζωντανούς και νεκρούς ήρωες, να συμπονέσει, να κλάψει στα άγια με βασανισμένα χώματα. Γιατί πιό μεγαλύτερο γεγονός στα μάτια του μπορούσε να υπάρξει από τούτη την ελευθερία που ήταν πρώτιστα ανάσταση ζωής, δικαίωμα στη χαρά και στο χαμόγελο, όρθωμα του περήφανου σώματος στον αέρα;

      Τραγικός, γεμάτος αβύσσους μέσα του, με τη δύναμη ν’ αφοσιώνεται στα μεγάλα, μας άφησε για μια στιγμή μες από τις είκοσι Ωδές του να δούμε την ιδιοτυπία της παράφορα διονυσιακής και αυστηρής ψυχής του. Οι Ωδές του είναι μέθη και παραφορά. Η ποίησή του έχει εκστατική συγκίνηση, όλο δυνατό ανατρίχιασμα, το τάνυσμα των φτερών του δεν γίνεται πιό μεγάλο. Άλλοτε στροβιλίζεται μέσα σ’ αισθήματα θαυμασμού για κάθε τι ηρωικό κι άλλοτε σ’ αισθήματα καταλυτικά περιφρόνησης και μίσους για κάθε τυραννία, για να φέρνει στο φώς κάθε τόσο εικόνες μεγαλόπρεπες που σε σταματούν, βουτηγμένες καθώς είναι στη μεγάλη συγκίνηση και στην υψηλή θέα των ανθρώπινων. Οι εικόνες του είναι σα λάμψεις μέσα στη νύχτα, που αφήνουν να φανούν μεγαλόπρεπα τοπία, είναι βαθύ ανατρίχιασμα ψυχής, και σε καρφώνουν στο βουβό θαυμασμό με την επιγραμματικότητά τους και την αποκαλυπτικότητά τους. Γιατί μόνο μιά βαθειά και αληθινή ποιητική φύση μπορεί να φέρει στο φώς τέτοιες υψηλές ποιητικές εκφράσεις:

          Ως απ’ ένα βουνόν

          ο αετός εις άλλο

          πετάει, κι εγώ τα δύσκολα

          κρημνά της αρετής

             ούτω επιβαίνω

          («Είς θάνατον»)

          ή

          ο ήλιος κυκλοδίωκτος,

          ως αράχνη μ’ εδίπλωνε

          και με φώς και με θάνατον

            ακαταπαύστως

          («Είς θάνατον»)

           ή

          Ωσάν επί την άπειρον

 θάλασσαν των ονείρων

ολίγαι, απηλπισμέναι

ψυχαί νεκρών διαβαίνουσι

             με δίχως βίαν

    («Ο Ωκεανός»)

Η ποίησή του είναι όλη κίνηση, όλη ροή. Όμως μέσα σ’ αυτή την κίνηση του βιώματος και των εικόνων υπάρχει πάντα ένας πυρήνας σταθερός, η αρετή, που ο Κάλβος της πλέκει αμάραντα στεφάνια. Όλος ο διονυσιασμός του περιπτύσσεται με πάθος αυτόν τον ακίνητο αθάνατο πυρήνα και από κει ορμά ν’ αγκαλιάσει τον κόσμο, που του γίνεται σκηνικό, η γη, η θάλασσα και ο αιθέρας. Συνδιαλέγεται με το θείο όπως μόνο ο ποιητής μπορεί να το κάνει. Βάζει έσχατες ερωτήσεις για τη ζωή και για το θάνατο, για τη δικαιοσύνη και την αδικία. Ξέρει ότι η ζωή είναι άδικη, όμως πιστεύει στη μεγάλη υπόθεση της ανθρώπινης δικαιοσύνης. Είναι μερικές φορές που η ανομία στον κόσμο ξεχειλίζει και τα πράγματα πρέπει να μπαίνουν στη θέση τους. Τότε επικαλείται την υπέρτατη Δικαιοσύνη. Γιατί τί αξία έχει ο κόσμος αν δεν ικανοποιούνται πότε- πότε μερικά βαθύτατα αιτήματα της ανθρώπινης ψυχής;

          Ενώ όμως ο Κάλβος απλώνεται μ’ όλη τη δύναμή του προς τα έξω, ο Σολωμός στην ποίησή του ολοένα μαζεύεται προς την εσώτερη ψυχή για ν’ ανακαλύψει τα μυστικά μονοπάτια, για να πλαστουργήσει τον δικό του άνθρωπο, τη δική του εικόνα γι’ αυτόν. Σμιλεύοντας το άγαλμα της ποίησής του όλο και πιό πολύ, του δίνει αυτό το τρέμουλο μυστικό νόημα, που μόνο αβρά πιά και αγνά χέρια μπορούν ν’ αγγίσουν. Ο Σολωμός όλα τα μυστικά βιώματα της ψυχής του στην ποίησή του, γι’ αυτό και της έδωσε ένα απέραντο κρυστάλλινο βάθος, όπου τίποτα δεν έμεινε θολό- και κυρίως βέβαια στα τελευταία ποιήματά του.

          Γράφει στίχους παραδείσιους που σε γεμίζουν με άπειρη γλυκύτητα, στίχους μυστικούς, γεμάτους υπερούσια έκσταση, που θέλουν να ρουφούν το κέντρο της ευτυχίας της. Η ψυχή στα τελευταία ποιήματά του έχει βυθήσει στον άπειρο κύκλο της μυστικής ένωσης με το Πάν και δε θέλει να βγει από κει. Η πατρίδα έχει μετατεθεί στα άκρα, στο κέντρο πάλλει ο άνθρωπος. Ο ήχος που ακούει ο «Κρητικός» στο ομώνυμο ποίημα είναι ουράνιος, είναι το σκίσιμο του χωματένιου ανθρώπου προς μιάν ουράνια πατρίδα παντοτινά ποθητή. Στίχοι γλυκύτατοι που σ’ ακουμπάν στην άφατη ευδία της ψυχής, που ξεπέρασε το τρικύμισμα των πόνων της και ζει στην ευτυχισμένη φωλιά της, στην ένωση με τον κόσμο και ίσως με κάτι βαθύτερο απ’ αυτόν, κάτι ανέκφραστο και αμετάδοτο, κάτι που φέρνει το μικρό πλάσμα στα δυνατά λυτρωτικά χέρια του μεγάλου Όντος, της μεγάλης Ψυχής, που γυρίζει γύρω από τους ανθρώπους και είναι έτοιμη να φανερωθεί αν τη ζητήσουν.

          Η λαχτάρα του Σολωμού είναι η βύθιση της ύπαρξης στη ζεστή παραδείσια φωλιά, όλο αγάπη, φώς και καλοσύνη, όλο έξαρση ουράνια σ’ έναν πλατύ κύκλο, όσο είναι ο ουρανός. Ο ποιητής βαθαίνοντας στους κύκλους των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» συνάντησε την υπερούσια πλησμονή του μυστικού πυρήνα της ψυχής του, τον φωτεινό χώρο που μόνο τα τρυφερά φτερά των πουλιών μπορούν να τον κατοικήσουν. Η φωτεινή του φύση ζητούσε την αγγελικότητα μες από τα βάσανα και το σκοτάδι σαν από τρέμουλο κλαδί να πιαστεί. Να πιεί από το πολύτιμο φώς, περ’ από τον διχασμό και τον βασανισμό της ψυχής. Μες από το βίωμα της πατρίδας ο Σολωμός δεν μπήκε μόνο στον αιώνιο άνθρωπο αλλά σ’ έναν ακριβό του χώρο.

          Μες από την απλή και απέριττη λέξη, τη γεμάτη φόρτο υπερούσιου νοήματος, σα μέσα από λεπτή μεμβράνη, πέρασε ο Σολωμός στην ένωση με κείνον τον τρέμουλο κόσμο των εσώτατων στρωμάτων, τον μυστικό, που να είσαι βαθιά του είναι άφατη ευτυχία. Στον «Κρητικό» και στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους»  ζωή χάνει το εθνικό της πρόσωπο, γίνεται ένα μουσικό ρευστό απ’ όπου βγαίνει σαν αύρα η ψυχή για να βιώσει άλλες υπέρτατες εμπειρίες και καταστάσεις:

Έλεγα πώς την είχα ιδεί πολύν καιρό οπίσω,

καν σε ναό ζωγραφιστή με θαυμασμό περίσσιο,

κάνε την είχε ερωτικά ποιήσει ο λογισμός μου,

κάν τ’ όνειρο, όταν μ’ έθρεψε το γάλα της μητρός μου’

ήτανε μνήμη παλαιή, γλυκειά κι αστοχισμένη,

πού ομπρός μου τώρα μ’ όλη της τη δύναμη προβαίνει.

Σαν το νερό που το θωρεί το μάτι ν’ αναβρύζει

ξάφνου όχ’ τα βάθη του βουνού κι ο ήλιος το στολίζει,

βρύση έγινε το μάτι μου κι ομπρός του δεν εθώρα,

κι έχασα αυτό το θεϊκό πρόσωπο για πολλή ώρα,

γιατί άκουγα τα μάτια της μέσα στα σωθικά μου

που έτρεμαν και δε μ’ άφηναν να βγάλω τη μιλιά μου.

          («Ο Κρητικός»)

   Ο πόνος και ο θάνατος γίνονται αφορμή για να υψωθεί η ύπαρξη στην άλλη εκείνη διάσταση, την πολύτιμη, που οι άνθρωποι τη νιώθουν στο πιό μεγάλο μέρος τους σαν κάτι εχθρικό, όμως αυτός που την ανακάλυψε μέσα του τη σφίγγει σα φυλαχτό στο στήθος του. Η μετάβαση στο υπέρτατο αυτό στοιχείο γίνεται απλά, φυσικά, χωρίς αγωνία, χωρίς σπασμωδικότητα, μ’ όλη τη γλυκύτητα του δώρου της ζωής, γίνεται όπως η απαλή ροή της ανάσας προς την άλλη μεριά ενός αραχνοϋφαντου μεταξωτού. Το κατακόρυφο ύψος της ψυχής πραγματοποιείται αβίαστα, όλο πλησμονή και πλούτο, όλο μακαριότητα, ακόμα κι όταν είναι βουτηγμένη στον πόνο, γιατί είναι μυστική ταύτιση με την ευδαιμονία του Παντός, είναι εκτίναξη του κρυφού εσώτατου πυρήνα του εαυτού προς το μυστικό κέντρο του ουρανού. Γιατί είναι ευδαιμονισμένη σιωπή μπροστά στο άρρητο, το άρρητο τούτο, τη γλυκύτατη ανακάλυψη της ψυχής, την εξαίσια στιγμή, όπου αυτή διπλώνει, για να καθίσει, τα φτερά της, να τυλιχτεί μες στο βόμβο της, να ζήσει την ευτυχία της ένωσης.

          Δύο ποιητές, δύο κόσμοι. Παθητική εκδίπλωση ο ένας ως τα πιό ακραία σύνορα του κόσμου, συσπείρωση ο άλλος μες στα άδυτα της ψυχής και από κει ανάβαση προς τον ουρανό. Ο Σολωμός μας έδινε τη μεγάλη ποίησή του στα ώριμα χρόνια του, όλη απολλώνειο φώς, άς ήταν και σε μεμονωμένους στίχους, ο Κάλβος μας χάριζε τη διονυσιακή και δραματική κατάθεση της νεότητάς του στο βωμό της αρετής.

-ΓΙΩΡΓΟΣ Κ. ΚΑΡΑΒΑΣΙΛΗΣ, 115-120,

ΚΑΠΟΙΕΣ ΠΟΙΗΤΙΚΕΣ ΔΙΚΛΕΙΔΕΣ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟΥ ΚΙ ΕΝΑ ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ

………………………………………….

          «Αυτό το γλωσσικό παιδί του Κοραή δεν φοβάται και να επηρεαστεί και από ξένους ποιητές, όπως π.χ. απ’ τον Δάντη (τους τριγύρω χορεύοντας ουρανούς) στην Ωδή «Είς Αγαρηνούς», όπου γίνεται σαφής αναφορά στον «Παράδεισο» κλπ.

          Αν προτείνουμε τώρα την Ωδή «Εις προδότη» σαν ένα μακρινό πρόδρομο του υπερρεαλισμού στην Ελλάδα κι’ έρθουμε στις μέρες μας, τολμώ να υποστηρίξω ότι μες απ’ τον Κάλβο ο Σεφέρης βρίσκει τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή κι’ ο Εγγονόπουλος μες απ’ τις «Ωδές» συναντά κάποιες πινδαρικές αποχρώσεις. «Το άξιον Εστί» του Ελύτη δεν ξέρω αν θα είχε γραφτεί, αν ο Κάλβος δεν μας άνοιγε τα μάτια μες στους αιώνες. Άφησα τελευταίον τον Καβάφη που και χάρη στον Κάλβο επαναβρίσκει τις εκλεκτικές πνευματικές του συγγένειες μες από μιά γλώσσα αιρετική, αλλά όχι τόσο τολμηρή όσο του δημιουργού της ωδής «Είς Μούσας». Και ρωτώ όσους ξέρουν κάπως τη Γαλλική ποίηση. Μήπως χάρη στον Τριστάν Κορμπιέρ δεν ανακαλύπτουμε ξανά τον Φρανσουά Βιγιόν;

          Γενικότερα, στην ποίησή μας, ο ρόλος του Ανδρέα Κάλβου με την αυτονομία του παραμένει μιά πυξίδα μες στους αιώνες, ένας καθοριστικός δείκτης ποιητικής φόρτισης και, όπως γράφει ο Ελύτης στα «Ανοιχτά χαρτιά» στο λιγοστό σε όγκο έργο του Κάλβου πετυχαίνεται «η ανθρωποποίηση στοιχείων της φύσης, η υλοποίηση των άυλων, ο έμψυχος ρόλος των αψύχων, η αμοιβαία μετάθεση ουσιαστικών και επιθέτων, η λεκτική ευκινησία, η παράλειψη ενός ακέραιου ελιγμού σκέψης». Άς προσθέσουμε μεις την όχι πάντοτε εύστοχη χρήση παρθενικών επιθέτων, την οξύτατη όσο και κάποτε εκκωφαντική ακουστική φαντασία, την ταύτιση της εικόνας με την ιδέα, τις αντιθέσεις του ανάμεσα στον αυτοπεριορισμό και την εξέγερση, τις φωτεινές του ιδέες όπως εξακτινώνονται μες από τη μονομανία του, τη χρήση υποθετικών και ερωτηματικών προτάσεων, που άλλοτε εντείνουν και άλλοτε χαλαρώνουν τον ειρμό της εκφραστικής του ανάπτυξης, όσο και τις επαναλήψεις που δημιουργούν ρυθμό πάνω σ’ αρχαία πρότυπα. Κι’ ακόμα στον Κάλβο αντικρίζουμε την αίσθηση και τις «διαθέσεις» της φύσης με παραβολή ψυχικών καταστάσεων, αναπνέουμε σπάνια και ξεχασμένα σχήματα λόγου όπως και το εν διά δυοίν π.χ. στην «Είς Φιλόπατριν» («Ωραία και μόνη η Ζάκυνθος») ή στην «Ο Ωκεανός», στην ι στροφή, που όπως σημειώνει ο Μιχάλης Μερακλής, συναντάμε ένα πρωτότυπο είδος παρομοίωσης: το παρουσιαζόμενο περιέχει την παρομοίωση χωρισμένο στα δύο κλπ.

          Δεν θα μπορούσαμε να ξεπεράσουμε την εργαστηριακά δουλεμένη εναλλαγή φωνηέντων και συμφώνων, τους ασυναίρετους τύπους κυματισμών και καταλήξεων, τα μουσικά μοτίβα που επανέρχονται μες από αρνητικές και θετικές στροφές στην ίδια ωδή.

          Και τέλος, ποιός άλλος ποιητής θα μπορούσε να μας πείσει ότι τα «τα στεφάνια της δόξας είναι καλά», ανυψώνοντας αυτό το κοινότοπο επίθετο «καλά» μες απ’ την τριπλή έννοια της λιτότητας, της μνήμης και της τύχης;

          Ο Ανδρέας Κάλβος σταμάτησε νωρίς να γράφει. Ίσως απογοητεύτηκε από την έκβαση των πραγμάτων, ίσως δεν μπορούσε πιά να μεταπηδήσει σε άλλα ποιητικά πεδία, ίσως να εξαντλήθηκε από τις διαδρομές που επιχειρούσε μες στους αιώνες. Το χώνεμα τόσων στοιχείων μέσα σε λίγες ωδές φαίνεται συντριπτικό για έναν δημιουργό, οποιαδήποτε προσωπικότητα κι’ αν έχει. Και φυσικά ένας τέτοιος ποιητής κάποτε βρίσκει και τον αρνητή του. Ο Γιάννης Αποστολάκης, καθηγητής της νεοελληνικής λογοτεχνίας και κριτικός όχι ευκαταφρόνητος, αλλά μονομανής κι’ αυτός με τον Σολωμό, απέρριψε κατά την γνώμη του τον ποιητή των «Ηφαιστείων». Είχε έρθει ο καιρός που το τόλμημα του Κάλβου, τα ανοίγματά του προς άλλες εποχές και η αγωνιώδης προσπάθειά του να μην πέσει από το βάθρο του έπρεπε να πληρωθούν. Στον τόμο «Τα τραγούδια μας» (1934) ο Αποστολάκης μάζεψε όλα τα μειονεκτήματα αυτής της ποίησης και ουσιαστικά διέγραψε από το ποιητικό πάνθεον έναν από τους μεγαλύτερους ποιητές μας. Κανείς δεν αρνείται πώς ολόκληρες στροφές από το έργο του  Κάλβου δεν διαβάζονται πιά, πώς συχνά υπερισχύουν άστοχοι παρατονισμοί, χασμωδίες, βιασμοί της γλώσσας πού δεν δικαιολογούνται, μιά λογοκρατούμενη έμπνευση κλπ., αλλά ήταν επόμενο να συμβεί αυτό όταν προσπαθεί κανείς να βρει τις ρίζες του μες στους αιώνες, να τις μαζέψει, να τις ενώσει και να δημιουργήσει ένα καινούργιο δέντρο από την πεμπτουσία τους, το οποίο πρέπει να ανδρωθεί κατά τον ποιητή τη συγκεκριμένη ώρα και να εξυπηρετήσει ένα συγκεκριμένο και  υψηλό σκοπό μες από την ολοκληρωτική προς τούτον στράτευση. Και δεν είναι λίγο, μιά κληρονομιά αιώνων μες απ’ αυτή τη σχεδόν μαζοχιστική πίστη, να εκβάλλεται στις μέρες μας σ’ ένα μεγάλο μέρος της με όλη της τη χυμώδη ζωντάνια χάρη στον εν πολλοίς αδικημένο Ανδρέα Κάλβο. Και δω ας θυμηθούμε την θ΄ στροφή της Ωδής «Εις Πάργαν».

«Έχεον πολυάριθμα

μελισσών έθνη οι σίμβλοι

της Πάργας, βομβηδόν

εις τον πολύν επέταον

           καρπόν λυαίον».

    Διαβάζοντας την παραπάνω στροφή και πολλές άλλες έρχεται στο μυαλό η σκέψη αν ο Κάλβος τιμωρήθηκε και υποτιμήθηκε από τα ίδια τα πράγματα. Περ’ από λίγους ποιητές, ιδιαίτερα μοντέρνους, ποιός άλλος αγάπησε την ποίησή του; Όχι πολλοί. Δεν τον θέλουμε τον Κάλβο, ίσως γιατί υποσυνείδητα δεν θέλουμε να διατηρήσουμε τους δεσμούς μας με τις υψηλές επιτεύξεις της φυλής μας, ίσως γιατί νιώθουμε πόσο συντριπτικά κατώτεροι είμαστε από τους προγόνους μας και από κάθε τι το υψηλό. Ο Κάλβος λοιπόν γρήγορα αποβλήθηκε από τον τόπο του με την ετικέτα του εθνικού ποιητή. Εγώ όμως θα τολμήσω να πω, πώς ο Κάλβος είναι ένας από τους καταραμένους ποιητές της φυλής μας, όσο στίλβων δικαιωμένος και καταξιωμένος να φωταυγάζει σε μια μικρή δράκα ανθρώπων και το ξανατονίζω, ποιητών ιδιαίτερα.»

……………………………………………….

-ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΟΡΣΟΣ, 51-54, Ο ΥΜΝΩΔΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ

-Β. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ, 121-127, Ο ΚΑΛΒΟΣ  ΣΗΜΕΡΑ

-ΝΙΚΟΣ ΜΑΚΡΗΣ, 128-137, ΤΟ ΤΡΑΓΙΚΟ ΚΛΕΟΣ ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟΥ

-ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗΣ, 55-71, Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟΥ

-ΜΙΧΑΛΗΣ Γ. ΜΕΡΑΚΛΗΣ, 72-85, ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΚΟΙΝΗ ΤΩΝ ΧΡΟΝΩΝ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟΥ

-ΚΩΣΤΑΣ Π. ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ, 86-90, ΤΟ ΥΨΟΣ ΤΗΣ ΟΝΤΟΓΕΝΕΤΙΚΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟΥ

-ΠΑΝΟΣ Β. ΞΕΝΟΣ, 138-140, 

 Ω  ΦΙΛΤΑΤΗ  ΠΑΤΡΙΣ!

Έχει πραγματικά ενδιαφέρον, το να παρακολουθήσει κανείς την εκδοτική δραστηριότητα του Ανδρέα Κάλβου, που ενώ άρχισε με δύο τραγωδίες, «Θηραμένης», «Δαναϊδες», επηρεασμένος ίσως στη νεότητά του από τον φίλο του ποιητή Ούγο Φώσκολο, συνέχισε μετά μανίας να συνθέτει τις ωδές του, με κείνο τον πρωτοφανή πατριωτισμό του και την ανώτερη ποιητική του τεχνική και σύλληψη, που αληθινά και σήμερα ακόμα, δεν έχει ξεπεραστεί. Τις ωδές του ο Κάλβος δεν τις έγραψε για τον εαυτό του κάνοντας l’ art pour l’ art. Τις αντέγραφε σε πάμπολλα αντίγραφα και τις έστελνε σε όλους τους λόγιους, τους Ελληνολάτρεις, τους Ελληνομαθείς. Οι ωδές του απηγγέλλονταν στις συνάξεις και τα φιλολογικά σαλόνια, συζητούνταν, αποστηθίζονταν και έτσι ο Κάλβος έπαιρνε σιγά και σταθερά τη θέση του ανάμεσα στους καθιερωμένους λογίους της προηγμένης Ευρώπης. Βέβαια οι δημόσιες ομιλίες του μέσα στους φιλολογικούς και επιστημονικούς κύκλους του Λονδίνου, που σαν έμφυτος εθνικός προπαγανδιστής έδινε με πάθος, πάνω στα ζητήματα της αρχαίας και της νέας ελληνικής γλώσσας, άφηναν εμβρόντητους τους διανοούμενους της Αγγλίας. Οι Times του Λονδίνου, δημοσίευαν ενθουσιώδεις κριτικές γι’ αυτές τις ομιλίες και ο Κάλβος είχε γίνει γνωστότατος στους φιλολογικούς κύκλους της Ευρώπης. Παρά το ότι ο Κάλβος γίνονταν από παντού αποδεκτός, κανένας δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ να βοηθήσει την έκδοση των ποιημάτων του, πράγμα που ερέθιζε αφάνταστα το δημιουργό τους. Αυτό κατορθώθηκε μετά το Φεβρουάριο του 1821, αφού για πολιτικούς λόγους εκδιώχθηκε από τη Φλωρεντία και πήγε στην Ελβετία. Στη Γενεύη, σαν άνθρωπος με τεράστια μόρφωση για την εποχή του, γνωρίστηκε αμέσως με τον λόγιο Ιάκωβο Ρίζο Νερουλό, που δίδασκε νεοελληνική φιλολογία σ’ ένα από τα διδακτήρια της πόλης. Ο νεαρός Ανδρέας του διαβάζει τις ωδές του. Ενθουσιασμένος ο Νερουλός με τη μεγαλόπνοη ποιητική του δημιουργία, την γεμάτη άφθαρτο πατριωτισμό, τον φέρνει σ’ επαφή με τον Ευνάρδο και τον Καποδίστρια. Οι δύο μεγάλοι άνδρες εξετίμησαν τον σοβαρό, κλειστό και σιωπηλό, αλλά τόσο δραστήριο Ζακύνθιο. Ο νεαρός Κάλβος διάβασε στον Καποδίστρια δύο από τις ωδές του, τις «Είς Ιερόν Λόχον» και «Είς Μούσας», με αληθινό πάθος. Ο Καποδίστριας του ζήτησε τα χειρόγραφα. Ενθουσιασμένος ο μετέπειτα κυβερνήτης της Ελλάδος από τον μέγα ποιητικό οίστρο του Κάλβου επιθυμεί να εκδοθούν οι ωδές. Έτσι πείθει τον Εϋνάρδο να χρηματοδοτήσουν μαζί την έκδοση των ωδών. Και ώ του θαύματος, το καλοκαίρι του 1824, το πρώτο μέρος της Λύρας βλέπει το δημόσιο φώς, σε μιά πολυτελέστατη για την εποχή της έκδοση. Ας σημειωθεί ότι στην έκδοση αυτή, εκτός από το επώνυμόν του, ο Κάλβος προσθέτει και το Ιωαννίδης από το πατρωνυμικό του Ιωάννης. Ύστερα από αυτήν την έκδοση που ενθουσίασε τους λόγιους της Γενεύης, ο Κάλβος στέλνει μερικά αντίτυπα στο Παρίσι, στο φίλο του διανοούμενο Ανδρέα Νικολόπουλο. Ο Νικολόπουλος μοίρασε τα αντίτυπα σε διακεκριμένους μορφωμένους φιλέλληνες, που δοκίμασαν μεγάλη έκπληξη βλέποντας να εμφανίζεται ξαφνικά στα γαλλικά γράμματα η νεοελληνική Μούσα. Στη Γαλλία ο Σολωμός ήταν ακόμα άγνωστος και μόνον τα δημοτικά τραγούδια που τύπωσε ο Fauriel, τα συγγράμματα του Κοραή και του Κοδρικά ήταν γνωστά στους κύκλους των γραμμάτων. Κανένας όμως νεοέλληνας ποιητής δεν είχε εμφανιστεί. Οι Ελληνιστές διάβασαν με απληστία τις ωδές. Ενθουσιασμένοι απ’ το ρυθμό, το κλασσικό στυλ, τον εθνικό παλμό και προ πάντων το ύψος των ιδεών του ποιητή, όλος ο μορφωμένος κόσμος της Γαλλίας αναγνώρισε αμέσως και ανεπιφύλακτα την αξία του. Ο διακεκριμένος σινολόγος Ελληνιστής Stanislas Julien ζήτησε αμέσως από το Νικολόπουλο να μεσολαβήσει στον Κάλβο και να του δοθεί η ευκαιρία να μεταφράσει τη Λύρα στα Γαλλικά. Το βιβλίο κυκλοφόρησε και οι κριτικές ήταν διθυραμβικές. Προετοιμασμένος ψυχολογικά, τον Ιανουάριο του 1826 ο Κάλβος έφτασε στο Παρίσι και βρέθηκε ξαφνικά μέσα σε μιά ατμόσφαιρα άκρατου και συγκινητικού ενθουσιασμού. Τον υποδέχονται θερμά. Ο Νικολόπουλος τον παρουσιάζει στον μεταφραστή του σινολόγο S. Julien,  στον ακαδημαϊκό και κριτικό N. Lemersier,  στον διευθυντή της εγκυκλοπαιδικής επιθεώρησης Revue Encyclopedique, M. Avenel. Ο τελευταίος τον προσέλαβε αμέσως στο επιτελείο της σύνταξης του περιοδικού του και έτσι ο Κάλβος εξασφαλίζεται και οικονομικά. Με την υποστήριξη των νέων φίλων του τώρα, ο Κάλβος άρχισε να τυπώνει το δεύτερο μέρος των ωδών του. Ο Ελληνιστής μεταφραστής G. Pauthier αναλαμβάνει  και τις μεταφράσεις ταυτόχρονα στα Γαλλικά. Οι δεύτερες αυτές δέκα ωδές τυπώθηκαν σ’ ένα βιβλίο μαζί με μερικά ποιήματα του Χριστόπουλου. Καινούργιες διθυραμβικές κριτικές, καινούργιες δάφνες. Ο Κάλβος καταξιώνεται. Σίγουρος τώρα για την αξία του και την προσφορά του, αποφασίζει να γυρίσει θριαμβευτής στη χώρα του. Έτσι στις 10 Ιουλίου 1836 ο Κάλβος με την βασιλική φορτηγίδα «Πέστροφα», έφτασε στην πρωτεύουσα της Ελλάδας, το Ναύπλιο. Η έκπληξή του, μη βρίσκοντας ίχνος ελληνικής κυβέρνησης, ήταν εντελώς απρόσμενη. Μη έχοντας που να απευθυνθεί, κατευθύνθηκε στα γραφεία της «Γενικής Εφημερίδος της Ελλάδος» και ζήτησε τον διευθυντή της Φαρμακίδη. Ο Φαρμακίδης ούτε που τον ήξερε κάν. Ο Κάλβος του έδωσε τι δύο ποιητικές συλλογές του της Γενεύης και των Παρισίων. Μετά από λίγες μέρες στο Ναύπλιο, ο Κάλβος απογοητευμένος φοβερά αποφάσισε να φύγει για την Κέρκυρα. Ο Φαρμακίδης που στο μεταξύ διάβασε τις ωδές, του έδωσε συστατική επιστολή για τον λόγιο καθηγητή των Ελληνικών στην Ιόνιο Ακαδημία Κ. Ασώπιο.

          Όταν ο Κάλβος έφτασε στην Κέρκυρα, ο Ασώπιος τον παρουσίασε στον Πρύτανη της Ιονίου Ακαδημίας, λόρδο Γκύλφορδ. Ο Γκύλφορδ διαβάζοντας από χρόνια τους Times του Λονδίνου, γνώριζε τον λογιοτατισμό και την επιστημονική μόρφωση του Κάλβου από τα άρθρα του και τις ομιλίες του. Έτσι εκτιμώντας σε βάθος, τον συνεργάτη του Φώσκολο, τον άνθρωπο που δίδαξε τα Ελληνικά και έδωσε περισπούδαστες διαλέξεις στην Αγγλία, που συνεργάστηκε με τους μεγάλους επιστήμονες πανευρωπαϊκής ακτινοβολίας κι έκανε ν’ ακουστεί η φωνή της Ελλάδας στην καρδιά της Αγγλίας, τον οραματιστή για την αδιάσπαστη ενότητα του αρχαίου και του νεώτερου ελληνικού κόσμου, που δίδαξε Ελληνικά στη Ζυρίχη και στη Γενεύη, που συνεργάστηκε με τον Καποδίστρια και που οι ωδές του συνετάραξαν την ευαίσθητη Ευρώπη, τον πρότεινε αμέσως για καθηγητή στην Ιόνιο Ακαδημία, στην έδρα της Συγκριτικής Λογοτεχνίας. Ως καθηγητής ο Κάλβος ήταν σοβαρός και αυστηρός, έτσι που ο Σπυρ. Δε Βιάζης έγραψε στη βιογραφική μελέτη του για τον Κάλβο: «Μόλις επείθετο περί του αδυνάτου της ευδοκιμήσεως του μαθητού έγραφε προς τους γονείς ν’ αποσύρωσι του σχολείου το τέκνον…». Οι απογοητεύσεις που δέχονταν στην Κέρκυρα ο ποιητής ήταν η μία κατόπιν της άλλης. Το μίσος και η μισαλλοδοξία βασίλευαν παντού. Στο νησί έκανε ελάχιστους φίλους μα πολλούς, πάρα πολλούς εχθρούς. Οι φιλολογικοί κύκλοι δεν τον δέχτηκαν. Γράφουν οι μελετητές του, ότι με τον Σολωμό δεν μίλησαν ποτέ. «Αν και συναντιόνταν ταχτικά, αντιπαρέρχονταν χωρίς να χαιρετισθούν, ωσάν δύο άγνωστοι μεταξύ τους». Η άγνοια που έδειχναν για την ποίησή του οι λογοτέχνες της γενιάς του, ύστερα μάλιστα από την αναγνώριση της μεγάλης ποιητικής αξίας των ωδών του στο εξωτερικό, ερέθιζε και πίκραινε τον Κάλβο. Η επτανησιακή σχολή, Πολυλάς, Τυπάλδος, Μαρκοράς, Λασκαράτος, Σολωμός κλπ. τον αγνοούσαν. Πικραμένος και βαθύτατα θλιμμένος ο Κάλβος εγκαταλείπει την πατρίδα του στις 27 Νοεμβρίου 1852 για την γηραιά Αλβιόνα. Στην Ελλάδα θα γυρίσει με την μεταφορά των οστών του το 1960. – Ώ φιλτάτη πατρίς! Πόσον ενωρίς ενθυμείσαι τα τέκνα σου!!!

-ΘΑΝΑΣΗΣ  ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ, 141-144, «ΚΑΙ  ΣΥ ΤΟΝ ΥΜΝΟΝ ΔΕΞΟΥ» Προσβάσεις στον κόσμο του Ανδρέα Κάλβου

-ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΛΑΚΑΣ, 145-155, ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΛΒΟΣ: ΑΠΟ ΤΟ ΑΔΙΕΞΟΔΟ ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΟΛΜΗ 

-ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΠΛΗΣΗΣ, 91-96, ΠΟΙΗΣΗ  ΚΟΣΜΟΓΟΝΙΚΗ

-ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΑΤΣΟΣ, 9-45, ΚΑΛΒΟΣ, ΠΟΙΗΤΗΣ ΤΗΣ ΙΔΕΑΣ

-ΚΩΣΤΑΣ Ε. ΤΣΙΡΟΠΟΥΛΟΣ, 156-160,

Ο ΚΑΛΒΟΣ  ΠΟΙΗΤΗΣ  ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΩΝ

          Γνωρίζετε πώς υπάρχουν ποιητές, που προσελκύουν κατ’ εξοχήν την προσοχή μας στο τί λένε- ή για να χρησιμοποιήσω μιάν άστοχη τρέχουσα έκφραση: στο περιεχόμενο της ποίησής τους. Και υπάρχουν άλλοι ποιητές που μας μαγνητίζουν με το πώς, με τον τρόπο, ακριβώς, που διατυπώνουν σε γλώσσα ό,τι έχουν να ειπούν. Από τον Μαλλαρμέ και δω, εννοήσαμε οι Ευρωπαίοι ότι η αυθεντική δημιουργία Τέχνης συσπειρώνεται ακριβώς σ’ αυτό το πώς, στον τρόπο γραφής που κατορθώνει κάθε συνειδητός δημιουργός ποίησης. Και τρόπος γραφής σημαίνει γλώσσα, γιατί η γλώσσα ακριβώς αυτή- πού είναι, θαρρείς, μια ξεχωριστή, ιδιότυπη γλώσσα μέσα στην γλώσσα ενός λαού-, οι λέξεις του ποιητή, οι φράσεις που επιλέγει, είναι εκείνες που δημιουργούν το έξοχον πνευματικό γεγονός της ποίησης. Όταν ο ποιητής πάρει από την κοινή γλώσσα τα υλικά και πλάσει την δική του γλώσσα, τότε κατορθώνει σ’ αυτήν ν’ αποτυπώσει την ιδιοτυπία της προσωπικότητάς της, την αρχέτυπη μορφή του πνεύματός του. Γιατί το κατορθωμένο «ποίημα- καθώς επισημαίνει ο Τζώρτζ Στάινερ- διεισδύει ως αυτές τις ρίζες της γλώσσας».

          Γνωρίζετε, ακόμη, κυρίες και κύριοι, πόσο μεγάλο κίνδυνο αντιμετωπίζει ο ποιητής που είναι συνειδητά ποιητής πατριωτικός, καθώς ο Κάλβος, κίνδυνο να επισύρει την προσοχή των αναγνωστών του στο τί λέει, κάνοντάς τους να παραθεωρήσουν το πώς, τον τρόπο που ολοκληρώνεται και λειτουργεί το ιδικό του αποκλειστικά λεκτικό. Τον κίνδυνο αυτό δεν κατορθώνει να νικήσει ο Ουγκώ.

          Και γνωρίζετε, τέλος, τί σκληρή πίεση ασκεί η ομιλούμενη γλώσσα, η λαλιά της κάθε ημέρας, στον ποιητή που ζώντας τα γεγονότα της εποχής του και την γλωσσική της πραγματικότητα, που τα σημειώνει νοητά, ακουστά και ορατά, αναζητεί ακριβώς, μέσα στους τρόπους της γραφής την φυσιογνωμία του, τον εαυτό του- δηλαδή την αποκλειστικά δική του γλώσσα, εκείνη που ορθώνει τελικά ως τρόπαιο, επάνω από την καθημερινή χασμωδία, την χασμωδία που σκεπάζει το χαίνον μυστήριο της ύπαρξής μας στον κόσμο αυτό.

          Ο Ανδρέας Κάλβος, όμως, αυτός ο κρυσταλλώδης ποιητής, ο ποιητής της ιδέας κατά τον Κωνσταντίνο Τσάτσο, κατόρθωσε να πλάσει ένα γλωσσικό όργανο ειδικά για την ποίησή του, και να του εμφυσήσει ζωή αθάνατη, πώς, με ποιό τρόπο; Συμπεραίνοντας με γνώση, σοφία ποιητική και αποκρυμμένη ευαισθησία, όλη την ιστορία της ελληνικής γλώσσας, από τον Όμηρο ως το θεοκεντρικό Βυζάντιο και την Τουρκοκρατία.

          Η ποίησή του είναι ένα κρουστό, μοναδικό, ατίμητο ύφασμα λέξεων- σημείων που μας ανοίγουν, με τρόπο υπαινιχτικό, το πνεύμα σε όλη την γλωσσική περιπέτεια των Ελλήνων, στη μάχη τους να καθυποτάξουν στις λέξεις της γλώσσας τους την πραγματικότητα και να την αθανατίσουν με τον τρόπο της Τέχνης. Έτσι δικαιώνεται ο Παλαμάς γράφοντας πώς «η ποίηση του Κάλβου εξυμνεί την Επανάστασιν, εκπροσωπούσα την ελληνικήν παράδοσιν». Δεν γνωρίζω κανέναν άλλον ποιητή στη  νεοελληνική λογοτεχνία που να έπλασε μιάν αποκλειστικά δική του ποιητική γλώσσα- εκτός από τον Καβάφη που κι εκείνος, με τον τρόπο του, είναι, γλωσσικά, ένας ποιητής συμπερασματικός.

          Και είναι τόση η δημιουργική δύναμη του Κάλβου, τέτοια η γλωσσική του εξουσία κι επιβολή, η περίπου αυταρχική, ώστε όχι μόνο να μη μας ενοχλεί η γλώσσα αυτή, όχι μόνο να μας διαποτίζει πλήρως και να προκαλεί το θάμβος που ονειρευόταν ο Χουάν Ραμόν Χιμένεθ, αλλά να μας επιβάλλεται με την συγκλονιστική, οργανικά ολοζώντανη πολυφωνία των μορφών της ελληνικής γλώσσας του παρελθόντος.

          Η γλώσσα του Ομήρου, η γλώσσα του Πινδάρου και των αρχαίων Τραγικών, με λέξεις- σημεία μοναδικά της ακήρατης φυσιογνωμίας τους, ξαναζούνε μέσα στην γλώσσα του Κάλβου. Πώς; (Ιδού, πάλι ερωτηματικό τροπικό επίρρημα- κλειδί). Όχι με τρόπο τεχνητό και ψεύτικο, ούτε με στολίσματα μιάς τυχόν γλωσσικής αμηχανίας του δημιουργού, αλλά ως μέλη οργανικά ενός σώματος που ασπαίρει μέσα στο έκθαμβο φώς της μεγάλης Ποίησης. Η γλωσσική συνειδητότητα του Κάλβου δημιουργεί ένα κολοσσιαίο πνευματικό γεγονός: μιά γλώσσα αποκλειστικά και μόνο για την ποίησή του, που στην πραγματικότητα δεν μιλιόταν, με τα ζωογόνα σημεία της ελληνικής γλώσσας που αποτυπώθηκαν στα μεγάλα μνημεία του ελληνικού λόγου- μιά γλώσσα που είναι αυτή η χαμένη ένσαρκη μορφή του, ο τύπος του πνεύματός του, επάνω στο σώμα το άχραντο της ποίησης, βαθιά χαραγμένος. Έτσι, μας πρόσφερε ένα έργο που η προσεχτική μελέτη του μας οδηγεί, κατά την έκφραση του Ρολάν Μπάρτ, από την λογοτεχνία στην γραφή.

          Δεν ανήκει στις προθέσεις μου να προσφέρω παραδείγματα από τις «Ωδές» του και να τις συγκρίνω με μύρια θραύσματα της αρχαίας και βυζαντινής ελληνίδας γλώσσας. Τα σοφά αυτά συγκριτικά δείγματα των μελετητών του συνάθροισε και εμπλούτισε ο καθηγητής κ. Μ. Γ. Μερακλής. Σ’ αυτόν θα παρέπεμπα. Αντίθετα, πρόθεσή μου είναι να αποτιμήσω τον γλωσσικό άθλο του Κάλβου και να υπογραμμίσω την σπουδαιότητα του έργου του, για την ελληνική γλώσσα, που υψώνεται σε μνημείο ποιητικό. Για τον άθλον αυτό ο Κάλβος είχε αρμόδια προετοιμαστεί με ενδόμυχη σοφία, όχι μόνο στα πρώτα χρόνια του βίου του στη Ζάκυνθο, αλλά και αργότερα, στις ανθούσες ελληνικές παροικίες της Ευρώπης, όπου η γλωσσική φθορά ήταν περιορισμένη και η γλωσσική μνήμη ισχυρότερη, καθώς απέμενε ανέπαφη από την καθημερινότητα. Είχε διαβάσει τους αρχαίους και το αναγνώριζε-αλλά με τί οξύ και υψηλά δημιουργικό αισθητήριο τους είχε διαβάσει!

          Ετοίμαζε στο Λονδίνο ένα ελληνοαγγλικό λεξικό που φυσικά τον είχε ωθήσει στην αναδίφηση άλλων, παλαιότερων ελληνικών Λεξικών- μιάν αναδίφηση που αρέσκονται να ασκούν όλοι οι συνειδητοί ποιητές- οι σωτήρες των λέξεων μιάς γλώσσας. Και είχε μεταφράσει τους Ψαλμούς και την Θεία Λειτουργία της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

          Ο Κάλβος, μετά από κάποιες ατυχείς προσπάθειες να γράψει τραγωδία- προσπάθειες που απογοήτευσαν ακόμη και τον στενό του φίλο Ούγο Φώσκολο- κατορθώνει να υψωθεί σε μιά παράξενη γλωσσική συνειδητότητα, καταβυθιζόμενος, με νου και καρδιά, μέσα στην ελληνική παράδοση. Από το αναιώνιο αυτό ελληνικό ορυχείο ανηφορίζοντας, αιστάνθηκε τον λόγο του να μεστώνει ποιητικά, να αποχτά οργανική ταυτότητα με το πνεύμα του, αλλά και να συμπεραίνει ποιητικά- δηλαδή γλωσσικά, οπλισμένος με τις λέξεις- σημεία των εποχών που οι Έλληνες έζησαν δημιουργικά, με ύψιστο καημό τους την γλώσσα, ως έργο αθανασίας τους. Με το επίτευγμά του αυτό ο Κάλβος έπλασε και μας κληροδότησε «μετόπας αρχαϊκάς αλλά και αρχαϊκάς τριγλύφους», κατά τον Σίμο Μενάρδο. Πώς; Με φρόνημα αρχαίο και με ήθος χριστιανικό.

          Αυτά τα δύο στοιχεία είναι οι ηθικές συντεταγμένες που κυριαρχούν στην ποίησή του, έστω και αν η πρώτη είναι πιο φανερή και η δεύτερη δρα υποδόρεια. Ο Κάλβος αναδείχτηκε ποιητής μέγας του γένους των Ελλήνων όχι μόνο γιατί με την προσωπική του γλώσσα συμπέρανε τα χαρακτηριστικά στοιχεία και τους κυρίαρχους τρόπους ποιητικής γραφής των Ελλήνων. Αλλά και γιατί κατόρθωσε τον τρόπο γραφής του, το πώς δηλαδή, να τον συνταιριάσει με την μεγαλοσύνη της ιδέας που εβουλήθηκε να εκφράσει- δηλαδή με το τί, ας το πούμε και πάλι, διαφωνώντας με την έκφραση: με το περιεχόμενο της ποίησής του.

          Ποιητής κατ’ εξοχήν πατριωτικός, συμπέρανε όχι μόνον τη γλώσσα της πατρίδας αλλά και την Ιστορία της. Πώς; Αποκαλύπτοντας στα γεγονότα της ελληνικής Επανάστασης του Εικοσιένα τα αρχαία, ανεξάντλητα, κινούντα αίτια της ιστορικής συμπεριφοράς των Ελλήνων. Ξεκινώντας θαρρείς από την τρομερή, σαν κραδαινόμενη σπάθα, απόφανση του Ομήρου:

«την μισή αξία του ανθρώπου ο βροντόλαλος ο Δίας

του παίρνει, απ’ την στιγμή που επλάκωσε γι’ αυτόν σκλαβιάς ημέρα»

θεωρεί την μοίρα των Ελλήνων με κεντρικό άξονα- σημείο, την Ελευθερία, ως ύψιστη αρετή, Έτσι, στην Ωδή «Είς τον Ιερόν Λόχον» αντηχεί η κραυγή των Θερμοπυλών και η έσχατη κραυγή της Βασιλεύουσας που ψυχορραγεί’ στην Ωδή «Είς δόξαν», το ύψιστο μάθημα του Ελληνισμού από την αρχαιότητα, και στις Ωδές «Είς θάνατον», «Είς Ελευθερίαν», «Είς την νίκην», ή «Αι ευχαί» όλος ο ελληνικός ηθικός κόσμος συμπεραίνεται με μίαν υψηλή ομορφιά και που είναι ουσία λέξεων- σημείων και εικόνων.

Στις Ωδές του όμως ο Κάλβος συμπεραίνει και κάτι άλλο, βαρυσήμαντο: τα ελληνικά σύμβολα. Ξεκινώντας από το αρχαϊκό σύμβολο του Ωκεανού ως πατέρα των θεών, απολήγει με ιστορική συνέπεια, στο σύμβολο του Σταυρού που νοηματίζει το ήθος της ποίησής του όχι μόν ως σύμβολο μαρτυρίου του δουλωμένου Έλληνα αλλά και ως σύμβολο της νίκης, ως σύμβολο υπερφυούς ελπίδας που προκαλεί την αναγωγή της Ιστορίας στο θείο:

          «Πολλά μεν σκοτεινά’

          φέγγει επ’ ολίγα τ’ άστρον

          Το της αθανασίας’

          Την εκλογήν ελεύθερον

                Δίδει το θείον».

Νομίζεις πώς ακούς όχι μόνο κατακλείδα αρχαίας τραγωδίας, αλλά και συμπέρασμα υψηλής χριστιανικής διδαχής. Τα σύμβολα αυτά, και άλλα, της Ειμαρμένης, του Χρόνου, της Δόξας- εικονίσεις λιτές, πυκνότατες σε ποιητική ουσία, συναρθρώνονται με συμβολικές εικόνες της φύσης πού μας ανάγουν στους Ορφικούς Ύμνους (της Νύχτας, της Μέρας, της Θάλασσας), σύμβολα που για τον Κάλβο είναι, αληθινά, ένας έμψυχος κόσμος. Τα σύμβολα αυτά είναι, πέντε χιλιάδες τώρα χρόνια, τα αείζωα σύμβολα πού συγκρατούν τις συνειδήσεις των Ελλήνων μέσα στον αισθητό κόσμο. Πώς; Με τρόπο καθολικό, δηλαδή ποιητικό, κατά τον λόγο του Αριστοτέλους: «Η μέν γάρ ποίησις μάλλον τα καθόλου, η δε Ιστορία τα καθ’ έκαστον λέγει».

          Ο Ανδρέας Κάλβος, λοιπόν, ποιητής κατ’ εξοχήν πατριωτικός, συμπέρανε την πολυμορφία και την πολυσημία της ελληνικής γλώσσας, συμπέρανε τα ηθικά στοιχεία της ελληνικής Ιστορίας και ακόμη, συμπέρανε τα διαιώνια σύμβολα του Ελληνισμού με τρόπο αρμόδιο, δηλαδή ποιητικό. Συμπέρανε, τέλος, τις ελληνικές ιδέες της Ελευθερίας, της Δικαιοσύνης, του Ηρωϊσμού, της Ομορφιάς, και όλες τις ανήγαγε στην Ιδέα της Αρετής. Και δικαιώνεται ο Κωνσταντίνος Τσάτσος που τον ονομάζει «τον κλασσικότερο ποιητή που έχομε στην Ελλάδα».

          Οι κρυσταλλώδεις, ασκίαστες, ιδανικές εικόνες συμβολισμού και ερμηνείας της μοίρας των ανθρώπων με τις οποίες εδόμησε την ποίησή του, ακόμη και όταν περιγράφουν συμβάντα ή καταστάσεις της φύσης, ή της Ιστορίας- παραδ. Η Ωδή «Είς Χίον»,- μεταμορφώνονται σε γεγονότα πνευματικά. Πώς; Διά της μοναδικής, εντελώς προσωποπαγούς γλώσσας του που δεν είναι γλώσσα αισθητή, σαρκική αλλά γλώσσα νοητή. Και όπως σημειώνει ο Πλωτίνος: «ο μέν γαρ αισθητός κόσμος μοναχού, ο δε νοητός πανταχού». Στο έργο του Κάλβου μεταστοιχειώνεται η νοητή πραγματικότητα της αρχαίας, μεσαιωνικής, νεώτερης Ελλάδας σε ποίηση.

          Αυτή την νοητή πραγματικότητα αποτύπωσε χαράζοντάς την σε μάρμαρα σκληρά εκτυφλωτικής λευκότητας, με τα ελληνικά ποιητικά μέτρα. Όσο και αν η Σημείωση για τη μετρική του με την οποία συνόδευσε την α΄ έκδοση της «Λύρας» να μη μας φωτίζει αρκετά, ακούμε, όταν μέσα σε σιγή ψυχής αρθρώνουμε τον τιμιότατο ποιητικό του λόγο, τα μέτρα του Πινδάρου, των Τραγικών, της βυζαντινής ποίησης. Αναδύθηκε από μιά θάλασσα δημοτικού τραγουδιού αλλά δεν έχασε την ακήρατη ιδιοτυπία του. Με την περήφανη χειρονομία του δημιουργού που εβρήκε στην γλώσσα του ακέριο τον εαυτό του, ελάκτισε την ομοιοκαταληξία των στίχων που τόσο επίεζε τον ποιητή του καιρού του και αναδείχθηκε ο πρώτος και μέγας μοντέρνος ποιητής των Ελλήνων. Σεβάστηκε και δημιουργικά συμπέρανε την αρχαία παράδοση του μέτρου- με τον τρόπο του. Κι αυτό είναι το ύφος του. Αρνήθηκε, ως ελάχιστα ελληνική, την ομοιοκαταληξία, και την απέρριψε. Γιατί η γλώσσα, καθώς σοφά σημειώνει ο Πάστερνακ, «διαλογίζεται μονάχη της για λογαριασμό του ανθρώπου… χάρη στην ορμή και την δύναμη που της δίνει η εσωτερική της κίνηση».

          Όπως όταν βλέπουμε με αστερωμένη συνείδηση, στον  ύπνο μας, κάποιον ν’ ανεβαίνει και να περπατεί σε πανύψηλο βουνό,- αυτός προς το μέγα φώς, εμείς, ακόμη, στο σκότος του μυστηρίου των ονείρων- αλλά δεν διακρίνουμε τα χαρακτηριστικά του προσώπου του και μόνο το υψηλότατο ανάστημά του μετρούμε, «υπέρ την νύκτα», έτσι και απόψε, μη μπορώντας να αναπολήσουμε την αυστηρή μορφή του που εχάθηκε, ατενίζουμε με δέος, το ποιητικό του μέγεθος, ως φώς νοητό και ως δίδαγμα.

Κείμενο Ομιλίας, 1984     

-ΠΕΤΡΟΣ  ΧΡΟΝΑΣ, 102-108, ΑΚΑΜΑΝΤΑ  ΑΛΟΓΑ

-ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ  ΦΩΤΕΑΣ, 97-101, ΚΑΙΡΙΕΣ ΕΘΝΙΚΕΣ ΥΠΟΘΗΚΕΣ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΚΑΛΒΟΥ

-ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ, 163-164,  ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ  ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΟΥ ΚΑΛΒΟΥ

  Λίγα ακόμα για τον Ανδρέα Κάλβο

          «Επί το μέγα ερείπιον

          η Ελευθερία ολόρθη

          προσφέρει δύο στεφάνους’

          έν’ από γήϊνα φύλλα,

             κ’ άλλον απ’ άστρα.»

          («ΕΙΣ ΨΑΡΑ»)

          Ένα ακόμα «Τετράδιο Ευθύνης» αναρτάται στην πειραιώτικη ιστοσελίδα Λογοτεχνικά Πάρεργα. Είναι το Νούμερο 24 του Απρίλη του 1986 με την συμμετοχή εξαίρετων μελετητών και ερευνητών της ποίησής του. Στον αφιερωματικό τόμο έχουμε και την παρουσία δύο πειραιωτών ποιητών και μεταφραστών, του κατοπινού πανεπιστημιακού και κριτικού της ελληνικής λογοτεχνίας Βαγγέλη Αθανασόπουλου και της ποιήτριας και μεταφράστριας Όλγας Βότση. Και τα δύο αυτά γνωστά μας ονόματα υπήρξαν συνεργάτες του εκδότη συγγραφέα Κώστα Ε. Τσιρόπουλου και του περιοδικού και των εκδόσεων της «ΕΥΘΥΝΗΣ». Ανάμεσα στους συμμετέχοντες διακρίνουμε δύο  ακόμα ονόματα τα οποία ασχολήθηκαν ιδιαίτερα με το έργο και τις φιλοσοφικές και άλλες ιδέες του Καρμπονάρου ποιητή. Του πολιτικού και φιλόσοφου Κωνσταντίνου Τσάτσου και του πανεπιστημιακού καθηγητή, ιστορικού και κριτικού της ελληνικής λογοτεχνίας Μιχάλη Γ. Μερακλή. Όλα τα κείμενα είναι βατά και παρά του γεγονότος ότι έχουν δημοσιευθεί 40 και πλέον χρόνια και οι Καλβικές σπουδές έχουν εξελιχθεί και παρουσίασαν άνθηση έκτοτε, όλα τα δημοσιεύματα παρουσιάζουν ακόμα το ιδιαίτερο ενδιαφέρον τους στην καταγραφή της πρόσληψης και της διαδρομής της ποίησης του Ανδρέα Κάλβου μέσα στην Ελληνική Ποιητική Παράδοση. Επιβεβαιώνοντας τον λόγο του Κωνσταντίνου Τσάτσου ότι "Σπάνια ένα ποιητικό έργο δίνει τόσες αφορμές να σκεφτούμε τα γενικότερα προβλήματα της τέχνης, όσο το σύντομο έργο του Κάλβου. Ίσως γι’ αυτό να δυσκολευόμαστε όταν προσπαθούμε να εκφράσουμε το πνεύμα του και να εξηγήσουμε την τεχνική του. Διαισθανόμαστε την πολύτιμη ουσία πού βρίσκεται εκεί κι όμως δεν είναι εύκολο να την ορίσωμε. Βέβαια σε τέτοιες δυσκολίες σκοντάβομε πάντα στη σφαίρα της αισθητικής κρίσης. Ίσως όμως ειδικά στον Κάλβο να μας συμβαίνη τούτο σε μεγάλο βαθμό…..», σ. 9. Ο Ζακύνθιος ποιητής μετά την μεταπολίτευση του 1974, για την ακρίβεια θα γράφαμε μετά την μετακομιδή των οστών του ίδιου και της δεύτερης γυναίκας του από την Αγγλία στο κοιμητήριο της Ζακύνθου το 1960 έγινε για μία ακόμη φορά το κέντρο των πνευματικών ενδιαφερόντων ποιητών, πεζογράφων, συγγραφέων, εικαστικών και φιλολογικών κύκλων. Και αν η μνήμη δεν με απατά, μοιράζονταν στα Σχολεία της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ένα ανθολόγιο των Ωδών του Κάλβου, με εισαγωγή του δεύτερου προέδρου της Μεταπολιτευτικής μας περιόδου Κ. Τσάτσου. Εξάλλου, αφήναμε πίσω μας την στρατιωτική χούντα, ενώ, είχε παρέλθει η πολιτική περίοδος-από το Καλοκαίρι του 1826- που η Αστυνομία των Παρισίων και οι πράκτορές της παρακολουθούσαν την κεντρική πόρτα μιάς τετραγώνου οικίας της οδού Ρύ ντε λ’ Εκόλ ντέ Μεντσίν να « εξήρχετο σχεδόν κάθε πρωί ένας σκυθρωπός και αμίλητος κύριος περίπου 33 ετών. Είς την άκραν της αυτής οδού και προ της παλαιάς Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου των Παρισίων, ανέμενε σχεδόν κάθε πρωί την έξοδον του σκυθρωπού νέου, ένας σκυθρωπότερος μεσήλιξ με το βλέμμα καρφωμένον εις την θύραν της τετραωρόφου οικίας, την οποία ήτο απομεμακρυσμένος περί τα δέκα μέτρα.». Ο ξένος αυτός ήταν «Ο αλλοδαπός αυτός που κατάγεται από την Ζάκυνθο, και διακηρύσσει το πνεύμα του ενθουσιωδεστέρου φιλελευθερισμού. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι λαμβάνει μέρος εις τας πολιτικάς μηχανορραφίας της Ανατολής…». Αυτά αναγράφονται σε άκρως εμπιστευτικό έγγραφο της Παρισινής Αστυνομίας και φυλάσσονταν στο φάκελο του ποιητή. Τα ανωτέρω μαζί με την παράθεση 8 μυστικών εγγράφων στα Γαλλικά μας ανακοινώνει στο άρθρο του «Ο ποιητής Ανδρέας Κάλβος και η Αστυνομία των Παρισίων» σελ. 121-131, ο παλαιός καθηγητής του Πανεπιστημίου της Βιέννης Πολυχρόνης Κ. Ενεπεκίδης, στο σύμμεικτο έργο του «Κοραής-Κούμας- Κάλβος», Πηγαί και Έρευναι περί της Ιστορίας του Ελληνισμού από του 1453. Τόμος 2^ος, εκδόσεις του Βιβλιοπωλείου της «Εστίας», Αθήνα χ.χ. (1967). Ο τόμος του επιφανούς καθηγητού που έχει συνδεθεί και με την πόλη μας, τον Πειραιά, είναι αφιερωμένος «εις τον αλησμόνητον Γεώργιον Συριώτην διευθυντή του «Βήματος»». Πριν και κυρίως μετά την πολιτική μεταπολίτευση του 1974 ο Ανδρέας Κάλβος είχε αρχίσει να γίνεται «της μόδας» για να υιοθετήσω την διαπίστωση του βυζαντινολόγου Νικολάου Β. Τωμαδάκη, στο δικό του άρθρο που υπογράφει το 1960 στο περιοδικό της «Κρητικής Εστίας». Βλέπε «Ανδρέας Κάλβος» σ.159-162 στο Ν. Β. Τωμαδάκη, «Απανθίσματα» Γραμματολογικά και Βιογραφικά της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας. (Μελέται και άρθρα), εκδόσεις Γ. Φέξη 1962. Ασφαλώς, την παρουσία του κλασικιστή ολιγογράφου ποιητή- δημοσίευσε μόνο 20 ΩΔΕΣ δεν υποδέχθηκαν όλοι οι κατοπινοί σχολιαστές του θετικά, υπήρχαν και οι αρνητές του. Στις μέρες μας όμως, είμαστε πλέον βέβαιοι ότι το πνευματικό του έργο και η φιλοσοφία του δεν «κρύβεται» μέσα στην καταχρηστική ποιητική προπαγάνδα εθνικών μηνυμάτων του έργου του-όπως και του έργου του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού από τους αρμόδιους κρατικούς εκπαιδευτικούς φορείς της επαράτου (θυμόμαστε ονόματα καθηγητών και ιερέων που υμνούσαν το τότε καθεστώς και το τι έλεγαν για τους δύο αυτούς μεγάλους μας ποιητές), αλλά στην ίδια την αξία της φωνής του Επτανήσιου ποιητή. Αυτό το ηρωικό σφρίγος του λόγου του που αντλεί τα εφόδιά του τόσο από την αρχαία μυθική των ελλήνων τοιχογραφία, όσο και από τα ιστορικά γεγονότα της εποχής του και όλα αυτά που ονειρεύτηκε και οραματίστηκε μας τα πρόσφερε σε ένα πλούσιο και πολύχρωμο υφαντό του ελληνικού τοπίου και της ελληνικής φύσης και του ελληνικού φωτός μπλεγμένου με την σκιά του θανάτου. Αρχαιοπρέπεια, Πινδαρικό ύφος και γλώσσα Ομηρικών καταβολών, εκφραστική μεγαλοστομία, ηρωική ιστορικότητα στιγμών της Ελλάδος, ένδοξη υπόμνηση, εικόνες θαυμάσιας λαμπρότητας και φωτεινές μεταφορές ακόμα και μέσα στο γεμάτο σκιές ταμπλό τους, γραφή που δεν βρήκε συνεχιστές παρά τα αφιερωμένα ποιήματα στο όνομά του, όπως του ποιητή Τίτου Πατρίκιου, του Ηλία Γκρή, του Θανάση Κ. Κωσταβάρα για να μείνω σε ενδεικτικά ονόματα. Η Φιλοπατρία του όχι μόνο υπερβολικά εμφανής αλλά δηλώνεται και με όσο γίνεται περισσότερους υψιπετείς τόνους, λέξεις και φράσεις, εικόνες.

«Θερμότατον τον πόθον

εφύτευσας της δόξης

εις την καρδίαν των τέκνων σου,

ώ Ελλάς, και καλείσαι

   μήτηρ ηρώων.»

(«Είς δόξαν»)

          Ποιοί από τους σημερινούς μας ποιητές και ποιήτριες θα υιοθετούσαν το Κάλβειο ύφος, την λυρική ποιητική σκληρότητα της γλώσσας του, τους αναβαθμούς θερμότητας της φιλοπατρίας του και για πια ιστορική αιτία; Οι σύγχρονες Μούσες στην χώρα μας δεν θα μπορούσαν να εγερθούν από τον λήθαργό τους, και να εκφράσουν με την τέχνη τους το φρόνημά ημών των Νεοελλήνων, και την πορεία που επέλεξε να ακολουθήσει η πατρίδα μας. Οι καιροί και οι κοινωνικές συνθήκες και καταστάσεις άλλαξαν τόσο μα τόσο δραματικά και αμετάκλητα. «Κοιμήσου Περσεφόνη στην αγκαλιά της Γης, στου Κόσμου το μπαλκόνι ποτέ μην ξαναβγείς» μελοποιεί με την άκρα ευαισθησία του ο Μελωδός των Ονείρων μας αιώνιος Μάνος Χατζιδάκις.

          ΣΤΟΝ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟ

Ανδρέα Κάλβο

που έσφιγγες με τους στίχους σου

το λαιμό των τυράννων

σήμερα οι τύραννοι έχουν οργανωθεί

σ’ απρόσωπους μηχανισμούς

δύσκολα ξεχωρίζεις το λαιμό τους.

Ίσως να ‘ναι κι αυτό ένας λόγος

που δυσκολεύονται οι ποιητές

στο πιό αληθινό τους έργο.

Τίτος Πατρίκιος, «ΠΟΙΗΜΑΤΑ Β΄ 1959- 2017», εκδόσεις Κίχλη, Αθήνα, 3, 2018, σελ. 36        

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς 21/4/2026

ΥΓ. Ερωτήματα όταν «η ανάγκη γίνεται Ιστορία»: Καλέ μου Κύριε, Κύριε, αληθεύει ότι είχες προφητεύσει μέσα στην πανσοφία σου ότι οι εκλεκτοί υπηρέτες σου την αποφράς ημέρα του «ΕΛΛΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ» θα διάβαζαν; Και κάτι ακόμη, είχες προβλέψει ότι ούτε οι «κομμουνιστοσυμμορίτες» ούτε ο τροτσκιστής ερχόμενος εξ Αμερικής Ανδρέας εντέλει μας πήραν τα σπίτια, αλλά οι Τραπεζίτες επί εποχής πλήρους αποκατάστασης των δημοκρατικών και πολιτικών ελευθεριών μας (;).