Το περιοδικό ΙΣΤΟΡΙΚΑ της Ελευθεροτυπίας και το Βυζάντιο

 Το περιοδικό της ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑΣ

          ΙΣΤΟΡΙΚΑ

Τα τεύχη για το ΒΥΖΑΝΤΙΟ

και την ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ

   Σχεδόν από τα πρώτα φύλλα της παλαιάς πολιτικής απογευματινής εφημερίδας «ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ» υπήρξαμε αναγνώστες της. Στο σπίτι διαβάζαμε την εφημερίδα «ΕΘΝΟΣ», «ΤΑ ΝΕΑ», για το μικρό διάστημα που εκδίδονταν την «ΑΘΗΝΑΪΚΗ» για να μιλήσω για τα απογευματινά ημερήσια φύλλα. Προμηθευόμουν επίσης τον «Ελεύθερο Τύπο», την «Απογευματινή», την «Βραδυνή» και φυσικά τα Κυριακάτικα φύλλα τους. Από τα πρωινά περνούσαν από τα χέρια μου «ΤΟ ΒΗΜΑ», «Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ», «Η ΑΥΓΗ», «Ο ΡΙΖΟΣ» κλπ. Όταν άρχισα να ασχολούμαι και να ενδιαφέρομαι σταθερά για την ποίηση, την πεζογραφία, την ιστορία, γινόμουν δηλαδή αργά και σταθερά ένας τρωγλοδύτης των βιβλιοθηκών αναζητώντας και διαβάζοντας ό,τι έπεφτε στα χέρια μου και παρήχθη από την ελληνική και παγκόσμια λογοτεχνία, αγόραζα και άλλες εβδομαδιαίες σποραδικά εφημερίδες από τις οποίες ενημερωνόμουν/ μασταν για τις νέες εκδόσεις και κυκλοφορίες των βιβλίων. Κάτι που θεωρώ ότι έπραττε και η μερίδα εκείνη των Ελλήνων πολιτών μετά την Μεταπολίτευση, όσοι τέλος πάντων ενδιαφέρονταν για τις τέχνες τα γράμματα, είχαν έφεση στο διάβασμα ήθελαν να πληροφορηθούν για τις νέες κυκλοφορίες και εκδόσεις βιβλίων, να ενημερωθούν για τα Καλλιτεχνικά δρώμενα της εποχής. Θεατρικές παραστάσεις, προβολή κινηματογραφικών ταινιών, μουσικές συναυλίες, εκδηλώσεις χορευτικών σχημάτων, Ομιλίες, επισκέψεις σε Μουσεία και Εκθέσεις Ζωγραφικής. Τα φύλλα των εφημερίδων εκείνων των δεκαετιών ήσαν πολυσέλιδα και αρκετές σελίδες τους ή τα λεγόμενα «σαλόνια» τους ήταν γεμάτα με κάθε κατηγορίας καλλιτεχνικά δρώμενα, πληροφορίες, ειδήσεις, παρουσιάσεις και βιβλιοκρισίες νέων βιβλίων. Διαβάζοντας την έντυπη δημοσιογραφία της εποχής (εμείς οι νεοσσοί αναγνώστες) ερχόμασταν σε επαφή με τις σταθερές στήλες και σελίδες των ελλήνων και ελληνίδων κριτικών, με τι καινούργιο μας παρουσίαζαν από ποιους παλαιότερους ή νεότερους ηλικιακά λογοτέχνες έπαιρναν συνέντευξη, ποιού αναδείκνυαν το έργο ή ποιούς έθαβαν. Είναι χαρακτηριστική η εντύπωσή μας για τα φύλλα των Κυριακάτικων εφημερίδων, οι εφημερίδες της Κυριακής επαρκούσαν να σε καλύψουν αναγνωστικά για μία εβδομάδα και ότι πολλές φορές χρειάζονταν το καροτσάκι της Λαϊκής αγοράς για να τις μεταφέρεις με όλα αυτά που πρόσθεταν. Την περίοδο εκείνη αλλά και μεταγενέστερα η πολιτικοποίηση και η κομματικοποίηση των ελλήνων ήταν έντονη, ισχυρή και εξακολουθητική. Όλοι και όλες είμασταν εμβαπτισμένη στην «κολυμπήθρα» των τότε πολιτικών κομμάτων, κομματικών σχηματισμών, διαφόρων ιδεολογικών ρευμάτων και τάσεων. Ο φανατισμός ήταν φανερός ανεξαρτήτου φύλου, ηλικίας ή πολιτικών χαρακωμάτων, επιλογών και προτιμήσεων. Οι πολιτικοί διαξιφισμοί και διαμάχες γύρω μας ήταν σε καθημερινή βάση, στις παρέες μας, τις συζητήσεις μας, στις σχέσεις μας, στις συντροφιές μας. Θυελλώδεις άνεμοι κοινωνικής ριζοσπαστικοποίησης έπνεαν ανεξέλεγκτα, φυσούσαν και από τις τέσσερεις μεριές των πολιτικών οριζόντων. Η πολιτική ρητορική των καιρών μας άνθιζε ακόμα και παρά «την θέλησή μας» μπλέκονταν με την βιολογική μας ωρίμανση, με τις εφηβικές μας ανησυχίες τα νεανικά μας ερωτήματα με αβέβαια και άγνωστα αποτελέσματα. Βιώσαμε- οι γενιές αυτές- πρωτόγνωρες καταστάσεις, ζήσαμε την απολυτότητα των κάθε είδους και κοινωνικής κατηγορίας Ιδεών ως προτάσεις καινούργιων δεδομένων ζωής, θέσεις και απόψεις πρωτόγνωρες μέχρι τότε στον στενό και στενάχωρο πολιτικό μικρόκοσμό μας. Ισχυρογνωμοσύνες εντεύθεν κακείθεν των πολιτικών και κομματικών τειχών επικρατούσαν και υιοθετούνταν άνευ αντιρρήσεως. Και η παραμικρή ιδεολογική απόχρωση ως πρόταση δεν ήταν άνευ σημασίας. Χιλιάδες οι αποκλεισμοί και οι απορρίψεις σχεδόν σε καθημερινή βάση. Και ενθυμούμενοι από μνήμης το στίχο του ποιητή θέλαμε «να φεύγουμε απ’ όλα αυτά τα τόσο μπερδεμένα πράγματα που είναι δικά μας και ταυτόχρονα δεν μας ανήκουν». Αναμενόμενος όλος αυτός ο κουρνιαχτός, ο αναβρασμός αλλά και οι συχνές απογοητεύσεις μια και βγαίναμε από μία σκοτεινή επταετία που στοίχησε στον Ελληνισμό μεταξύ άλλων την σκλαβιά και την υποδούλωση του Κυπριακού εδάφους σε ξένες κατοχικές δυνάμεις. Ασφαλώς τις ίδιες ανησυχίες και διλήμματα, ερωτηματικά έχει κάθε καινούργια Γενιά που ανοίγει τα φτερά της μέσα στην Ιστορία. Δεν είμασταν οι μόνοι προσήλυτοι των λαϊκών αγώνων, της επιθυμίας μας για ατομική και συλλογική ελευθερία, για ισότητα, πολιτικά δικαιώματα, για κοινωνικές αλλαγές και δράσεις με προοδευτικό πρόσημο. Οι δύο κύριοι πάντως πολυπληθείς πολιτικοί πόλοι που συνασπιζόμασταν σύμφωνα με την ορολογία και τα πολιτικά ήθη της εποχής ήταν η λεγόμενη συντηρητική παράταξη και η λεγόμενη προοδευτική. Η προοδευτική πλευρά από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου ήταν πολυδιασπασμένη σε πολλών ιδεολογικών ερμηνειών αποχρώσεις και εκδοχές. Κατακερματισμένη σε δεκάδες πολιτικά και ιδεολογικά «γκρουπούσκουλα». Κάθε ομάδα και ένα ιδεολογικό ετοιμοπόλεμο καστροφυλάκιο. Πέταγε όπως λέει η λαϊκή παροιμία την «σκούφια της» για να αρχίσει να μαλώνει και να τσακώνεται όχι με τους ιδεολογικούς της αντιπάλους αλλά τους ομοϊδεάτες συντρόφους της. Με μεγάλη ευκολία και γρήγορες ταχύτητες «κρεμούσαν στα μανταλάκια» των συγκεντρώσεων, στις συνελεύσεις της φιλικής παρέας όποιον σύντροφο δεν συμφωνούσε με τις δικές τους ιδεολογικές ερμηνείες και εκδοχές της τότε πολιτικής θεώρησης και κατάστασης. Και χαριτολογώντας θα γράφαμε ότι περισσότεροι ήσαν οι διαγραμμένοι ομοϊδεάτες παρά οι εγγεγραμμένοι, ούτε ιδεολογική- επαναστατική γονιδιακή νομοτέλεια να υφιστάμεθα. Από την άλλη πλευρά των πολιτικών χαρακωμάτων, υπήρχε η πολιτική εκλογική βουλευτική δυναμική της συντηρητικής παράταξης με αρχηγό και ιδρυτή την ισχυρή προσωπικότητα του ηγέτη της του Κωνσταντίνου Καραμανλή που ήρθε προσκεκλημένος από το Παρίσι όντας αυτοεξόριστος και αποκατέστησε την Κοινοβουλευτική Δημοκρατία στην χώρα μας που είχαν καταλύσει οι στρατιωτικοί. Υπήρχε ακόμα και μία μερίδα του ελληνικού λαού που υποστήριζε το χουντικό καθεστώς που έπεσε από τις άφρονες ενέργειές του, και μία άλλη πολιτική μερίδα που ήσαν οι βασιλόφρονες. Αυτοί σε γενικές γραμμές ήταν οι κεντρικοί άξονες των πολιτικών μας πραγμάτων των περιόδων της εφηβείας μας. Ζωή, Ιστορία και Πολιτική συμβάδιζαν και ποδηγετούσαν τις συνειδήσεις μας, χαλύβδωναν τον χαρακτήρα μας ή χαλάρωναν τα οικογενειακά μας μέχρι τότε ήθη, παραδόσεις, δεσμούς σχέσεων, διαμόρφωναν, τροποποιούσαν τις αντιλήψεις και τις αποφάσεις μας για το αύριο που ανέτειλε ελπιδοφόρο.

    Η απογευματινή εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ μπήκε στο σπίτι από τον γράφοντα και κατά το κοινώς λεγόμενο την «ξεκοκαλίζαμε». Αυτονόητο ότι η ύλη της και τα γραφόμενά της επηρέαζαν τις πολιτικές μας επιλογές και κρίσεις, αλλά το κυριότερο, άνοιξε με τις σελίδες που αφιέρωνε για τις διάφορες μορφές της Τέχνης και την Κουλτούρα την αρθρογραφία της ύλη της, τους πνευματικούς μας ορίζοντες και τα καλλιτεχνικά μας ενδιαφέροντα. Στην εκδοτική της διαδρομή η ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ εμπλουτίστηκε θεματικά και ειδησεογραφικά πάμπολλες φορές με πολλά Ένθετα. Ένθετα για την Οικολογία, για την Παιδεία, για την Γλώσσα, το Σχολείο, την Υγιεινή διατροφή, τον Αθλητισμό, την Πολιτική και άλλους πυλώνες της ζωής των σύγχρονων και μοντέρνων εποχών. Η περίοδος του μεταπολεμικού ψυχρού πολέμου βρίσκονταν στα πάνω της, ο Κόσμος ήταν διπολικός, χωρισμένος σε Ανατολή και Δύση. Τα δύο στρατιωτικά μπλοκ και οι συμμαχίες τους. Για μιά μικρή χρονική περίοδο αν θυμάμαι σωστά, πραγματοποιήθηκε πολυήμερη απεργία των δημοσιογράφων και η εφημερίδα ανέστειλε την κυκλοφορία της- εκδόθηκε ένα πρωινό της φύλλο- μετά την διευθέτηση των εργασιακών προβλημάτων των δημοσιογράφων επανεκδόθηκε κανονικά συνεχίζοντας την ανοδική αναγνωστικά κυκλοφορία της. Κατά διαστήματα η εφημερίδα εκτός από τα διάφορα «σαλόνια» (με καλλιτεχνικές πληροφορίες) πρόσφερε στους αναγνώστες της και ποικίλης ύλης περιοδικά.

   Θα μείνω σε δύο τα οποία μας ενδιέφεραν περισσότερο, τα «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» και την «ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ». Η «Βιβλιοθήκη» που στην πρώτη της μορφή ήταν ένθετα φύλλα της εφημερίδας και κατόπιν ως αυτόνομο Περιοδικό κυκλοφορούσε κάθε Παρασκευή. Ένα ξεχωριστό Περιοδικό αποκλειστικά για Βιβλία, Νέες και Παλαιότερες Εκδόσεις και Κυκλοφορίες. Συνεντεύξεις με συγγραφείς και εκδότες, βιβλιοπώλες, μεταφραστές, πλούσιο σε βιβλιοκριτικές και μικρές ή μεγάλες παρουσιάσεις καινούργιων εκδοτικών προτάσεων, μεταφράσεων. Σίγουρα όλοι γνωρίζαμε-όσοι διαβάζαμε συστηματικά και σταθερά εφημερίδες -ότι και οι άλλες, αφιέρωναν σελίδες τους σε Βιβλία και παρουσιάσεις νέων εκδόσεων. Αν δεν κάνω λάθος όμως μόνο η ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ είχε εκδώσει ξεχωριστό περιοδικό για τα Βιβλία. Ήταν η δική της πρόταση αποκλειστικά για κάθε κατηγορίας βιβλιόφιλους και φιλαναγνώστες. Η εμπορική πολιτική άλλων εντύπων «έκλεινε» μάλλον προς τη δημοσίευση «καλλιτεχνικών ντεσού» με άφθονο φωτογραφικό υλικό που απασχολούσε το μεγάλο αναγνωστικό κοινό ανεβάζοντας το τιράζ τους και ιδιαίτερα το τηλεοπτικό κοινό που συνωστίζονταν τότε μπροστά στις ασπρόμαυρες σαν μικρό μπαούλο τηλεοράσεις για να παρακολουθήσουν με αγωνία και μεγάλη περιέργεια τις πρωτόγνωρες για έλληνες τηλεθεατές μεταφορές στην οθόνη ελληνικών μυθιστορημάτων με μεγάλη ακροαματική επιτυχία μαζί και τις νέες γενιές των ελλήνων και ελληνίδων ηθοποιών.

   Το άλλο, σημαντικό περιοδικό της εφημερίδας ήταν τα «ΙΣΤΟΡΙΚΑ». Τα «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» της Ελευθεροτυπίας κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά στις 21 Οκτωβρίου 1999 με αφιέρωμα «Η ΝΑΥΜΑΧΙΑ ΤΟΥ ΝΑΒΑΡΙΝΟΥ» Το «ατυχές γεγονός» που έσωσε την Ελλάδα. Ανάμεσα στους πρώτους συνεργάτες αναγνωρίζουμε τον Πειραιώτη ιστορικό της τέχνης, καθηγητή επιμελητή της Εθνικής Πινακοθήκης κ. Μάνο Στεφανίδη που γράφει για το «Ναβαρίνο: Εικονογραφία και …αγιογραφία» σελ. 45-48, ενώ ακολουθεί το άρθρο «Ο αντίκτυπος στο αγγλικό θέατρο» του καθηγητή ιστορίας στο ΚΠΑ Στέριου Φασουλάκη. Στην προγραμματική ανακοίνωση της έκδοσης ο υπεύθυνος της έκδοσης Βαγγέλης Παναγόπουλος γράφει:

«Ξεκινάμε σήμερα την περιδιάβαση στους δρόμους της ιστορίας, της ελληνικής αλλά και της παγκόσμιας. Πιστεύοντας και στον παιδευτικό ρόλο του Τύπου σε μια εποχή που, κατά γενική ομολογία, το χρηματιστήριο των ιδεών έχει κρατήσει μόνο την πρώτη λέξη, επιχειρούμε αυτή την έκδοση με δύο στόχους.

Τη γνώση και την ξεκούραση.

Ακούγεται από ολοένα και περισσότερους ανθρώπους, κάθε μορφωτικού επιπέδου, ότι καταφεύγουν σε κάποιο βιβλίο ή διαβάζουν ιστορία για να ξεκουραστούν. Και ταυτόχρονα μαθαίνουν. Ένα τέτοιο εργαλείο γνώσης αλλά και ξεκούρασης προσφέρει από σήμερα η «Ε».

Με τη συνεργασία κορυφαίων καθηγητών πανεπιστημίου, ιστορικών και ειδικών επιστημόνων, μέσα από τις σελίδες αυτού του τεύχους θα παρελάσουν όλα τα γεγονότα και τα πρόσωπα της ελληνικής και παγκόσμιας ιστορίας και ταυτόχρονα θα επιχειρηθεί μέσω της επιστημονικής γνώσης η συμβολή και στην ιστορική έρευνα. Τα τεύχη ανά 10 θα δένονται σεε έναν καλαίσθητο τόμο 500 σελίδων που θα παραδίδεται στους αναγνώστες της «Ε» έναντι ενός συμβολικού τιμήματος και θα πάρει τη θέση του στη βιβλιοθήκη σας. Θα έχετε έτσι την ευκαιρία να αποκτήσετε ένα μεγάλο και σημαντικό έργο το οποίο- και αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία-θα έχετε διαβάσει.

«Ε» ΙΣΤΟΡΙΚΑ, λοιπόν, από σήμερα και κάθε Πέμπτη. Κι ένας χώρος για σας. Από τα επόμενα τεύχη θα υπάρχουν σελίδες επιστολών (σύντομων παρακαλούμε) με τη δική σας συμβολή στην ιστορική τεκμηρίωση.

  Καλό μας ταξίδι στους δρόμους της ιστορίας.»

    Στο ίδιο κλίμα και τα «Προλεγόμενα- Ιστορικές αναλογίες» στην αριστερή μέσα 4^η  σελίδα με τίτλο «παρά-σημειώσεις» του Φαίδων Μαλιγκούδη. «Εγκαινιάζοντας την εβδομαδιαία αυτή στήλη και πριν περάσουμε στο προκείμενο, δεν θα ήταν άσκοπο να προτάξουμε δύο- τρείς παρατηρήσεις, για να εξηγήσουμε το χαρακτήρα της, αλλά και το γενικότερο τίτλο που επιλέξαμε γι’ αυτήν….». Η διεύθυνση της εφημερίδας ήταν στην οδό Μίνωος 10-16 στην Αθήνα.

     Με την έκδοση του περιοδικού «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» οι τότε νέοι φιλίστορες πέρα από την μύησή τους στα εύοσμα άνθη της Μούσας Πολύμνιας έρχονταν σε επαφή και με τα διδάγματα της Μούσας Κλειώ της Ιστορίας. Η θεματική του ύλη ήταν πραγματικά εξαιρετική, επιστημονικά έγκυρη με μεγάλη ελληνική και παγκόσμια ιστορική ποικιλία θεμάτων. Το Ένθετο περιοδικό παρουσίαζε συστηματικά θέματα και ζητήματα της Ελληνικής και Παγκόσμιας Ιστορίας στην διαχρονία της. Τεύχη αφιερωμένα σε μεγάλες προσωπικότητες του παγκόσμιου πολιτισμού, των γραμμάτων και των τεχνών, σε Μάχες, Πολεμικά γεγονότα, Συνθήκες ειρήνης και συμφωνίες ηγετών.  Στην μεγάλη ποικιλία έχουμε και αφιερώματα σε αρχαίους έλληνες ποιητές, στους συγγραφείς της Αρχαίας Τραγωδίας, την Ελληνική Μυθολογία και Θρησκεία, τον Ορφισμό. Τους αρχαίους έλληνες ιστορικούς και χρονογράφους, την Αρχαία Ρωμαϊκή Ιστορία, την Ελληνική και Ξένη Φιλοσοφία και τα ρεύματά της, τους Φιλοσόφους, τους Περιηγητές και Ταξιδιώτες. Αφιερώματα σε ιδρυτές της Ψυχολογίας, των Παγκόσμιων Θρησκειών, σε Επιστήμονες, σε Εφευρέτες, σε Αυτοκράτορες και Πολιτικούς, Στρατιωτικούς. Σε διάφορες Ιστορικές περιόδους της Ανθρωπότητας, πχ. Κλασική αρχαιότητα, Βυζαντινή αυτοκρατορία, Οθωμανική περίοδο, Μεσαιωνική Δυτική και Ελληνική, Επανάσταση του 1821, Μικρασιατική Καταστροφή, Κύπρος. Αφιερώματα στην Οικονομία, στα Δεκεμβριανά στον Εμφύλιο Πόλεμο, στην Δίκη των Έξι, στην Μικρασιατική Καταστροφή, στην 4^η Αυγούστου, στον Χαρίλαο Τρικούπη, στην Φιλική Εταιρεία, στο Σύνταγμα της Βαϊμάρης, στον Χίτλερ στον Μάο Τσε Τουνγκ, στον Λένιν και άλλους πολιτικούς ηγέτες κλπ. Καθώς το περιοδικό αγαπήθηκε και διαβάζονταν μαζί με την υπόλοιπη ύλη της εφημερίδας οι υπεύθυνοι της «Ε» και ορθά, αντικαθιστούσαν τα 10 τεύχη με δεμένους τόμους κατ’ αριθμητική σειρά έκδοσης πληρώνοντας ένα ποσό. Κυκλοφόρησαν επίσης και νομίζω μια σειρά τευχών αριθμημένα με λατινικά γράμματα με Ευρετήρια, της θεματικής ιστορικής και πολιτικής ύλης του περιοδικού, τους συνεργάτες επιστήμονες συγγραφείς του.

Σαν Υπεύθυνος έκδοσης αναφέρονταν το όνομα του Βαγγέλη Παναγόπουλου. Στην Σύνταξη της ύλης ο Νάσος Γκολέμης. Ως Σύμβουλος έκδοσης ο Στέργιος Φασουλάκης. Το Συντονισμό και την Επιμέλεια είχε ο Νίκος Βαρδιάμπασης. Σαν Μόνιμοι Συνεργάτες ο Φαίδων Μαλιγκούδης, ο Βασίλης Καρδάσης και ο Απόστολος Διαμαντής. Στο Δημιουργικό ο Γιάννης Κορωναίος και ο Νίκος Κεγαγιάς, μετά από έναν αριθμό τευχών στα ονόματα προστέθηκαν η Αγγελική Τζανετοπούλου και η Σοφία Δρακάκη. Η Παραγωγή Φωτοεκδοτική Α.Ε. Προστέθηκαν ακόμη ο λογότυπος της εφημερίδας «ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ» Ιδιοκτησία Χ. Κ. ΤΕΓΟΠΟΥΛΟΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Α.Ε. Πρόεδρος Δ.Σ. ΧΡΗΣΤΟΣ ΤΕΓΟΠΟΥΛΟΣ. Εκδότης ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΕΓΟΠΟΥΛΟΣ. Διευθυντής ΣΕΡΑΦΕΙΜ Δ. ΦΥΝΤΑΝΙΔΗΣ. Ανάλογα με το θέμα του αφιερωματικού τεύχους αναγράφονταν τα αντίστοιχα ονόματα των συνεργατών που υπέγραφαν τα άρθρα. Το περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» διανέμονταν δωρεάν και απαγορευόταν η πώλησή του. Το περιοδικό όπως αναγράφονταν στο κάτω μέρος του εξωφύλλου εκδίδονταν με την υποστήριξη των Τραπεζών, ΤΡΑΠΕΖΑ ΠΕΙΡΑΙΩΣ και ALPHA BANK.

   Το περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» είχε 50 σελίδες ήταν έγχρωμο και το εξώφυλλο κοσμείτο πάντα με εικόνα από το ιστορικό εξεταζόμενο θέμα μέσα σε πλαίσιο. Με κεφαλαία αναγράφονταν η λέξη «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» το όνομα της εφημερίδας η ημερομηνία κυκλοφορίας του ο αριθμός του τεύχους και ο τίτλος του θέματος σε πλαίσιο. Οι διαστάσεις του ήταν 20Χ28 και ήταν δεμένο με καρφίτσα. Στην τρίτη μέσα δεξιά σελίδα δημοσιεύονταν σταθερά το μικρό άρθρο του υπεύθυνου έκδοσης που ήταν ο Βαγγέλης Παναγόπουλος και στο κάτω μέρος τα στοιχεία του περιοδικού, με τίτλο «Το χρονικό» στεγάζονταν τα ονόματα των συγγραφέων και οι τίτλοι των κειμένων. Στην τέταρτη μέσα αριστερή σελίδα με τις «παρά- σημειώσεις» δημοσιεύονταν το ολοσέλιδο κείμενο του Φαίδωνα Μαλιγκούδη ενώ στην δεξιά στο «αντί- προλόγου» διαβάζαμε το σχόλιο-κείμενο του Νίκου Βαρδιάμπαση. (συνεργάτη της εφημερίδας στις σελίδες της κρατούσε την στήλη των ελληνικών λέξεων, δηλαδή ο Νίκος Βαρδιάμπασης ανέφερε μία ελληνική λέξη και εξηγούσε την προέλευσή της, την καταγωγή της, την ορθογραφία της κλπ.). Ακολουθούσε η ύλη του περιοδικού ενώ υπήρχαν και οι σχετικές εμπορικές διαφημίσεις των υποστηρικτών της έκδοσης. Σημαντική και χρήσιμη η έκδοση του περιοδικού προσφορά στους αναγνώστες της εφημερίδας και χαμηλό κόστος. Το περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» μας κοινωνούσε με φλέγοντα ζητήματα και προβληματισμούς που αφορούσαν την αρχαία, μεσαιωνική και σύγχρονη ελληνική και παγκόσμια Ιστορία, τους κατά καιρούς συντελεστές της, τις σημαίνουσες φυσιογνωμίες της που ξεχώρισαν, τους σύγχρονους μεταπολεμικούς ηγέτες και επαναστάτες, τα αξιοσημείωτα γεγονότα στον Ευρωπαϊκό και όχι μόνο χώρο, τις Ιστορικές περιόδους της, τις Τέχνες ( Μεσαίωνας- Αναγέννηση), τις διακεκριμένες προσωπικότητες και πρόσωπα της σύγχρονης πολιτικής σκηνής και του πολιτισμού. Τις μεγάλες στιγμές και ιστορικούς κόμβους της ανθρωπότητας. Με εύληπτο λόγο, όχι εκτενή κείμενα, σύντομα άρθρα και μεταφράσεις, με επιστημονική εγκυρότητα και επιμέλεια, συγγραφική σοβαρότητα, προσεκτική και ισορροπημένη διατύπωση κρίσεων και θέσεων πάνω σε πολιτικά ζητήματα που απασχόλησαν την κοινή γνώμη, σε διεθνείς συνθήκες και συμφωνίες, οργανισμούς που άλλαξαν την ροή της ανθρωπότητας, συγγραφική ύλη κατανοητή δίχως φανατισμό και ακρότητες γλώσσα, παράθεση ελληνικής και ξενόγλωσσης Βιβλιογραφίας και το ανάλογο πλούσιο έγχρωμο εικονογραφικό και φωτογραφικό υλικό να συνοδεύει τα Περιεχόμενα. Το αναγνωστικό κοινό της εποχής έρχονταν σε επαφή με άγνωστα ίσως, μεγάλα ιστορικά ζητήματα, θέματα που απασχολούσαν μεν κατά κύριο λόγο τους ειδικούς και επιστημονικούς ερευνητικούς κύκλους της Ιστορίας, από την άλλη βοηθούσαν τους αναγνώστες να έρθουν σε γνωριμία με ένα πανόραμα σύγχρονων πληροφοριών και γεγονότων και ειδήσεων ως επικουρική μόρφωσή μας. Τα κείμενα ήταν φιλτραρισμένα με τέτοιον τρόπο ώστε ούτε να χάνουν την επιστημονική εγκυρότητά τους αλλά παράλληλα να είναι κατανοητά και εύληπτα από το μέσο αναγνωστικό κοινό, να κεντρίζουν το ενδιαφέρον του και αν επιθυμούσε να αναζητήσει και άλλες πηγές και στοιχεία, να ασχοληθεί περαιτέρω για όποια Ιστορική περίοδο της ανθρωπότητας και πρόσωπο θα ήθελε. Το περιοδικό όπως προαναφέραμε, απευθύνονταν όχι μόνο σε Ιστορικούς και Πανεπιστημιακούς κύκλους και περιβάλλοντα αλλά και σε καθηγητές, μαθητές, φοιτητές, φιλολόγους στο ευρύτερο αναγνωστικό φιλέρευνο για Ιστορικά θέματα κοινό. Για φιλίστορες και όχι μόνο. Αφιερωματικά τεύχη μιάς ποικιλίας ιστορικών θεμάτων και προβληματισμού που τα είχες συγκεντρωμένα μέσα στο σπίτι σου, πάνω στο γραφείο σου, δίπλα στο κρεβάτι σου, μπορούσες να ανατρέξεις σε αυτά εύκολα και να ενημερωθείς. Ένα είδος λαϊκής ιστορικής «εγκυκλοπαίδειας» αν δεν λαθεύω. Η χρησιμότητα όμως του περιοδικού «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» στηρίζονταν και σ’ έναν άλλον παράγοντα, ότι με τις αναγνώσεις των εβδομαδιαίων Αφιερωμάτων δεν εμπλούτιζες μόνο τις γνώσεις σου πάνω σε Θέματα της Ελληνικής και Παγκόσμιας Ιστορίας και Πολιτισμού, αλλά κατανοούσες σιγά-σιγά και τις εσωτερικές κινητήριες δυνάμεις που κυοφορούνται μέσα στην Πολιτισμική Ιστορία σε συγκεκριμένες χρονικές ιστορικές περιόδους και κομβικές στιγμές. Έβλεπες την περιπέτεια της ανθρώπινης σκέψης που μετουσιωνόταν σε έργα πολιτισμού και πολιτικής δημοκρατικής διακυβέρνησης ή πισωγυρίσματα. Διακρίβωνες στάσεις και ατομικές επιλογές, καταστάσεις της ανθρώπινης πραγματικότητας και φύσης στην δημόσια σφαίρα, μεταβλητές αντιλήψεων κάθε φορά που το απαιτούσαν οι νέες συνθήκες, εφευρετικότητα και δημιουργικότητα προσώπων. Την σταδιακή απομάγευση του Κόσμου και την στήριξή του στον Ορθό λόγο, τις Επιστήμες, τις Εφευρέσεις, τις νέες ανακαλύψεις, το άνοιγμα των εμπορικών σχέσεων και αναταλλαγών. Κατανοούσες καλύτερα τις πολιτικές συμφωνίες, τις κοινωνικές ανατροπές, τις επαναστατικές εξεγέρσεις των λαών, τις κοινωνικές καταστάσεις των δικών σου χρόνων που βίωνες άμεσα και δραστικά. Ενημερωνόσουν για τις αποφάσεις των πολιτικών πρωταγωνιστών της δικής σου εποχής. Ωρίμαζες αργά και σταθερά ιστορικά αποκτούσες ιστορική συνείδηση και οι αντιλήψεις σου διευρύνονταν επί τα βελτίω. Μπορούσες να ερμηνεύσεις κινήσεις πολιτικών ηγετών-μύθων, σκέψεις και επιλογές ιδεολόγων επαναστατών, κρίσιμες αποφάσεις τετελεσμένων μέσα στην πολιτική σκηνή γεγονότων. Με τις ιστορικές γνώσεις που αποκτούσες ξεδιπλώνονταν ο κόσμος της πάλης των Ιδεών της ανθρωπότητας όχι ως αφηρημένο σχήμα και λεκτική θολούρα καθοδηγητικής πρακτικής αλλά ως πολιτική πρόταση και πολιτική εξερεύνηση, ακόμα και ως ταξικός αγώνας κάθε φορά επαναλαμβανόμενος με άλλη ονομασία πολιτικής ένδυσης και συνθηκών. Σύμβολα ισχυρών Προσωπικοτήτων και Ηρώων που έγιναν παραδεκτά από όλους μας, κοινοί των συνειδήσεών μας Θρύλοι και Μύθοι μέσα στην πολιτιστική και πολιτισμική μας παράδοση. Ο άνθρωπος και ο μύθος του ως δρων υποκείμενο μέσα στην Ιστορία, διαμορφωτής της ως Ήρωας. Μύθοι και Θρύλοι ζωντανές παρουσίες στο χρόνο και τον τόπο που εξακολουθούν να συνομιλούν μαζί μας, να κυκλοφορούν ανάμεσά μας, να συνυπάρχουμε με οικειότητα μαζί τους, να προσδιορίζουν αποφάσεις και αντιλήψεις μας τα οντολογικά μας πιστεύω τις υπαρξιακές μας αγωνίες και ερωτήματα, όχι ως μεταφυσικά προερχόμενα, όχι ως θαυμασμού έργα τέχνης μέσα σε Πολυτελή Μουσεία και Αρχαιολογικούς κλειστούς χώρους γεμάτα «ωραία και ένδοξα αρχαία ερείπια» αλλά ως ζώσες παρουσίες μιάς διαρκής ανεξάντλητης διαχρονικής πραγματικότητας μέσα στην κλεψύδρα του χρόνου της Ιστορίας και της εθνικής και προσωπικής μας αυτοσυνειδησίας. Αυτοσυνειδησίας του Ελληνισμού και της κατανόησής του, των αξόνων προσδιορισμού του και αναφορών του. Μαθαίναμε φυσικά και για τα κυρίαρχα Σύμβολα και τους Μύθους της Ιστορίας άλλων Λαών και Εθνών. Αυτό το διαχρονικό της Ιστορίας πολύμορφο ταξίδι μας πρόσφερε οφείλουμε να μνημονεύσουμε και ένα άλλο περιοδικό που κυκλοφορούσε από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 από τις εκδόσεις «Πάπυρος» το περιοδικό «Εικονογραφημένη Ιστορία».

    Με την ευκαιρία της μνήμης της 29 Μαϊου, σε λίγες μέρες, μνήμη Άλωσης της Πόλης και κατάλυσης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (ή έστω ό,τι είχε απομείνει ως γεωγραφικός χώρος) από τους Οθωμανούς, σκεφτήκαμε να αντιγράψουμε στα Λογοτεχνικά Πάρεργα τα Περιεχόμενα των τευχών που έχουν ως θέμα τους την Άλωση και τον τελευταίο βυζαντινό αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Παλαιολόγο ΙΑ΄ τον Δραγάτση και να καταγράψουμε τα τεύχη που γνωρίζουμε και έχουν σχέση με το Βυζάντιο τον πολιτισμό και την ιστορία του, τις πτώσεις και ένδοξες στιγμές του ανάμεσα σε ανατολή και δύση. Το αμαρτωλό Βυζάντιο όπως το απεκάλεσαν με τους ενωτικούς και ανθενωτικούς κατοίκους του, τις πολυπληθείς ομάδες των μοναχών του, τις βυζαντινές αρχοντικές οικογένειές του και τις αυτοκρατόρισσές του, τους στρατιωτικούς του αυτοκράτορες, αυτούς που δολοφονούσαν και εξόριζαν τους αντιπάλους τους για να ανέλθουν στο θρόνο. Τις βυζαντινές οικογενειακές δυναστείες. Τους φανατικούς Εικονομάχους και τους φανατικούς Εικονολάτρες, το Βυζάντιο των συνεχών Θεολογικών έριδων και ακραίων διαξιφισμών του. Τους φωτισμένους και αδιάφορους πατριάρχες του, τους προσκυνημένους. Τους Βυζαντινούς που ήθελαν την ένωση και ανέμεναν βοήθεια από την Δύση και αυτούς που προτιμούσαν το τούρκικο φέσι και την Σελτζούκικη σκλαβιά από τους Φράγκους. Το Βυζάντιο του Μεγάλου Φωτίου και του Βησσαρίωνα, της Άννας Κομνηνής και του Μιχαήλ Ψελλού, του Δούκα και του Φραντζή. Το Βυζάντιο της αυτοκρατορικής χλιδής και της κοινωνικής εξαθλίωσης των πολιτών μετά την απώλεια των πλουτοπαραγωγικών εδαφών της Μικράς Ασίας και των άλλων τοποθεσιών που κατακτήθηκαν από τους Οθωμανούς και τις υπέρτερες στρατιωτικά δυνάμεις του Ισλάμ. Το εναπομείναν έδαφος της βυζαντινής αυτοκρατορίας μετά τις Σταυροφορίες των Δυτικών του 1204. Το Βυζάντιο του Σχίσματος και των εσωτερικών εκκλησιαστικών αιρέσεων. Το Βυζάντιο εν αιχμαλωσία τόσο από εσωτερικές δυνάμεις όσο και από τους εξωτερικούς κινδύνους. Το Βυζάντιο της πολιορκημένης Κωνσταντινούπολης. Το πολυεθνικό Βυζάντιο με τις ψηφιδωτές του τέχνες και τα γράμματα, τα αρχιτεκτονικά μνημεία του και κτίσματά του, τα Τείχη, τα Κάστρα και τους Ναούς του, την αλυσίδα του Κεράτιου κόλπου. Το Βυζάντιο των αναχωρητών μοναχών που αρνούνταν να υπερασπίσουν την Βασιλεύουσα Πόλη και αυτών που διέσωζαν σε παλίμψηστα την Αρχαία Ελληνική Γραμματεία και πνευματική κληρονομιά. Το Βυζάντιο της διάδοσης του χριστιανισμού στους Σλάβους. Το Βυζάντιο της Αγίας Σοφίας και των κοιμητηρίων των αυτοκρατόρων και κατοίκων του. Αυτήν την πολυεθνική και πολυστρωματική αυτοκρατορία που άντεξε για μία χιλιετία κυριάρχησε διοικητικά με την παρουσία της. Το Βυζάντιο αρχαία αποικία των Μεγαρέων. Το Βυζάντιο της Δεύτερης Ρώμης. Την Ανατολική Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία με την ελληνική συνείδηση των τελευταίων αιώνων της πριν την πτώση και τον χαμό της. Το Βυζάντιο των αυτοκρατορικών δυναστειών και του Ποντιακού και Μικρασιάτικου Ελληνισμού. Το Βυζάντιο της τελευταίας του προερχόμενης από τον Μυστρά της Πελοποννήσου βασιλικής δυναστείας των Παλαιολόγων. Τον Βυζαντινό Μυστρά του Γεώργιου Γεμιστού Πλήθωνα. Το Βυζάντιο του τελευταίου υπερασπιστή αυτοκράτορά του, του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου του ΙΑ΄ του Δραγάτση.

   Οι επιστημονικές και επαγγελματικές ιδιότητες των ιστορικών- πανεπιστημιακών συγγραφέων που διαβάζουμε στο περιοδικό «ΙΣΤΟΡΙΚΑ», ίσχυαν την περίοδο που γράφονταν και δημοσιεύονταν τα άρθρα στο περιοδικό.

    Συμπερασματικά, εν τάχει, θα σημειώναμε ότι δύο είναι οι σημαντικότερες φυσιογνωμίες του Ελληνισμού που έγιναν Θρύλος στις συνειδήσεις και τις ψυχές των Ελλήνων. Δύο της Ελληνικής Ιστορίας ισχυρές και επιδραστικές, δυναμικές παραδειγματικές προσωπικότητες που περιβλήθηκαν μέσα στον Ιστορικό χρόνο Μυθικό περίβλημα. Έγιναν δηλαδή κοινής παραμυθίας παρηγορητικής ένδοξης και τιμημένης αναφοράς πρότυπο και παράδειγμα λαϊκής αγωγής μίμηση στις μνήμες των ανθρώπων. Το πρώτο ηρωικό όνομα προέρχεται από τον αρχαίο κλασικό των Εθνικών Ελλήνων Κόσμο και είναι η προσωπικότητα του Μακεδόνα στρατηλάτη Μεγάλου Αλεξάνδρου, η δεύτερη ηρωική αυτοθυσίας μορφή είναι του τελευταίου Βυζαντινού Αυτοκράτορα της χριστιανικής περιόδου του Ελληνισμού, ο τελευταίος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Παλαιολόγος- Δραγάτσης ο ΙΑ΄. Δύο εικόνες εμβληματικές στο εικονοστάσι των Ελλήνων, δύο σύμβολα αυτοθυσίας και μεγαλοσύνης μέσα στο εικονοστάσι της παράδοσης, παραδειγματικά πρότυπα του τι κατόρθωσε να κυοφορήσει στα σπλάχνα του ο Ελληνικός Πολιτισμός. Είναι τα δικά τους ζεστά ακόμα πρόσφορα του μεριδίου συμμετοχής της πατρίδας μας στο παγκόσμιο ιστορικό του πολιτισμού γίγνεσθαι. Δύο Ελληνικές Ηρωικές συνειδήσεις που η μία διέδωσε τον ελληνικό πολιτισμό στα πέρατα της οικουμένης του τότε παλαιού των Εθνικών Ελλήνων Κόσμου και η άλλη που χωρίς σχεδόν βοήθεια, μέσα σε ένα εχθρικό εκ των έσω πολιτικό και θρησκευτικό αντίξοο περιβάλλον υπερασπίστηκε με την ιερή θυσία του όχι μόνο τα τείχη και τα χώματα της Βασιλεύουσας, αλλά το ήθος ζωής και την τιμή του Ελληνικού χριστιανικού πολιτισμού και παράδοσης. Δύο των Ελλήνων δόξες μέσα στον χρόνο της Μοίρας της Ιστορίας που έδειξαν μέχρι τι ύψη μεγαλοσύνης, αυτοθυσίας, προσφοράς, ανδρείας μπορεί να φτάσει το ελληνικό πνεύμα. Και των δύο ηρωικών φυσιογνωμιών δεν βρέθηκε ο τάφος τους (;) και οι δύο είχαν πίσω τους να υπερασπιστούν μία υπέρτερή τους ελληνική κληρονομιά. Και οι δύο δεν σκέφτηκαν την ζωή τους αλλά την αποστολή που τους έταξε η Μοίρα. Υπερασπίστηκαν τον Ελληνισμό είτε της παλαιάς των Εθνικών Ελλήνων Ελλάδας, των Δημοκρατικών πόλεων-κρατών, είτε της Βυζαντινής Χριστιανικής Αυτοκρατορίας και της πρωτεύουσας Κωνσταντινούπολης. Και οι δύο έφυγαν σε σχετικά νεαρή ηλικία, ιδιαίτερα ο Μέγας Αλέξανδρος, ακολούθησε τιμημένα ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ΙΑ΄ από τις Καστροπολιτείες του Μυστρά προερχόμενος. Δύο των Ελλήνων κεντρικοί Θρύλοι μέσα στους αιώνες που τα ίχνη της προσωπικότητάς τους παραμένουν ακόμα ζωντανά, ανθηρά, ζέοντα, καρποφόρα, μεταλαμπαδεύονται από γενιά σε γενιά. Περνούν στο συλλογικό ασυνείδητο των Ελλήνων ως κυρίαρχος μύθος και θρύλος παράδοσης δοξασμένης ζωής.

   Δεν υπάρχουν αν δεν λαθεύω μορφές και είδη της ελληνικής τέχνης και του πολιτισμού που να μην αποτυπώθηκε η μορφή τους. Λαϊκός λόγος και Δημοτικό τραγούδι, λαϊκές αφηγήσεις και παραδοσιακά παραμύθια, Θέατρο Σκιών. Υφαντουργική και ξυλογλυπτική, λαϊκή τέχνη και αγιογραφία. Ζωγραφικές παραστάσεις και γλυπτικές απεικονίσεις, ηρώα σε πλατείες και σε πόλεις, ανδριάντες χάλκινοι ή μαρμάρινοι έξω από ιερούς ναούς η μορφή του Κωνσταντίνου Δραγάτση δεσπόζει σε κάθε σπιθαμή της ελληνικής γης. Ο Έντεχνος λόγος ασχολήθηκε μαζί του, ποίηση, πεζογραφία, διήγημα, θέατρο, η κινηματογραφική τέχνη, καταπιάστηκαν σπούδασαν τον βίο του και την έσχατη ηρωική εθελούσια πράξη αυτοθυσίας του. Της επιλογής του να υπερασπιστεί και να προστατεύσει την Πόλη και τους κατοίκους της από τα Οθωμανικά στίφη. Αυτό το εναπομείναν γεωγραφικό κομμάτι ελληνικής αυτοσυνειδησίας στις ακτές του Βοσπόρου την παλαιά αποικία των Μεγαρέων, το Ανατολικό τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ο ΙΑ΄ όταν ήρθε η στιγμή δεν δείλιασε, δεν σκέφτηκε την σωτηρία της ζωής του, δεν αντάλλαξε τις ζωές των ελάχιστων χιλιάδων υπηκόων του υπερασπιστών σε σχέση με τις υπέρτερες στρατιωτικές εχθρικές δυνάμεις για την δική επιβίωση. Δεν πέρασε από την σκέψη του η απόφαση να τους εγκαταλείψει για την σωτηρία και την αναγνώρισή του από τον Μωάμεθ ως βυζαντινός εκθρονισμένος-μπορεί τοποτηρητής αυτοκράτορας. Είπε αβίαστα, υπερήφανα, οικειοθελώς όπως έγραψε ο Αλεξανδρινός ποιητής αιώνες αργότερα το μεγάλο Όχι δίχως να το μετανιώσει. Επιφορτισμένος από την Μοίρα με την ένδοξη τιμή της αποστολής του ως Πανέλληνας ηγέτης όχι μόνο των Ελλήνων αλλά και των άλλων κατοίκων και εθνοτήτων και φυλών που κατοικούσαν στην Πόλη (αρμένιοι, εβραίοι, τούρκοι, γενουάτες κλπ.) στεφανώθηκε το δάφνινο στεφάνι και έπεσαι μαχόμενος υπερασπιζόμενος την Πόλη, τους νεκρούς των χωμάτων της στις επάλξεις της Πύλης του Ρωμανού. Η Άλωση ανήκει στις σελίδες της Παγκόσμιας Ιστορίας ο ίδιος, ως «μαρμαρωμένος βασιλιάς» στον Θρύλο στις συνείδησης των Ελλήνων και του Ελληνισμού εμπνευστής Ελευθερίας αγώνων.

Πριν αντιγράψουμε τα τεύχη του περιοδικού «ΙΣΤΟΡΙΚΑ» δίνουμε ενδεικτικά ονόματα ελλήνων δημιουργών που ηρωοποίησαν, απεικόνισαν, φιλοτέχνησαν μέσα στον ποιητικό, τον ιστορικό πεζό λόγο, σε χρονικά και σε λαϊκές συνθέσεις, σε πίνακές τους, στις θεατρικές τους τραγωδίες, τα πεζογραφήματά τους, μοιρολόγησαν, θρήνησαν σε θρηνωδίας άσματα, σε ελεγείες και μελωδικά ποιήματα, σε μελέτες, συνέθεσαν έργα βασιζόμενα στην Άλωση της Πόλης, στην μορφή και την ηρωική στάση του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου- Δραγάτση ΙΑ΄ που υπερέβη τα συγκεκριμένα της Ιστορίας χρονικά των ορίων πλαίσια και μετέτρεψε την δραματικότητα των γεγονότων των μαχών της συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής μεταξύ των Βυζαντινών και των Οθωμανών σε αιώνιο διαχρονικό Θρύλο.

Δύο σημαντικές φυσιογνωμίες της Ιστορίας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας από την μία ο βασιλεύς Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ο ΙΑ΄ και από την άλλη ο Μωάμεθ ο πορθητής που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην παγκόσμια πολιτική σκακιέρα. Είναι πάρα πολλά τα ονόματα των ελλήνων λογοτεχνών, συγγραφέων και σίγουρα και πολλά ακόμα αχαρτογράφητα που τον μνημονεύουν στα έργα τους. Αναφέρω ορισμένα ενδεικτικά, αρχινώντας από τα παλαιό περιοδικό των αρχών του περασμένου αιώνα τον «Νέο Ελληνομνήμονα» και τον ιστορικό Σπυρίδωνα Λάμπρου. Ποιητές όπως ο νομπελίστας μας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης μας έδωσαν την εξαιρετική σύνθεση, τον Θάνατο και Ανάσταση του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου. Ο εικαστικός και ποιητής Νίκος Εγγονόπουλος στην σύνθεσή του Μπολιβάρ μνημονεύει τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, ο αλεξανδρινός ποιητής Κωνσταντίνος Π. Καβάφης και ο Θεόφιλος Παλαιολόγος του, ο αιγυπτιώτης πεζογράφος ιστορικών μυθιστορημάτων Γεώργιος Λεονάρδος και Οι Παλαιολόγοι του. Η πεζογράφος Τατιάνα Σταύρου και το χρονικό της «Εάλω η Πόλις» αλλά και η μυθιστοριογράφος Μαρία Λαμπαδαρίδου Πόθου με το πολυσέλιδο μυθιστόρημά της. Χωρίς να παραβλέπουμε και την Μάρω Δούκα και τον Σκούφο της. Ο αυτόχειρας ποιητής της Πρέβεζας Κώστας Καρυωτάκης και ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς του, ο δάσκαλος Κωστής Παλαμάς και ο Η΄ λόγος του από τον Δωδεκάλογο του γύφτου του, ο Ιωάννης Πολέμης και το Χρυσό δισκοπότηρό του. Ο Αχιλλέας Παράσχος και Οι δύο λειτουργίες του, ο τραγικός Γεώργιος Βιζυηνός και ο μεγαλόπνοος ποιητικός και πολύστιχος Ο Τελευταίος Παλαιολόγος του. Ο πανεπιστημιακός Νικόλαος Τωμαδάκης και ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος του στα ποιήματά του. Ο μοναχός και διηγηματογράφος Αλέξανδρος Μωραϊτίδης (που συνέθεσε θεατρική τραγωδία και διήγημα για την Άλωση της Πόλης και την Μαρμαρωμένη Βασιλοπούλα). Ο Γεώργιος Ζαλοκώστας με το Σπαθί και την κορώνα του, τον θάνατο του Παλαιολόγου. Ο αδέκαστος δικαστής του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη ποιητής Γεώργιος Τερτσέτης στο Όνειρο του βασιλέως. Ο πεζογράφος και αγιογράφος Φώτης Κόντογλου στο Θρηνητικό του Συναξάρι, ο Ιωάννης Ζαμπέλιος και η τραγωδία του Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, και οι Βυζαντινές μελέτες του. Ο πεζογράφος Χρήστος Χρηστοβασίλης, ο Γεώργιος Δροσίνης και Ο Δικέφαλός του. Ο ποιητής και θεατρικός συγγραφέας, μυθιστοριογράφος Νίκος Καζαντζάκης με τα ταξιδιωτικά του και τις Τραγωδίες του. Ο Μικρασιάτης λογοτέχνης Στράτης Μυριβήλης, η μυθιστοριογράφος Μαρία Ιορδανίδου με την Λωξάνδρα της, ο κυρ Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης και η Κοιμωμένη βασιλοπούλα του. Ο ερωτικός μυθιστοριογράφος Μ. Καραγάτσης στα Χριστούγεννα του 1448, ο ποιητής και κριτικός Θεόφιλος Φραγκόπουλος και η σύνθεση Ως την Άλωση, ο Γιάννης Σακελλίων και η Κερκόπορτά του, ο πολιτικός και κοινωνιολόγος Παναγιώτης Κανελλόπουλος και πολλοί άλλοι. Και φυσικά δεν θα μπορούσαμε να λησμονήσουμε την λαϊκή, δημώδη Μούσα. Το Ανακάλημα της Κωνσταντινουπόλεως και τα δημοτικά άσματα από τα μέρη του Πόντου, Πάρθεν η Ρωμανία. Δημώδη άσματα από την περιοχή της Ηπείρου, της Κρήτης, της Κύπρου και άλλων περιοχών της Ελλάδος εμπνευσμένα από την ηρωική μορφή του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου ΙΑ΄ του Δραγάτση και την Άλωση.

     Στον Πειραιά υπάρχει επιβλητικός ανδριάντας του.      

Τα Νούμερα των ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ είναι τα εξής:

-Ν. 9/ 16-12-1999. Εικονομαχίες: Κι όμως, έσωσαν το Βυζάντιο. Σκοτάδι και φώς.

-Ν. 41/ 27-7-2000. Ιουστινιανός Α΄: ένας πραγματικός αυτοκράτορας. Αυτοκράτορας σε Ανατολή και Δύση.

-Ν. 50/ 28-9-2000. Βυζάντιο Ο κρίσιμος 11^ος αιώνας. Η αρχή του τέλους της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

-Ν. 67/25-1-2001. Η Βυζαντινή Μικρά Ασία

-Ν. 89/ 28-6-2001. Η εποχή των Κομνηνών

-Ν. 117/ 10-1-2002. Βυζαντινή Ιταλία

-Ν. 135/ 23-5-2002. Μέγας Κωνσταντίνος

-Ν. 144/ 25-7-2002. Ο Βυζαντινός Άνθρωπος

-Ν. 154/ 10-10-2002. Βυζαντινή Αναγέννηση

-Ν. 169/ 23-1-2003. Ηράκλειος Ο σκοτεινός 7^ος αιώνας

-Ν. 201/ 4-9-2003. Βυζαντινή διπλωματία

-Ν. 260/ 11-11-2004. Εξεγέρσεις στο Βυζάντιο

-Ν. 273/ 17-2-2005. Λέων ο σοφός

-Ν. 287/ 26-5-2005. 1204: η πρώτη άλωση της Πόλης.

Για την ΆΛΩΣΗ έχουμε τα εξής νούμερα:

-Νούμερο 187 της 29 Μαίου 2003

1453-2003  550 χρόνια. «Το Βυζάντιο πρίν από την Άλωση».

Το Βυζάντιο κατά τις παραμονές της Άλωσης

-ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ, Η ΣΥΓΚΥΡΙΑ ΦΕΡΝΕΙ ΤΟ ΣΗΜΕΡΙΝΟ, 3

-Φαίδων Μαλιγκούδης, Η Άλωση στη ρώσικη ιστορική παράδοση, 4

-Νίκος Βαρδιάμπασης, «Αρκετά χρόνια πρίν από την…», 5

-Αλεξίου Σαββίδη (αναπληρωτή καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου), ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ. Η ΤΟΥΡΚΙΚΗ ΚΑΤΑΚΤΗΣΗ, 6-12

-Χρονολόγιο, 12^ος αιώνας- 1453, 13

-ΣΤΕΛΙΟΥ ΛΑΜΠΑΚΗ (κύριου ερευνητή Ινστιτούτου Βυζαντινών Ερευνών/ Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών), ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΧΥΜΕΡΗΣ. ΟΙ ΕΚΤΙΜΗΣΕΙΣ ΤΟΥ, 14-21

-ΣΠΥΡΟΥ Ν. ΤΡΩΙΑΝΝΟΥ (ομότιμου καθηγητή της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών), ΤΟ ΔΙΚΑΙΟΝ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ, 22-27

-ΠΡΟΣΩΠΑ [Γεώργιος Ακροπολίτης (1217-1282). Γεώργιος Παχυμέρης (1242-1308/ 1310). Θεόδωρος Μετοχίτης (1260-1331). Νικηφόρος Γρηγοράς (1295-1359). Ιωάννης Στ΄ Καντακουζηνός (-1383). Νικόλαος Καβάσιλας (1322-1392/1397), 28-29

-ΤΗΛΕΜΑΧΟΥ ΛΟΥΓΓΗ (διευθυντή ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών), ΟΙ ΔΟΜΕΣ. ΟΙ ΛΟΓΙΟΙ, ΤΟ ΧΡΗΜΑ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ, 30-35

-MARTIN HINTERBERGER (επίκουρου καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Κύπρου), ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ- ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ.ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΕΞΟΥΣΙΑ, 36-43

-ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΑΓΑΠΗΤΟΥ (καθηγητή Βυζαντινής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου), 44-49

-Βιβλιογραφία, 50

Επιλογή εικονογραφικού υλικού- τεκμηρίωση: ΑΡΤ. ΨΑΡΟΜΗΛΙΓΚΟΣ.

--//--//--//--

Νούμερο 32. 25 Μαϊου2000.

Η ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

Κωνσταντινούπολη: το χρονικό μιας προαναγγελθείσας Άλωσης.

-ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ, Η ΠΕΡΙΦΗΜΗ ΑΛΩΣΗ, 3

-Φαίδων Μαλιγκούδης, Πτυχές της «ρώσικης ψυχής»: «Μόσχα- η Τρίτη Ρώμη», 4

-Νίκος Βαρδιάμπασης, «Ένα χρόνο πρίν από την Άλωση…», 5

-ΤΗΛΕΜΑΧΟΣ Κ. ΛΟΥΓΓΗΣ (διευθυντή ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών), ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ Η ΔΥΤΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ. Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΔΙΧΑΣΜΟΣ., 7-10

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ, 1261-1461, 11.

-ΝΙΚΟΥ ΝΙΚΟΛΟΥΔΗ (διδάκτορας Βυζαντινής Ιστορίας του Πανεπιστημίου του Λονδίνου επιστημονικού συνεργάτη του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου), ΝΗΦΑΛΙΑ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ. Ο Λαόνικος Χαλκοκονδύλης και η Άλωση της Πόλης, 12-15

-ΑΛΕΞΗ ΣΑΒΒΙΔΗ (εντεταλμένου ερευνητή στο ΙΒΕ/ΕΙΕ), Ο ΑΥΤΟΠΤΗΣ ΜΑΡΤΥΣ. «ΜΙΚΡΟ» ΚΑΙ «ΜΕΓΑΛΟ ΧΡΟΝΙΚΟ» ΤΟΥ ΣΦΡΑΝΤΖΗ, 16-23

-ΠΡΟΣΩΠΑ [Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής (1430-1481). – Λουκάς Νοταράς (-1453). Γεννάδιος Σχολάριος (αρχές του 15^ου αι. -1468). –Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος (1391-1448). Ιωάννης Ιουστινιάνι (1400-1453). Κωνσταντίνος ΙΑ ο Παλαιολόγος (1405-1453)], 24-25

-ΠΑΥΛΟΥ ΝΙΑΒΗ (δ.φ. Σχολικού Συμβούλου Φιλολόγων), Ο ΕΝΩΤΙΚΟΣ. Η ΑΛΩΣΗ ΑΠ’ ΤΗ ΣΚΟΠΙΑ ΤΟΥ ΔΟΥΚΑ, 26-31

-ΣΤΕΛΙΟΥ ΛΑΜΠΑΚΗ (εντεταλμένου ερευνητή στο ΙΒΕ/ ΕΙΕ), Ο ΑΜΦΙΛΕΓΟΜΕΝΟΣ. ΚΡΙΤΟΒΟΥΛΟΣ: Ο ΥΜΝΗΤΗΣ ΤΟΥ ΜΩΑΜΕΘ Β΄, 32-35

-ΝΙΚΟΥ ΒΑΣΙΛΑΤΟΥ (ιστορικού- συγγραφέα), ΤΟ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΟ ΟΠΛΟ. Ο Μωάμεθ Β΄ Ο… ΠΥΡΟΒΟΛΗΤΗΣ, 36-41

-ΠΑΡΑΣΚΕΥΑ ΚΟΝΟΡΤΑ (αναπληρωτή καθηγητή της Ιστορίας των θεσμών του υπό οθωμανική κυριαρχία Ελληνισμού, στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο- Τμήμα Ιστορίας), ΤΟ ΔΟΓΜΑ ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ. Ο ΘΕΟΣ, Ο ΣΟΥΛΤΑΝΟΣ ΚΑΙ Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ, 42-46.

-ΑΝΝΑΣ ΤΑΜΠΑΚΗ (κύριας ερευνήτριας ΚΝΕ/ ΕΙΕ, εκλεγμένης αναπληρώτριας καθηγήτριας στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών. ΚΠ Αθηνών), ΔΡΑΜΑΤΟΥΡΓΙΑ. Η Άλωση στη δραματουργία του ελληνικού Διαφωτισμού, 47-49

-ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΕΝΙΚΗ, 50

--//--//--

Νούμερο 84. 24 Μαϊου 2001.

Η Άλωση με τα μάτια των ξένων

Δυτικοί και Οθωμανοί αυτόπτες μάρτυρες της Άλωσης

-ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ, Ο ΚΟΣΜΟΣ ΑΛΛΑΖΕΙ, Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ, 3

-Φαίδων Μαλιγκούδης, Μαρτυρίες για την Άλωση, 4

-Νίκος Βαρδιάμπασης, «Ο καθένας μπορούσε να δει ότι η Κωνσταντινούπολη ήταν καταδικασμένη.», 5

-ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΣ ΜΟΣΧΟΝΑ (φιλολόγου Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος), ΧΡ. ΜΠΟΥΟΝΤΕΛΜΟΝΤΙ, Η ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ, 6-14

-ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ, 1261-1461, 15

ΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ

-ΑΛΕΞΗ Γ.Κ. ΣΑΒΒΙΔΗ (εντεταλμένου ερευνητή Βυζαντινής Ιστορίας του Ε.Ι.Ε), ΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ, 18-25

-ΠΡΟΣΩΠΑ [ Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος (1405- 1453).- Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής (1430-1481). –Ιωάννης Ιουστινιάνης (1400-1453). –Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος (1391-1448). –Γεννάδιος Σχολάριος (- 1468).- Νικόλαος Ε΄ (1398-1455)], 26-27

-ΝΙΚΟΥ ΝΙΚΟΛΟΥΔΗ (διδάκτορα Βυζαντινής Ιστορίας του Πανεπιστημίου του Λονδίνου), ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ. Η ΑΛΩΣΗ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΝΙΚΟΛΟ ΜΠΑΡΜΠΑΡΟ, 28-33

-ΣΤΕΛΙΟΥ ΛΑΜΠΑΚΗ (κύριου ερευνητή στο ΙΒΕ/ ΕΙΕ), Ο ΑΥΤΟΠΤΗΣ. Η ΑΝΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΛΕΟΝΑΡΔΟΥ ΧΙΟΥ ΣΤΟΝ ΠΑΠΑ ΝΙΚΟΛΑΟ Ε΄, 34-37

-ΤΗΛΕΜΑΧΟΥ ΛΟΥΓΓΗ (διευθυντή ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών), Ο ΙΣΠΑΝΟΣ. Ο ΚΛΑΒΙΧΟ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟ 1403, 38-41

-EDWIN PEARS*, ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ. Η καταστροφή της Ελληνικής Αυτοκρατορίας. Μετάφραση: Χρήστος Σταθάτος, 42-48

ΣΗΜΕΙΩΣΗ του «Ε»- ΙΣΤΟΡΙΚΑ

*Το αμετάφραστο στα ελληνικά σπάνιο έργο του E. Pears  «Η καταστροφή της Ελληνικής Αυτοκρατορίας και το ιστορικό της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους» (Λονδίνο, Νέα Υόρκη, Βομβάη, 1903) θεωρείται κλασικό. Αποτύπωσε αδρά την Άλωση και οι μετέπειτα συγγραφείς (από τον Σλουμπερζέ ως τον Ράνσιμαν) βασίζονται κατά το πλείστον σ’ αυτό. Για το λόγο αυτό δημοσιεύουμε ένα απόσπασμα, που η σύνταξη θεώρησε ενδεικτικό (σε μετάφραση- επιμέλεια Χρήστου Σταθάτου). Την Εθνική Βιβλιοθήκη που μας έδωσε τα φωτοαντίγραφα (του πονήματος) την ευχαριστούμε θερμά.

-ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ, 49

Σημείωση 2^η: Στην σελίδα 50 δημοσιεύονται δύο Επιστολές προς την εφημερίδα και το περιοδικό. Για το τεύχος της 26/4/2001 του ακαδημαϊκού Κωνσταντίνου Δεσποτόπουλου, και του Θεόδωρου Κιρκάσιου για το αφιέρωμα στην Ιστορικότητα του Ιησού.

Νούμερο 238. 27 Μαϊου 2004.

1405-1453 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ  ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ

Ο τελευταίος αυτοκράτορας της τελευταίας Πόλης

-ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ, ΣΤΑ 44 ΤΟΥ ΧΡΟΝΙΑ, 3

   Ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος στέφθηκε τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου και έπειτα από 4 χρόνια (1453) έμελλε να ποτίσει με το αίμα του τη γη της Κωνσταντινούπολης, που έπεσε στα χέρια του νεαρού και φιλόδοξου σουλτάνου Μωάμεθ Β΄.

  Γιός του αυτοκράτορα Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου και αδελφός του επίσης αυτοκράτορα Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου, γεννημένος το 1405, διοίκησε με τ’ αδέλφια του το Δεσποτάτο του Μοριά, το αναδιοργάνωσε και διαδέχθηκε τον αδελφό του Ιωάννη Η΄ στον αυτοκρατορικό θρόνο. Στέφθηκε στον Μυστρά και πήγε στην Κωνσταντινούπολη όπου αφιέρωσε τον εαυτό του στην αμυντική αναδιοργάνωση της πόλης εν όψει του επερχόμενου κινδύνου. Ενός κινδύνου που τον επέτεινε η άνοδος το 1451 στην εξουσία του Μωάμεθ Β΄.

Η Δύση αδιαφόρησε στις εκκλήσεις του Κωνσταντίνου για βοήθεια και έτσι, σχεδόν αβοήθητος, μετά την ασφυκτική πολιορκία της Πόλης τον Απρίλιο του 1453 ανέμενε τη μεγάλη επίθεση. Την παραμονή στην Αγία Σοφία ενθάρρυνε τους στρατιώτες του. Κι ανήμερα στις 29 Μαϊου 1453 έπεφτε αποκεφαλισμένος- κατά τον Σφραντζή- από τα τουρκικά γιαταγάνια για να περάσει στη σφαίρα του θρύλου.

-Φαίδων Μαλιγκούδης, Οι απαρχές μιάς ιστορικής σταθεράς, 4

   Τέσσερις αιώνες μετά την αποφράδα Τρίτη 29 Μαϊου 1453, θα αποφανθεί ένας εξέχων Άγγλος πολιτικός, ο William Gladstone, σε μιά μπροσούρα του για το «Ανατολικό Ζήτημα» (“The Question of the East”, Λονδίνο 1876), πώς: «Από τη μαύρη μέρα που πρωτοεμφανίζονται στην Ευρώπη, οι Τούρκοι αποδείχτηκαν στο σύνολό τους ως ο πλέον αντιανθρωπιστικός τύπος της ανθρωπότητας. Οπουδήποτε και αν πήγαν, μια φαρδιά κηλίδα αίματος ακολούθησαν το πέρασμά τους. Όπου απλώθηκε η κυριαρχία τους, εξαφανίστηκε ο πολιτισμός.

Αντιπροσωπεύουν παντού την κυβέρνηση της βίας, σε αντίθεση με την κυβέρνηση του δικαίου…».

    Λίγο νωρίτερα (το 1854) θα σημειώσει ο Βρετανός καρδινάλιος John Herny Newman (“ Lectures on the History of the Turks in its Relations to Christianity”): ‘      Η βάρβαρη δύναμη, πού, για αιώνες τώρα, έχει θρονιάσει στην καρδιά του Αρχαίου Κόσμου, κρατά κάτω από την κτηνώδη πυγμή της τις πιο ξακουστές χώρες της κλασικής αλλά και της χριστιανικής Αρχαιότητας, καθώς και πολλές από τις πιο εύφορες και πιο όμορφες περιοχές της γης. Χωρίς να έχει δική της ιστορία, έχει σφετεριστεί τα ιστορικά ονόματα της Κωνσταντινούπολης, της Νίκαιας, της Νικομηδείας, της Καισάρειας… θέτοντας έτσι υπό την κατοχή της, χωρίς η ίδια να έχει επίγνωση, το ήμισυ της παγκόσμιας ιστορίας…».

Διαπιστώσεις, οι οποίες περιγράφουν-πριν ακόμα συντελεσθούν οι Γενοκτονίες του ’20, τα Σεπτεμβριανά στην Κωνσταντινούπολη, η εισβολή του «Αττίλα»- μια ιστορική σταθερά που, κατά τη γνώμη μας, παραμένει αναλλοίωτη στον πυρήνα της: ότι το πολιτιστικό σύστημα της ασιατικής δεσποτείας που, αιώνες τώρα, κυριαρχεί με τη βία στο χώρο της καθ’ ημάς Ανατολής, στο ιστορικό λίκνο της Ευρώπης, παραμένει ένα στοιχείο ξένο, εχθρικό απέναντι στις αξίες εκείνες, οι οποίες διαμόρφωσαν την ιστορική φυσιογνωμία της Ευρώπης…

Διαπιστώσεις, τις οποίες ο κόσμος της Δυτικής Χριστιανοσύνης, η Εσπερία, δεν είναι σε θέση να συλλάβει, όταν εκτυλίσσονται οι τελευταίες σκηνές του δράματος. Οι εκκλήσεις που απευθύνει ο τελευταίος αυτοκράτωρ Ρωμαίων, παραμονές της Άλωσης, προς τους χριστιανούς ηγεμόνες της Δύσης θα αποδειχθούν ανώφελες. Οι ηγεμόνες της Δύσης, που έχουν εμπλακεί βαθιά στις μεταξύ τους διαμάχες, ελάχιστη προθυμία δείχνουν να ανταποκριθούν στο κάλεσμα για μια νέα Σταυροφορία υπέρ της («αιρετικής» για κείνους άλλωστε) χριστιανικής Ανατολής. Ο Κάρολος Ζ΄ που μόλις ολοκλήρωσε τις επιχειρήσεις εκδίωξης των Άγγλων από τη Γαλλία, είναι εξουθενωμένος στρατιωτικά. Στην ηττημένη Αγγλία, όπου ήδη έχει αρχίσει ο Πόλεμος των δύο Ρόδων, δεν γίνεται καν λόγος για αποστολή στρατευμάτων εναντίον των Τούρκων. Στην Γερμανία του Φρειδερίκου Γ΄ επικρατεί πλήρης αναρχία, ενώ στη γειτονική της Βοημία, του προτεστάντη ηγεμόνα Γεωργίου του Ποντιεμπραντ, ελάχιστη απήχηση θα συναντήσουν οι διακηρύξεις του πάπα Νικολάου Ε΄ για μια Σταυροφορία εναντίον των Τούρκων…

   Τραγικά απομονωμένος ο τελευταίος βασιλεύς Ρωμαίων, θα πασχίσει (πριν βαδίσει την οδό της αυτοθυσίας, που θα θρονιάσει για πάντα αυτόν, το «μαρμαρωμένο βασιλιά», στη συλλογική μνήμη της σκλαβωμένης Ρωμιοσύνης με το φωτοστέφανο του μάρτυρα) να εμψυχώσει τους λίγους υπερασπιστές της Βασιλεύουσας με μια τελευταία δημηγορία, προδιαγράφοντας προφητικά όχι τη νίκη αλλά το «φωτοστέφανο του μάρτυρα και την αιώνια δόξα που θα κερδίσουν όλοι εκείνοι που θα χύσουν το αίμα τους, πολεμώντας υπέρ πατρίδος εναντίον των απίστων»…

-Νίκος Βαρδιάμπασης, «Όταν ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος στέφθηκε στον Μυστρά αυτοκράτορας (6 Ιανουαρίου 1449)..», 5

   Όταν ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος στέφθηκε στον Μυστρά αυτοκράτορας (6 Ιαν. 1449), με την υποχρεωτική άδεια έγκριση του σουλτάνου Μουράτ, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είχε περιοριστεί στο έδαφος της Κωνσταντινούπολης, μερικών πόλεων της Προποντίδος και του Εύξεινου, ακόμη σε μερικά νησιά και στην Πελοπόννησο.

Η Κωνσταντινούπολη, πίσω από τα 14 μίλια των τειχών της, ήταν γεμάτη ερείπια. Ο πληθυσμός της, από ένα εκατομμύριο το 12 αιώνα, είχε μειωθεί σε εκατό χιλιάδες και εξακολουθούσε να μειώνεται. Υπήρχε ένδεια. Ούτε τα κτίρια του παλιού αυτοκρατορικού ανακτόρου δεν ήταν πια κατοικήσιμα. «Ο τελευταίος Λατίνος αυτοκράτορας είχε αποσπάσει όλο το μολύβι από τις στέγες και το πούλησε για ρευστό χρήμα» (Seven Ransiman, «Η Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως», εκδ. Μπεργαδή, σ. 67).

Ο νέος αυτοκράτορας και η ακολουθία του έφτασαν στην Βασιλεύουσα από τον Μυστρά, όχι με πλοία του βυζαντινού στόλου, αλλά με… καταλανικές γαλέρες και λίγο αργότερα ζήτησε την άδεια από το δόγη να στρατολογήσει τοξότες στην Κρήτη για τη φρουρά του. Παράλληλα, απευθύνθηκε στον πάπα Νικόλαο Δ΄ για βοήθεια, προτείνοντας την ενεργοποίηση των διαταγμάτων την Ένωση των Εκκλησιών, που είχαν υπογραφεί στη Φλωρεντία, παρά τις αντιδράσεις των ανθενωτικών υπηκόων του που προτιμούσαν τον Τούρκο από τον Πάπα. Οι βαθιά διχασμένοι Ρωμιοί της Πόλης, που ζούσαν ανάμεσα σε Ενετούς, Φλωρεντίνους, Ραγουζαίους, Καταλανούς, Εβραίους, Αρμένηδες, Τούρκους κ.ά. κατοίκους της, αριθμούσαν μόλις 50 με 60 χιλιάδες.

Η κατάσταση ήταν δραματική. Ο τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου ήταν… «γυμνός». Χωρίς αρκετούς υπηκόους- φορολογούμενους, χωρίς στρατό και στόλο.

Ο σουλτάνος του χορηγούσε ένα επίδομα, τριακοσίων χιλιάδων άσπρων το χρόνο, από τα εισοδήματα μερικών ελληνικών πόλεων της κάτω κοιλάδας του Στρυμόνα, για τα «έξοδα παραστάσεως και τροφεία του Οθωμανού πρίγκιπα Ορχάν», που ζούσε υπό περιορισμό επιτηρούμενος από τους Βυζαντινούς στην Κωνσταντινούπολη. Αυτό το επίδομα, που συντηρούσε απ’ ό,τι φαίνεται και την αυτοκρατορική αυλή της Πόλης, σε περίοδο μεγάλης αχρηματίας, στάθηκε η αφορμή για την επιδείνωση των σχέσεων με το σουλτάνο.

Όταν το φθινόπωρο του 1451, μετά το θάνατο του Μουράτ, ο νέος σουλτάνος, Μεχμέτ Β΄ ο Πορθητής, αντιμετώπιζε μεγάλες οικονομικές δυσχέρειες, από μία «εξέγερση» γενιτσάρων που ζητούσαν υψηλότερους μισθούς, ο Κωνσταντίνος του παραπονέθηκε ότι το επίδομα του Ορχάν των τριακοσίων χιλιάδων άσπρων δεν είχε ακόμη καταβληθεί. Η στιγμή δεν ήταν κατάλληλη. Και το χειρότερο, έγινε κάποιο «μοιραίο» λάθος από τη βυζαντινή διπλωματία, που άφησε να εννοηθεί τότε στοχεύοντας στη συντόμευση του χρόνου καταβολής, ότι ο σουλτάνος «δεν έπρεπε να ξεχνά την παρουσία στη βυζαντινή αυλή ενός διεκδικητή του οθωμανικού θρόνου» (Steven Ransiman, ό.π., σ. 120).

Ο Μεχμέτ απάντησε στον «εκβιασμό» άμεσα: αποφάσισε τη διακοπή του επιδόματος και την οικοδόμηση, σε ένα στρατηγικό σημείο του Βοσπόρου, του φρουρίου «Ρούμελη Χισάρ», για να ελέγχει την Πόλη στρατιωτικά. Οι μέρες της Κωνσταντινούπολης ήταν πλέον… μετρημένες.

-ΠΑΥΛΟΥ ΝΙΑΒΗ (δ. Φ. σχολικού συμβούλου Φιλολόγων), ΚΑΤΑ ΔΟΥΚΑ. Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ ΜΕ ΤΗ ΓΡΑΦΙΔΑ ΤΟΥ ΔΟΥΚΑ, 6-12

-ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ. 1405-1453

-1405 Γεννιέται στην Κωνσταντινούπολη Ο Κωνσταντίνος, γιος του αυτοκράτορα Μανουήλ Παλαιολόγου και της Σερβίδας πριγκίπισσας Ελένης Δραγάτση.

-1427 Με απόφαση του αυτοκράτορα και αδελφού του Ιωάννη Η΄, διαδέχεται τον έτερο αδελφό τους Θεόδωρο Β΄- παρά την άρνηση του τελευταίου-στη θέση του δεσπότη του Μυστρά.

-1428 Παντρεύεται τη Μαγδαληνή-Θεοδώρα κόρη ευγενούς της Ζακύνθου.

-1428 Ξεκινά την πολύμηνη πολιορκία της Πάτρας, που κατέχεται από τους Λατίνους.

-1437 Αντικαθιστά τον αδελφό του Ιωάννη Η΄ στα αυτοκρατορικά του καθήκοντα μετά τη αναχώρηση του τελευταίου για την Ιταλία (Σύνοδος Φεράρας-Φλωρεντίας).

-1441 Παντρεύεται σε δεύτερο γάμο την Αικατερίνη, κόρη του άρχοντα της Μυτιλήνης Δορίνου Α΄ Γατελούζου.

-1443 Γίνεται κύριος της Πελοποννήσου ανταλλάσσοντας κτήσεις με τον αδελφό του Θεόδωρο.

-1444 Ανοικοδομεί τα τείχη των Εξαμιλίων.

-1446 Επιτυχίες των Τούρκων στην Πελοπόννησο αναγκάζουν τον Κωνσταντίνο να γίνει υποτελής στο σουλτάνο Μουράτ.

-1448 Μετά το θάνατο του αδελφού του Ιωάννη Η΄ γίνεται αυτοκράτορας στην Κωνσταντινούπολη, με τη σύμφωνη γνώμη του σουλτάνου Μουράτ.

-1449 Η στέψη του γίνεται στον Μυστρά. Με πλοίο μεταβαίνει στην Κωνσταντινούπολη και αναλαμβάνει τα καθήκοντά του.

-1451 Ο Μωάμεθ Β΄ διαδέχεται τον θανόντα πατέρα του και γίνεται σουλτάνος.

-1452 Οι Τούρκοι οχυρώνουν τη θέση Ρούμελη Χισάρ στον Βόσπορο απομονώνοντας την Πόλη. Ο αυτοκράτορας μπρος στην απειλή των Οθωμανών ικετεύει βοήθεια από τους Λατίνους. Ο Κωνσταντίνος δηλώνει πίστη στον πάπα. Οι ανθενωτικοί με επικεφαλής τον Γεώργιο- Γεννάδιο Σχολάριο αντιδρούν.

-1453 Οι Τούρκοι καταλαμβάνουν πόλεις και οχυρά του Βυζαντίου στη Θράκη (Φεβρ.). Αρχίζει βομβαρδισμός των τειχών της πρωτεύουσας (12.4). Ο τουρκικός στόλος περνάει τον Κεράτιο κόλπο και συμμετέχει στην πολιορκία (22-23.4). Πρεσβεία των Τούρκων προς τον αυτοκράτορα, ο οποίος αρνείται την παράδοση της Κωνσταντινούπολης έναντι του ανταλλάγματος να μείνει κύριος της Πελοποννήσου (23.5). Εντείνεται η επίθεση των Τούρκων, με σφοδρό βομβαρδισμό (27.5). Τελείται δέηση στην Αγία Σοφία παρόντος του αυτοκράτορα (28.5), Οι Τούρκοι μπαίνουν στην Κωνσταντινούπολη από την Κερκόπορτα. Ο τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου, Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος, πέφτει νεκρός στην πύλη του Ρωμανού (29.5).

-ΣΤΕΛΙΟΥ ΛΑΜΠΑΚΗ (κυρίου ερευνητή ΙΒΕ/ΕΙΕ), 14-19

-ΤΗΛΕΜΑΧΟΥ ΛΟΥΓΓΗ (διευθυντή ερευνών στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών), «ΕΛΛΗΝΩΝ ΒΑΣΙΛΕΥΣ». Ο ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΛΑΟΝΙΚΟΣ ΧΑΛΚΟΚΟΝΔΥΛΗΣ, 20-25

-ΠΡΟΣΩΠΑ [Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος (1405- 1453). –Γεννάδιος Σχολάριος (-1468). –Μιχαήλ Κριτόβουλος (1410-;).- Γεώργιος Σφραντζής (1401- 1477). –Λαόνικος Χαλκοκονδύλης (πριν το 1430-1490). –Μιχαήλ Δούκας (1400-1470)], 26-27.

ΠΗΓΕΣ: Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα 2000. Ηλεκτρονική Εγκυκλοπαίδεια Τομή 2004.

-MARTIN HINTERBERGER (επίκουρου καθηγητή Πανεπιστημίου Κύπρου), «ΧΡΟΝΙΚΟ» ΣΦΡΑΝΤΖΗ. Το «ΧΡΟΝΙΚΟ» ΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΣΦΡΑΝΤΖΗ, 28-35

-δρς. ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ Χ. ΣΤΑΘΑΚΟΠΟΥΛΟΥ (Ινστιτούτο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Ερευνών του Πανεπιστημίου της Βιέννης), ΙΑΤΡΙΚΗ/ ΔΩΡΗΤΕΣ. ΔΩΡΗΤΕΣ ΙΔΡΥΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ, 36-43.

-ΕΛΕΝΗΣ ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ (υποψήφιας διδάκτορος Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών), ΠΑΡΑΚΜΗ-ΠΤΩΣΗ. ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ, 44-48

-ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ, 49

Σημείωση: Στην τελευταία σελίδα την 50, κάτω από τον τίτλο   «… προς Ιστορικά» δημοσιεύονται επιστολές αναγνωστών. Δημοσιεύονται οι επιστολές των Σάββα Παπάζογλου και Ι.Σ. Παπαφλωράτου.

   Αυτά είναι τα Αφιερώματα που γνωρίζω του περιοδικού ΙΣΤΟΡΙΚΑ της εφημερίδας ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ και έχουν σαν θέμα τους το Βυζάντιο, την Άλωση της Πόλης και τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο ΙΑ΄.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

24 Μαϊου 2026      

 

ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΚΑΛΛΟΣ του Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλου

 

ΤΕΧΝΗ  ΚΑΙ  ΚΑΛΛΟΣ

Του Ιωάννου Ν. Θεοδωρακόπουλου

   Η ζωή του  ανθρώπου δεν είναι μόνο γνώσις και πράξις αλλά είναι συνάμα και ποιητική ενέργεια, η οποία εκφράζεται συνολικώς με όλα τα είδη της τέχνης. Με την τέχνην, η οποία εις όλας τας μορφάς της είναι δημιουργία, η ζωή προχωρεί πέρα και από την γνώσιν και από την πράξιν. Η φιλοσοφία ως αισθητική προσπαθεί ν’ αναλύση και να ερμηνεύση το όλον νόημα, το οποίον περιέχει η ποιητική, δύναμις του ανθρώπου.Το πρώτον της ερώτημα είναι: «Έχει η τέχνη σκοπόν, και εάν έχη, ποιός είναι αυτός»; Και δεύτερον, ερωτά η φιλοσοφία: Δύναται ο σκοπός αυτός να κείται έξω της ουσίας της τέχνης;».

   Η απάντησις εις τα ερωτήματα αυτά είναι δυνατόν να ευρεθή δια της απαντήσεως εις ένα ακόμη, τρίτον ερώτημα: «Ποιά είναι η εσωτερική ανάγκη, η οποία οδηγεί τον άνθρωπον να δημιουργή τέχνην;»

    Η τέχνη δημιουργεί μορφάς της εικόνας και δι’ αυτών γεννά κάλλος. Αι μορφαί αυταί είναι εξ ολοκλήρου πλάσματα της φαντασίας, η οποία κείται μεταξύ των αισθήσεων και  της διανοίας. Αισθήσεις και διάνοια είναι οι δύο κόσμοι οι οποίοι περιβάλλουν την φαντασίαν. Επειδή η πηγή της τέχνης είναι η ικανότης αυτή του ανθρώπου, είναι φανερόν ότι τα έργα της τέχνης είναι επίσης προβολή των μορφών της φαντασίας εις τους δυό αυτούς κόσμους, εις τον κόσμον των αισθήσεων, όταν πρόκειται περί των εικαστικών τεχνών, εις τον κόσμον της διανοίας και των νοημάτων, όταν πρόκειται περί της τέχνης του λόγου, της ποιήσεως, της τραγωδίας και του πεζού λόγου.

   Η πρώτη ενέργεια της καλλιτεχνικής δημιουργίας είναι η προβολή μορφών εις τους δύο αυτούς αντικειμενικούς κόσμους. Εις τον κόσμον των αισθήσεων και εις τον κόσμον της διανοίας. Διά τούτο, ενώ η πηγή της τέχνης είναι η φαντασία, τα έργα της είναι πραγματικά και προβάλλονται εις τους δύο αυτούς κόσμους. Αυτό είναι το θαύμα της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Κατά την στιγμήν όμως καθ’ ήν γίνεται η προβολή αυτή μιάς μορφής εις τον κόσμον των αισθήσεων ή της διανοίας, η ίδια αυτή μορφή μεταμορφώνεται εις σύμβολον.

   Ό,τι ήτο απλώς φανταστικόν, τώρα εμφανίζεται ως αναγκαίον, ως εάν υπήρχε τούτο κατά τον αυτόν τρόπον, καθ’ όν υπάρχουν όλα τα άλλα όντα, ενώ τω όντι είναι δημιούργημα της ελευθερίας του πνεύματος του ανθρώπου. Έτσι, καθ’ ήν στιγμήν ο άνθρωπος θεάζεται το έργον της τέχνης και γεύεται την ουσία του, ζη μέσα εις την αυταπάτην, ότι τούτο είναι τόσον αναγκαίον και πραγματικόν και γίνεται όπως και όλα τα άλλα φυσικά όντα.

   Το έργον της τέχνης είναι ειδικόν, είναι ένα και ανεπανάληπτον, υπάρχει μόνον μία φορά. Με το έργον της τέχνης η ζωή υψώνεται πάνω από το παροδικόν, η ζωή απαθανατίζεται, ο χρόνος σταματά εις ωρισμένας στιγμάς, όπου μέσα ο άνθρωπος εγγίζει την αιωνιότητα. Το πεπερασμένον, δηλαδή το έργον της τέχνης, περιέχει μέσα του το άπειρον’ το ειδικόν έχει μέσα του την σημασίαν και την πυκνότητα του αιωνίου. Ακριβώς όπως η γνώσις είναι κάτι διαφορετικόν και ξεχωριστόν από την απλήν πραγματικότητα των αισθήσεων και όπως η πράξις υπερβαίνει την απλήν πραγματικότητα, έτσι και η τέχνη.

    Η ανάγκη συνεπώς, η οποία οδηγεί τον άνθρωπον να δημιουργήση τέχνην, είναι το γεγονός, ότι ο άνθρωπος θέλει να υψώση ενώπιόν του μορφάς, όπου το εσωτερικόν του Είναι, η εσωτερική του ουσία να είναι ενωμένη με αισθητά σύμβολα, με μορφάς, όπου να αναγνωρίζη ο ίδιος τον εαυτόν του. Αυτό σημαίνει ότι η ανάγκη η οποία δημιουργεί την τέχνην είναι πνευματική. Ο άνθρωπος επιθυμεί, ποθεί να ιδή την ιδέαν της ζωής κατά τρόπον άμεσον, και να θεασθή τι είναι η ζωή εις το εσωτερικόν της νόημα, τι είναι η ζωή ως χαρά, ως πόνος, ως δράμα, δηλαδή ως αγών ελευθερίας. Όλον όμως το θέαμα τούτο της ζωής θέλει να το ιδή εις την μορφήν του κάλλους, ενωμένον με το κάλλος, θέλει δηλαδή να ιδή την ζωήν ενωμένην με την ιδέα του κάλλους. Τούτο θέλει να αποκαλύψη ο άνθρωπος με την τέχνην, και αυτός και μόνον είναι ο σκοπός της τέχνης.

   Όλη η μεγάλη και υψηλή τέχνη, είτε εργάζεται με την ύλην είτε με την γλώσσαν, είναι ελεύθερα από την γνώσιν και από την πράξιν, τούτο δεν σημαίνει ότι δεν είναι δεμένη ούτε εις τους νόμους της λογικής και της αντικειμενικής γνώσεως ούτε εις τους σκοπούς της πρακτικής, ηθικής ζωής. Και τούτο διότι, ενώ η κύρια πηγή της πράξεως είναι ο νούς, κύρια πηγή της τέχνης είναι η φαντασία. Γνώσις και φαντασία μας προστατεύουν η κάθε μία από την άλλην. Η υψηλή τέχνη- όλη η περιοχή της ποιήσεως, η οποία περιλαμβάνει, κατά Πλάτωνα, όλας τας τέχνας- έχει τον εσωτερικόν της νόμον και κανείς άλλος νόμος δεν είναι δυνατόν να της επιβληθή έξωθεν. Η τέχνη έχει τους εσωτερικούς σκοπούς της και αποτελεί αυτόνομον και αυτοδύναμον σφαίραν της ζωής.

   Γνώσις και πράξις δίδουν η κάθε μία εις τον άνθρωπον μίαν ωρισμένην ελευθερίαν. Με την ποιητικήν του δημιουργίαν όμως ο άνθρωπος αποκτά μίαν τρίτην ελευθερίαν, διαφορετικήν από εκείνην που του δίδει η γνώσις και από εκείνην που του χαρίζει η πράξις. Τούτο σημαίνει ότι ο άνθρωπος, μέσα εις το ειδικόν αποκρυστάλλωμα, το οποίον ονομάζομεν έργον τέχνης και το οποίον έχει σαφώς πεπρασμένα όρια, προσπαθεί να ενώση το αθάνατον μέρος του Είναι του με την μορφήν του κάλλους.

   Το πάθος, δηλαδή η άλογη δύναμις, δημιουργεί μορφάς, είναι το πρώτον κινούν της τέχνης, ενώ το πρώτον κινούν της επιστήμης είναι η θεωρία. Συνάμα όμως και η τέχνη και η επιστήμη είναι αγωνίσματα ελευθερίας της ζωής- και η κάθε μία είναι ένας χωριστός σκοπός της ζωής. Τούτο σημαίνει ότι καμμία απ’ αυτάς δεν πρέπει να τείνη να εξέλθη από τον εαυτόν της. Η επιστήμη δεν πρέπει ποτέ να προσπαθή να γίνη τέχνη, και ομοίως η τέχνη δεν πρέπει ποτέ να προσπαθή να γίνη επιστήμη, διότι τούτο θα ήτο νοθεία, ενώ η κάθε μία χωριστά είναι τω όντι μία αυτόνομη ενέργεια της ζωής. Η τέχνη «σώζει» το κάλλος της ζωής, υψώνουσα τούτο ακόμη υψηλότερον, ως την ιδέαν του κάλλους, ενώ η επιστήμη σώζει την αλήθειαν της ζωής, δηλαδή την γνώσιν.

   Εξ άλλου, το κάλλος της τέχνης δεν είναι κατ’ ουδένα τρόπον μίμησις του φυσικού κάλλους, αλλά είναι κάλλος γεννώμενον από το πνεύμα του ανθρώπου. Ακριβώς όπως το πνεύμα του ανθρώπου είναι υπεράνω της απλής φυσικής αναγκαιότητας και της τυφλής υπακοής εις τον φυσικόν νόμον, έτσι και το κάλλος της τέχνης είναι ανώτερον του φυσικού κάλλους.

   Η μουσική του ανθρώπου και η τέχνη του λόγου, η αρχιτεκτονική του και γενικώς η όλη τέχνη ως δημιουργία του πνεύματος, είναι παρουσία ελευθερίας, ενώ ό,τι υπάρχει εκ φύσεως τούτο είναι κατ’ ανάγκην, δηλαδή ανελεύθερον. Διά τον άνθρωπον ό,τι αξίζει είναι η ελευθερία και τα αγωνίσματά της.

   Το πνεύμα όμως της τέχνης, όπως και τ’ άλλα συγγενικά του πνεύματα, η φιλοσοφία και η θρησκεία, δεν φανερώνεται ποτέ κατά τρόπον απόλυτον, αλλά πάντοτε ως το συγκεκριμένον πνεύμα ενός λαού. Το έργον της τέχνης είναι κάτι έμψυχον, και η εμψύχωσίς του έρχεται από την ψυχήν και από το πνεύμα του λαού του. Ο καλλιτέχνης υψώνει το πνεύμα του λαού του εις περιωπήν και εις μέγεθος αιώνιον. Και τούτο ακριβώς αποφασίζει, αν ένα καλλιτέχνημα είναι αιώνιον ή όχι. Μόνον δηλαδή όταν το καλλιτέχνημα δεν έχη κανένα σημάδι, που να είναι ταυτοχρόνως και ψεγάδι, από την υποκειμενικότητα του λειτουργού της τέχνης, αλλά όταν φανερώνη το αντικειμενικόν πνεύμα του λαού, το οποίον πρίν συγκεντρωθή εις το έργον της τέχνης ήταν σκόρπιο, μόνον τότε είναι έκφρασις αληθινή του αιωνίου κάλλους, μόνο τότε φανερώνει εις ημάς το πρόσωπον του Θεού.

   Ούτε το ατομικόν, το εγωκεντρικόν, ούτε το δημαγωγικόν στοιχείον έχει θέσιν εις την αληθινήν τέχνην. Άλλωστε το δημαγωγικόν στοιχείον δεν είναι τίποτε άλλο παρά το εγωκεντρικόν, πολλαπλασιασμένον όμως μέσα εις τα πολλά άτομα. Υπάρχει όμως εις κάθε σχεδόν εποχήν, πολύ περισσότερον σήμερα, η τάσις πολλών να μεταχειρίζωνται τα μέσα της τέχνης δια να δημαγωγήσουν. Και η δημαγωγία αυτή φθάνει πολλές φορές ως την εσώτατην ψυχικότητα. Όταν μάλιστα ο δημαγωγός τεχνίτης διαθέτη μεγάλο τάλαντον, τότε τέχνη και τέχνασμα συνοδοιπορούν, τότε η δημαγωγία προσπαθεί να κλονίση και να καταστρέψη το πνεύμα του λαού.

   Αλλά όσο και αν τούτο τραυματίζει την ψυχικότητα του λαού, ποτέ δεν κατορθώνει να εγκαταστήση μέσα εις την ψυχήν του λαού το είδωλον του νέου, τάχα, πνεύματος που φέρει η δημαγωγία. Πολλά από τα φαινόμενα της «σύγχρονης τέχνης» έρχονται ή μάλλον είναι έτσι από πρίν σχεδιασμένα και υπολογισμένα, ώστε να ικανοποιήσουν ωρισμένας ανάγκας κοινωνικάς της ζωής’ ή ακόμα χειρότερον να διαγείρουν ωρισμένα ενορμήματα των μαζών. Εις την περίπτωσιν αυτήν η τέχνη γίνεται τέχνασμα και τεχνική, δηλαδή υπηρέτρια άλλων επιδιώξεων. Και είναι αυτονόητον ότι η μάζα έλκεται περισσότερον από εκείνον ο οποίος την κολακεύει. Και η εγνωμοσύνη των μαζών προς τα δημαγωγικά τάλαντα έγκειται εις το ότι ανοίγει η όρεξίς των όχι μόνον να διαβάζουν ό,τι γράφουν τα δημαγωγικά τάλαντα, αλλά και να πράττουν όπως αυτά διδάσκουν. Συχνά όμως τα δημαγωγικά τάλαντα είναι τα πρώτα θύματα της ορέξεως των μαζών, διότι η όρεξις ζητεί διαρκώς νεωτερισμούς. Συχνά επίσης αι μάζαι δημαγωγούμεναι καταστρέφουν αληθινά έργα τέχνης είτε εις μουσεία υπάρχουν αυτά είτε εις ναούς. Οι οπαδοί των κοινωνικών θεωριών δεν πιστεύουν εις την τέχνην ή το πολύ η τέχνη είναι δι’ αυτούς μέσον. Ο σκοπός των είναι άλλος’ δηλαδή εφαρμογή της κοινωνικής θεωρίας. Δεν υπάρχει όμως την τέχνην μεγαλύτερος εχθρός από την θεωρίαν’ διότι, όπως είπαμεν, η πηγή η μοναδική της τέχνης είναι η φαντασία.

   Το έργον της τέχνης και όταν ακόμη εκφράζη τον πόνον της ζωής είναι ελεύθερον απ’ αυτόν τον πόνον. Επίσης είναι ελεύθερον από κάθε άλλην τυχόν υπηρεσίαν ή αγγαρεία της ζωής, είναι ελεύθερον από άλλους σκοπούς, είτε η ηθική ζητεί να τους επιβάλη είτε η πολιτική (όπως γίνεται εις τα ολοκληρωτικά καθεστώτα) είτε η επιστήμη είτε η θρησκεία. Άλλοι σκοποί δεν πρέπει ποτέ να του επιβληθούν, διότι τότε το υποδηλώνουν. Το έργον της τέχνης είναι εντελέχεια, δηλαδή είναι κάτι που έχει τον σκοπόν μέσα του, που είναι σκοπός του εαυτού του. Η τέχνη δεν αναγνωρίζει «ιδεολογίας», αλλά φανερώνει αδέσμευτα την ομορφιά της ζωής ελεύθερη από κάθε σκοπιμότητα. Ενώ η ιδεολογία είναι ένα σύστημα σκέψεων με σκοπιμότητα, έχει εσκεμμένην κατεύθυνσιν, υπολογισμένην από πρίν, η τέχνη δεν αναγνωρίζει ούτε σκοπιμότητα ούτε εσκεμμένην κατεύθυνσιν.

   ΙΩΑΝΝΟΥ Ν. ΘΕΟΔΩΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΖΩΗ. ΜΙΚΡΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ. Εκδόσεις Αθήνα 1967, σελ. 380-385.

   Το κείμενο είναι Ανακοίνωσις εις το IV Διεθνές Συνέδριον Αισθητικής, γενόμενον εν Αθήναις από 1-6 Σεπτεμβρίου 1960.

   Ο τόμος περιλαμβάνει 29 κείμενα και ανακοινώσεις του Πλατωνιστή Φιλοσόφου.

Το 19^ο κείμενο «ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΚΑΛΛΟΣ» του τόμου αφιερώνεται από τα Λογοτεχνικά Πάρεργα εις μνήμη ΆΝΝΑΣ ΚΑΦΕΤΣΗ (27/10/1955- 21/5/2026) που έφυγε σήμερα από την ζωή και σκόρπισε θλίψη στους φιλότεχνους και όσους αγαπούν την Σύγχρονη Τέχνη και Καλλιτεχνική Δημιουργία στην χώρα μας. Η Άννα Καφέτση υπήρξε μία δυναμική, ακέραια, με ατομικό ήθος γυναικεία προσωπικότητα των ημερών μας στον χώρο των Καλών Τεχνών στην Ελλάδα. Στο δικό της εμπνευσμένο όραμα, στους δικούς της καλλιτεχνικούς στόχους και προσδοκίες, στις εικαστικές της γνώσεις και την ευρεία παιδεία της, στην ατομική της θέληση, το αμείωτο ενδιαφέρον για την μοντέρνα τέχνη, στο καλλιτεχνικό της αισθητήριο και προσανατολισμούς για το αύριο, τον δυναμισμό και το ταλέντο της, στο επιδραστικό της αισθητικής της βλέμμα και τάλαντο, βεβαιότητάς της κριτήρια, μπορεί σήμερα επάξια η πατρίδα μας να υπερηφανεύεται ότι διαθέτει Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Πολεμήθηκε «σκληρά» από πολιτειακούς και άλλους οικονομικούς παράγοντες των προηγούμενων δεκαετιών, όταν από το 2000  παντελώς μόνη της δίχως βοήθεια συγκρότησε «λιθαράκι» το «λιθαράκι» το ΕΜΣΤ. Και αυτήν την κοσμοπολίτισσα ελληνίδα την πολέμησαν, την εχθρεύτηκαν, την εκπαραθύρωσαν από το Δ. Σ. για «λόγους δημοσίου συμφέροντος», για πολιτικές σκοπιμότητες. Οφείλουμε να μην λησμονήσουμε και να υπενθυμίζουμε στις μελλούμενες γενιές τώρα που εγκατέλειψε την ματαιότητα του κόσμου τούτου, ότι στην δική της και μόνο εμπνευσμένη θέληση και αμέριστη κοπιώδη προσπάθεια και μόχθο ιδρύθηκε το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στο οποίο υπήρξε και πρώτη του διευθύντρια. Ο χαρακτήρας και η ταυτότητα του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης φέρει την δική της έντονη σφραγίδα, το της καλαισθησίας της άρωμα. Η Άννα Καφέτση δεν υπήρξε μόνο η θεμελιώτρια του Μουσείου αλλά ήταν αυτή που χάραξε καθοριστικά την φυσιογνωμία της μελλοντικής του πυξίδας, οριοθέτησε τα πεδία των κατευθυντήριων γραμμών του στο αύριο. Δεν προσάρμοσε τους μελλοντικούς στόχους και προσδοκίες του στα δικά της αισθητικά «γούστα» και «θέλω» αλλά του πρόσφερε την σύγχρονη, μοντέρνα και απαραίτητη δυναμική και αξία να επικυρώσει με την παρουσία και λειτουργία του την θέση του-και την θέση της Ελλάδας- στον σύγχρονο κόσμο και στους χώρους της Μοντέρνας Τέχνης.

     Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης με την αναγγελία της απώλειάς της έδωσε στην δημοσιότητα την εξής ανακοίνωση:

«Με βαθιά θλίψη το ΕΜΣΤ αποχαιρετά την Άννα Καφέτση, ιστορικό τέχνης και επιμελήτρια, ιδρυτική και πρώτη διευθύντρια του μουσείου. Η Άννα Καφέτση υπήρξε η καθοριστική προσωπικότητα πίσω από τη δημιουργία του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Ανέλαβε τη διεύθυνσή του από το 2000 έως το 2014 και το οργάνωσε από το μηδέν, χτίζοντας βήμα-βήμα τη συλλογή, τη φυσιογνωμία και τη θεσμική του ταυτότητα, πάντα με σοβαρότητα και συνέπεια. Σε μια περίοδο που δεν υπήρχε ακόμη εθνικός θεσμός σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα, αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στη συγκρότησή του, με αδιάκοπη πίστη στην ανάγκη ύπαρξης ενός τέτοιου μουσείου. Με το έργο και την επιμονή της έθεσε τις βάσεις για έναν θεσμό που άλλαξε το τοπίο της σύγχρονης τέχνης στη χώρα. Στήριξε καλλιτέχνες, ανέδειξε νέες κατευθύνσεις και διαμόρφωσε έναν χώρο ανοιχτό στον πειραματισμό και την διεθνή συνάντηση. Η συμβολή της στη σύγχρονη ελληνική τέχνη, στο πεδίο της επιμέλειας και στην ανάπτυξη των θεσμών της σύγχρονης τέχνης στην Ελλάδα υπήρξε θεμελιώδης και διαρκές σημείο αναφοράς. Το ΕΜΣΤ εκφράζει τα ειλικρινή του συλλυπητήρια στους οικείους της και σε όλους όσους συνεργάστηκαν μαζί της. Αφήνει πίσω της ένα μεγάλο έργο και ένα μεγάλο κενό».

   Η Άννα Καφέτση γεννήθηκε στις 27 Οκτωβρίου 1955 στην Αθήνα. Το 1977, πήρε το πτυχίο Φιλοσοφικής από το Πανεπιστήμιο Αθηνών ενώ από το 1977 έως το 1982 έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στην Αισθητική και την Ιστορία της Τέχνης στη Σορβόννη (University Paris- I). Από το 2016 έως το 2026 διεύθυνε το annexM, Κέντρο Εικαστικών Τεχνών στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Επιμελήθηκε πολυάριθμες εκθέσεις, μεταξύ των οποίων οι:- «Μεταμορφώσεις του Μοντέρνου – Η ελληνική εμπειρία», Εθνική Πινακοθήκη 1992- «Ρωσική Πρωτοπορία – Η Συλλογή Γ. Κωστάκη», Εθνική Πινακοθήκη 1995. -- «Σύνοψις 1-3 (Επικοινωνίες, Θεολογίες, Μαρτυρίες)», ΕΜΣΤ 2000-2003. -«Διαπολιτισμοί», ΕΜΣΤ 2004. - «Βιντεογραφίες – Οι πρώτες δεκαετίες», ΕΜΣΤ 2005. - «Ο Μεγάλος Περίπατος» ΕΜΣΤ 2006. -«Διεμπειρίες», ΕΜΣΤ/798 Space, Πεκίνο 2008. - «Ηeart in Ηeart», ΕΜΣΤ 2008. - «Τέχνης Πολιτική», ΕΜΣΤ 2010. - «Sonic Time, λόγος-ήχος-σιωπή», ΕΜΣΤ 2012. -«Ο Κήπος βλέπει», annexM 2017. - Τριλογία Η Άγραφη Βιβλιοθήκη («Ο τελευταίος αναγνώστης», «Μετά τη Βαβέλ»), annex M 2018-2019. Επίσης διοργάνωσε ατομικές εκθέσεις καλλιτεχνών όπως των: Kωνσταντίνου Παρθένη, Θεόδωρου Στάμου, Βλάση Κανιάρη, Γιάννη Τσαρούχη, Γιάννη Κουνέλλη, Γιώργου Ξένου, Chen Zhen, Kimsooja, Shirin Neshat, Y.Z. Kami, Young-Hae Chang Heavy Industries, Yang Fudong, Gulsun Karamustafa, Maaria Wirkkala, Carlos Garaicoa, Dilek Winchester, Andrea Bowers, Γιώργου κ.ά. Έχει συγγράψει και επιμεληθεί πολυάριθμους καταλόγους, άρθρα και μονογραφίες.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

Πέμπτη 21 Μαϊου 2026   

  

Νίκος Εγγονόπουλος Περί Ύψους

          Π Ε Ρ Ι   Υ Ψ Ο Υ Σ

του Νίκου Εγγονόπουλου

        Certes, l’ artiste desire s’ elever, … mais

            l’ home doit rester obscur.

                    PAUL  CEZANNE

   Ο ιταλός πυροτεχνουργός έχει εγκαταστήσει το λιτό κι απέριττο, το φτωχικό εργαστήριό του, επί της κορυφής του αττικού λόφου. Εκεί ασχολείται νυχθημερόν με τα άπειρα πειράματά του και με την Παρασκευή των διάφορων προϊόντων του επιτηδεύματός του: βαρελότα, χαλκούνια, και άλλα «μαϊτάπια». Γιατί αυτός είναι που προμηθεύει τους πανηγυριστάς τις παραμονές των μεγάλων εορτών της Ορθοδοξίας, αλλά κι’ αυτός είναι, πάλι, πού, τις νύχτες των εθνικών επετείων, διακοσμεί τους ουρανούς μας με λογής- λογής φανταχτερά λουλούδια, μ’ εκθαμβωτικά πλουμιά και με ταχύτατες ρουκέττες που καταλήγουν σε μυριόχρωμη βροχή από σπίθες. Σπανίως εγκαταλείπει το έργον, όμως, τα βράδυα, ενίοτε, περιφέρει τη σακατεμένη κι’ αλαμπουρνέζικη σιλουέττα του, από καπηλειό σε καπηλειό, χρησιμοποιώντας, κατά προτίμηση, τα σκοτεινότερα στενά της αγοράς. Το επάγγελμά του είναι άκρως επικίνδυνο: πυρίτις, κι’ έσθ’ ότε δυναμίτις, είναι η πρώτη ύλη των εργοχείρων του. Η παραμικρή απροσεξία αρκεί κι’ επέρχεται η τρομερά καταστροφή: μέσα σε εκκωφαντικό κρότο τινάζονται στο καθαρό πρωϊνό και το εργαστήρι κι’ ο πυροτεχνουργός μαζύ, και βλέπομε να στριφογυρνούν ψηλά στον αέρα, ώρες, κι’ ο Ιταλός και τα σανίδια της μπαράγκας και πηχτά σύγνεφα σκόνης, ενώ μιάν έντονη μυρωδιά μπαρούτης απλώνεται παντού.

    Όμως ποτέ δεν επέρχεται το μοιραίον, γιατί υπάρχει κ ά τ ι. Ένα μ υ σ τ ι κ ό. Κι’ αυτό το μυστικό είναι απλούστατα η σ ύ ζ υ γ ο ς π ο υ  γ ρ η γ ο ρ ε ί. Πράγματι, η γυναίκα του, δική μας: ευλαβική κι’ ορθόδοξος χριστιανή, ξημεροβραδυάζεται στις εκκλησίες, και κάνει βαθειές μετάνοιες, κι’ όλο προσεύχεται για δαύτονε. Κι’ έτσι τονέ κρατά στη ζωή.

   Μάλιστα κάτω στην χαράδρα που περιβάλλει τον αττικό λοφίσκο, εκεί, η μαύρη, έχει σπείρει τον κόσμο μ' αναρίθμητα προσκυνητάρια, τα περισσότερα μαρμάρινα, άλλα ταπεινότερα, όμως όλα με εικόνα Θεοτόκου ή άλλου αγίου, κι’ όλα με μιά θυρίδα, για τα λεφτά. Κάθε τόσο συλλέγει υπομονετικά τα χρήματα, και το μεγαλύτερο μέν μέρος διαθέτει γι’ αγαθοεργούς σκοπούς, ενίσχυση απόρων, ανακούφιση ασθενών, αποπεράτωση εκκλησιών, κι’ ένα άλλο μέρος το φυλά προσεκτικά, καθώς σκοπεύει μ’ αυτό, εν καιρώ, ν’ ανεγείρη εκκλησία τιμωμένη με τ’ όνομα της Αγίας Αικατερίνης.

    (Πιό πέρα, στη χαράδρα, κάποιος έχει εγκαταστήσει κυψέλες, μελισσιών, σ’ ένα χωράφι, και, πιό πέρα ακόμη, μέσα σε περιβόλι, είναι τα ερείπια μισοχτισμένου αρχοντικού).

   Αυτή η ιστορία του Ιταλού είναι κι’ η ιστορία η δικιά μας, Ελένη. Δεν είμαι εγώ ο πυροτεχνουργός; Τα ποιήματά μου δεν είναι Πασχαλινά χαλκούνια, κι’ οι πίνακές μου καταπλήσσοντος κάλλους νυχτερινά υπέρλαμπρα μετέωρα του Αττικού ουρανού; Κι’ όμως, εάν ακόμη δεν με κατασπαράξανε αλύπητα, να πετάξουνε τις σάρκες μου στα σκυλιά, αυτό δεν το χρωστάω σ’ εσένα, στη μεγάλη στοργή σου και στην αγάπη σου; Το ξέρω, μη μου το κρύφτεις, το ξέρω σου λέω: π ρ ο σ ε ύ χ ε σ α ι για μένα!

    Μάζευε τα λεφτά των προσκυνηταρίων μας και σκόρπαε, με τ’ άγια λευκά σου χέρια, το καλό παντού. Όμως κράτα ένα μέρος, να συγκεντρώσωμε, κι’ εμείς, λίγο-λίγο ένα ποσό, για ν’ ανεγείρουμε μιάν εκκλησιά αφιερωμένη στην Βασίλισσα που είχε τ’ όνομά σου. Εκεί μέσα, σ’ αυτήν την εκκλησία θε να σε παντρευτώ. Γιατί είσαι ωραία, έχεις την πιό ευγενική κι’ υπερήφανη ψυχή, και σ’ αγαπώ παράφορα.

ΝΙΚΟΥ  ΕΓΓΟΝΟΠΟΥΛΟΥ

 ΠΟΙΗΜΑΤΑ

 ΤΟΜΟΣ Β΄ ΙΚΑΡΟΣ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ, Αθήνα, Νοέμβριος 1977, σελ. 183-185

Δείγμα Υψηλής Ποίησης

    Έχω μπροστά μου διάφορες παλαιές σημειώσεις μου, από την περίοδο που πρωτοδιάβασα το «Περί  Ύψους» του Λογγίνου στην γνωστή μετάφραση της γενιάς μου/μας, του Παναγή Λεκατσά. Εδώ να διευκρινίσουμε ότι ούτε ειδικός είμαι, ούτε κλασικός φιλόλογος ή επιστήμονας ερευνητής των αρχαίων κειμένων. Προσπαθώ να είμαι ένας συνεπής φιλαναγνώστης της ελληνικής αρχαίας, βυζαντινής, της δημώδους και νεότερης γραμματείας, ιδιαίτερα, της Ελληνικής Λογοτεχνίας και Ποιητικής παράδοσής μας. Επιθυμώ να διαβάζω και να κατανοώ, να ερμηνεύω τα κείμενα με το βλέμμα ενός σύγχρονου, σταθερού και κάπως επαρκούς αναγνώστη της ελληνικής και ευρύτερα της παγκόσμιας ποιητικής παράδοσης και κληρονομιάς. Όπως η δική μου γενιά του 1980-που αν δεν κάνω λάθος ανήκω- προσέλαβε, αγάπησε, και κατά κάποιον τρόπο «παραδόθηκε» στη μαγεία, την ομορφιά, την λεκτική μαγγανεία και γλωσσική ηχητική πολυχρωμία, νοηματική πανδαισία της διαχρονικής τυπολογίας της ελληνικής γλώσσας στην ιστορική της διαδρομή, με τα διάφορα μέτρα και σταθμά της, τις φόρμες και τα είδη της. Οι σημειώσεις και οι ερωτήσεις μου διαβάζοντας μεταγενέστερες μεταφραστικές και εκδοτικές προτάσεις του «Περί Ύψους» του Λογγίνου, όπως την εξαιρετική δουλειά, «ερμηνευτική έκδοση» του καθηγητή κυρίου Μιχάλη Ζ. Κοπιδάκη της «Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης» Ηράκλειον 1990, σ.288, οι πληροφορίες που συγκέντρωνα για το σημαντικό αυτό αρχαίο έργο Θεωρίας Κριτικής της Λογοτεχνίας αυξήθηκαν στο μέτρο του δυνατού που μπορούσα, όπως κάθε καθημερινός συστηματικός αναγνώστης φαντάζομαι. Έχω υπόψη μου και άλλες εκδοτικές προτάσεις ή μικρές μελέτες ή βιβλιοκριτικές που δημοσιεύτηκαν για το έργο σε λογοτεχνικά περιοδικά ή εφημερίδες.

Πρόσφατα ζήτησα από την κριτικό και φιλόλογο κ. Ανθούλα Δανιήλ να μου αποστείλει αν μπορούσε μία σύγχρονη, καινούργια μετάφραση του Λογγίνου των εκδόσεων «ΚΟΥΚΚΙΔΑ», Αθήνα 2004 σε εισαγωγή και μετάφραση της φιλολόγου και ποιήτριας κ. Ευσταθίας Δήμου. Το αναγνωστικό ενδιαφέρον μου κέντρισε η νέα μεταφραστική πρωτοβουλία και άρχισα να αναμοχλεύω παλαιές σημειώσεις μου και άτακτα σχόλια που φύλασσα καθώς διάβαζα διάφορα σχετικά με το «Περί Ύψους». Εδώ, θα μου επέτρεπαν οι έλληνες και ξένοι αναγνώστες που βλέπουν και διαβάζουν τα Λογοτεχνικά Πάρεργα, και ίσως βρίσκουν κάτι χρήσιμο για τις δικές τους εργασίες και αναζητήσεις, να ξεκαθαρίσω τα εξής. Παρότι έγραφα ποίηση, δημοσίευα παράλληλα και βιβλιοκριτικές και μικρές μελέτες για έλληνες και ξένους συγγραφείς. Αυτό σημαίνει, ότι δεν είμαι άγευστος από τον κριτικό λόγο, τις κριτικές φωνές των σύγχρονων μεταπολιτευτικών ημερών μας. Πίστευα όμως και εξακολουθώ να πρεσβεύω την άποψη, ότι όση χαρά και ικανοποίηση σου προσφέρει η πρωτογενής δημιουργία, δηλαδή το ίδιο το ποιητικό, το πεζογραφικό, το διηγηματικό, το θεατρικό κλπ. έργο όταν το πιάνεις στα χέρια σου και το διαβάζεις κατά μόνας, το αγγίζεις, ξεφυλλίζεις τις σελίδες του, ευχαριστιέσαι με όσα γράφει ή δυσανασχετείς με όσα διαβάζεις, σημειώνεις στα περιθώρια των φύλλων του, ανοίγεις με δύο λόγια μία διαρκή συνομιλία μαζί του, μάλλον, και μπορεί να λαθεύω- δεν στην προσφέρει ένα άλλο κριτικό βλέμμα το οποίο διαβάζει μία ποιητική συλλογή ένα μυθιστόρημα και δημοσιεύει κατόπιν τις θέσεις του ως διαμεσολαβητής μεταξύ εσένα και του συγγραφέα. Το ίδιο το κείμενο όποιο και να είναι αυτό, είναι που θα σε συγκινήσει, θα σε συναρπάσει, θα σε ερεθίσει με την αμεσότητά του, την φωνή του, τις ιδέες και θέσεις του. Το κείμενο είναι το πρωτεύον αυτό θα εξιτάρει έναν φιλαναγνώστη. Η άποψη αυτή δεν αναιρεί την θέση και την αξία του κριτικογράφου, όσων ασχολούνται με υπευθυνότητα και σοβαρότητα με την κριτική βιβλίου και τις νέες εκδόσεις και παρουσιάσεις. Εξάλλου, στην ίδια κατηγορία ανήκει και ο γράφων εδώ και χρόνια. Όμως, η αναγνωστική μαγγανεία ενός ποιήματος ενός πεζού η οποία προσελκύει την προσοχή ενός αναγνώστη, είναι διαφορετικών τόνων, ποιότητας και κλίματος από αυτήν ενός κριτικού σημειώματος που έγραψε ένα άλλο βλέμμα, μία διαφορετική θεώρηση από την δική μας σαν αναγνώστες. Ο κριτικός λόγος αυτονομήθηκε από τον πρωτογενή, απέκτησε την αυτοτέλειά του, την ξεχωριστή ταυτότητά του και χαρακτήρα του, την ποιότητά του στην διαχρονική του διαδρομή. Ένα κριτικό κείμενο έγινε από την μεριά του ένα άλλο συγγενές βεβαίως, πρωτογενές αναγνωστικό κείμενο στα μάτια του αναγνώστη και των ειδικών φιλολόγων, πανεπιστημιακών σχολιαστών και ερευνητών, κατάκτησε δικαιωματικά την δική του παρουσία γράφοντας την ιστορία της κριτικής και θεωρητικής σκέψης μέσα στο παγκόσμιο πολιτιστικό στερέωμα. Κάτι φυσικό, μια και από τον 1ο αιώνα που γράφτηκε το «Περί Ύψος» του Λογγίνου, την ανακάλυψή του και την μετάφρασή του από πνευματικούς κύκλους της Ευρώπης και της Ελλάδας ο κριτικός, δοκιμιακός και θεωρητικός λόγος, άνθισε, κάρπισε και έδωσε τα εύοσμα Άνθη Κριτικής Ευλαβείας του.

    Γιατί τα παραπάνω, για κάτι μάλλον αναγκαίο στην παρουσίαση του σημερινού σημειώματος. Καθώς επανήλθα στο «Περί Ύψος» του Λογγίνου, ανέτρεξα και πάλι σε ορισμένα παλαιότερα διαβάσματά μου για καλύτερη κατανόηση του έργου μια και η αναγνωστική οπτική των πρώτων χρόνων από το διάβασμά του, της εκδοτικής εκδοχής του Παναγή Λεκατσά μέχρι σήμερα έχουν περάσει αρκετές δεκαετίες και όλων μας η αναγνωστική ωρίμανση έχει αλλάξει. Γνώριζα λοιπόν ορισμένα δημοσιεύματα που υπήρχαν και μιλούσαν για το «Περί Ύψους» και πως το προσέλαβε η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία και διάφοροι έλληνες λογοτέχνες. Κατέφυγα στα «ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΟΓΔΟΟΥ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ ΠΟΙΗΣΗΣ» με θέμα «ΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ» Πανεπιστήμιο Πατρών 1-3 Ιουλίου 1988, εκδόσεις Αχαϊκές Εκδόσεις» Ιούνιος 1990, σε επιμέλεια Σωκράτη Λ. Σκαρτσή. Στην δεύτερη μέρα του Συνεδρίου ο καθηγητής Μ.Ζ. Κοπιδάκης μιλά για την «ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΕΚΠΛΗΞΗ ΚΑΙ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΝΑΡΓΕΙΑ» (Λογγίνος, Περί Ύψους, κεφ. 15). Η ομιλία του πανεπιστημιακού συγγραφέα προϋποθέτει την σχολιασμένη έκδοση της «Βικελαίας». Όπως αναφέρει στην έναρξη της ομιλίας του: «Από τα έργα θεωρίας και κριτικής της λογοτεχνίας που μας κληροδότησε η ελληνική αρχαιότητα το σημαντικότερο μετά την Ποιητική του Αριστοτέλη είναι κατά γενική ομολογία η σύντομη πραγματεία του Λογγίνου που επιγράφεται Περί ύψους. Από εσωτερικές και μόνο ενδείξεις συνάγεται ότι το έργο θα πρέπει να γράφτηκε στα μέσα του πρώτου αιώνα μ.Χ. Ο συγγραφέας του είναι άγνωστος το όνομα Διονύσιος Λογγίνος είναι μία σύμβαση. Θα πρέπει πάντως να ήταν ένας πολύγλωσσος κοσμοπολίτης (από το κείμενό του φαίνεται να γνώριζε στο πρωτότυπο τρείς λογοτεχνίες, την ελληνική, τη λατινική και την εβραϊκή) με φιλοσοφική κατάρτιση και  με οξύτατη εκείνη την «άλογον αίσθησιν» που πρέπει να διαθέτει ο κριτικός της λογοτεχνίας.

   Το Περί ύψους αποτελεί συνδυασμό τεχνολογικής πραγματείας και πνευματώδους δοκιμίου. Θέμα του είναι το ύψος στη λογοτεχνία. Ο όρος ωστόσο ύψος απαιτεί κάποιες διασαφήσεις.», Η ομιλία περιλαμβάνεται στις σελίδες 184-193 του τόμου. Ο πανεπιστημιακός επισημαίνει τις εξής επιμέρους παρατηρήσεις «που μπορούν να συνοψιστούν ως ακολούθως»: (ι) Φαινομενολογική αναγωγή του ύψους. (ιι) Πηγές της υψηγορίας (ιιι) Το ύψος και ο αναγνώστης (ιν) Το ύψος και ο δημιουργός του. Ενώ αναφέρεται και στο 15 κεφάλαιο του «Περί ύψους» ο λόγος είναι για τη φαντασία, «που φαίνεται να ανήκει στην πρώτη πηγή της υψηγορίας, δηλαδή στο περί τας νοήσεις αδρεπήβολον.». σ.189

Στις απογευματινές συνεδρίες των Συμποσίων Ποίησης συνηθίζονταν να παρουσιάζονται νέοι ποιητές και ποιήτριες και ακόμη να υποβάλλονται ερωτήσεις στους Ομιλητές. Στην σελίδα 204-206 διαβάζουμε τις κατά την γνώμη μας σωστές 8 τον αριθμό επισημάνσεις του ποιητή και συγγραφέα κ. Δημήτρη Καραμβάλη προς τον Μ.Ζ. Κοπιδάκη σχετικά  με το «Περί Ύψους» και την απάντηση του Ομιλητή. Στην με αριθμό (η) μας λέει ο Δημήτρης Καραμβάλης: «Δεν πρέπει να καταλήγουμε σε γενικά συμπεράσματα για την πεζογραφία μια και ο συγγραφέας του «περί ύψους» αναφέρεται βασικά και κύρια στον ρητορικό λόγο, έναν μονάχα από τους κλάδους της. Ούτε είναι νομίζω σωστή η θέση του ότι μόνο η ρητορική φαντασία σκοπεύει στην ενάργεια. Το αντίθετο συμβαίνει. Η ποίηση είναι ο αληθινός δρόμος. Τα ποιήματα είναι οι διαφορετικοί απλώς δρόμοι για να φτάσει κανείς στον ίδιο σκοπό: την αλήθεια. Ευχαριστώ.». Στην απάντησή του ο καθηγητής Μ.Ζ. Κοπιδάκης αναφέρει μεταξύ άλλων: «Οι παρατηρήσεις που έγιναν είναι σωστές, αλλά θα σας κούραζα πάρα πολύ αν ανέπτυσσα όλα αυτά τα περίπλοκα προβλήματα. Πράγματι το «Περί Ύψους» του Λογγίνου είναι μία απάντηση στο ομώνυμο και ομόθεμο έργο του Καικιλίου. Νομίζω πάντως ότι το υπαινίχθηκα. Είπα ότι ο πρώτος που χρησιμοποιεί τον όρο «ύψος» με τη σημασία που απαντά στον Λογγίνο ίσως ήταν ο Καικίλιος.

   Στο τελευταίο κεφάλαιο του «Περί ύψους» μνημονεύεται όντως μια συζήτηση για την «λόγων απορίαν», που όπως ισχυρίζεται ο συγγραφέας, μαστίζει την εποχή του. Οι συζητήσεις ήταν δύο: κάποιος φιλόσοφος και ο ίδιος ο συγγραφέας. Αυτός που υποστηρίζει ότι λογοτεχνία μεγάλη δεν υπάρχει, διότι επικρατεί ανελευθερία, είναι ο φιλόσοφος, τον οποίο ορισμένοι μελετητές ταυτίζουν με τον Ιουδαίο Φίλωνα τον Αλεξανδρέα. Ο συγγραφέας αντιθέτως του «Περί ύψους» υποστηρίζει μιαν άλλη άποψη: υψηλή λογοτεχνία δεν υπάρχει, γιατί οι άνθρωποι είναι παραδομένοι σε υλικές μέριμνες, δηλαδή στην αναζήτηση και στην απόλαυση του πλούτου….», σελ. 209.

    Μιάς ευρύτερης προβληματικής ανάγνωση του «Περί Ύψους» του Λογγίνου, πιο συγκεκριμένα για την σχέση του Λογγίνου και του Νομπελίστα μας ποιητή Γιώργου Σεφέρη, μας δίνει ο καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο ΚΠΑ και ποιητής Νάσος Βαγενάς στο κείμενό του «Σεφέρης και Λογγίνος» σελίδες 84-93. Αρχινά την συμμετοχή του ο Σεφερογενής Βαγενάς: «Ίσως κανένα από τα λογοτεχνικά μας έργα, τις δύο τελευταίες δεκαετίες, δεν υπέστη περισσότερο την κριτική παρανάγνωση απ’ ό,τι το έργο του Σεφέρη. Η αυθαίρετη ανάγνωση του έργου αυτού δεν περιορίστηκε μόνο στο-ως εκ της φύσεώς του πολύσημο- ποιητικό μέρος του αλλά επεκτάθηκε και στο δοκιμιακό. Η άποψη ότι ο Σεφέρης είναι δύσπιστος προς τη θεωρία είναι μία από τις αποφάνσεις αυτής της παρανάγνωσης, προς επίρρωση της οποίας ενίοτε προσκομίζονται και συγκεκριμένα στοιχεία. Καθώς ένα από τα στοιχεία αυτά είναι η υποτιθέμενη διαπίστωση της αδιαφορίας του Σεφέρη για το Περί Ύψους του «Λογγίνου» (η οποία βλέπουμε να επαναλαμβάνεται σε κείμενο νέου, φιλέρευνου φιλολόγου), θα σχολιάσουμε τις διαθέσεις του Σεφέρη προς τη θεωρία εξετάζοντας συνοπτικά τις σχέσεις του με τον «Λογγίνο» (στο εξής Λογγίνος). Μια τέτοια εξέταση θα ήταν χρήσιμη γιατί θα μπορούσε να βοηθήσει όχι μόνο να καταλάβουμε ότι ο νους του Σεφέρη ως δοκιμιογράφου είναι περισσότερο θεωρητικός απ’ ό,τι ορισμένοι πιστεύουν σήμερα, αλλά και να διακρίνουμε το είδος της θεωρητικής του φύσης…..».

   Το κείμενο του Νάσου Βαγενά είναι το 15^ο στην σειρά των 19 άλλων δημοσιεύσεων (Αλεξάνδρα Σαμουήλ, Αλέξανδρος Αργυρίου, Γιώργος Αράγης, Δώρα Μεντή, Νόρα Αναγνωστάκη, Μανόλης Σαββίδης, Κατερίνα Κωστίου κ.ά.) και συμπεριλαμβάνεται στην ωραία έκδοση «ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ», εκδόσεις ΤΟ ΒΗΜΑ και ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΕΡΜΗΣ ΕΠΕ 2000. Αν ανατρέξουμε στον τόμο του Νάσου Βαγενά, «ΓΚΙΟΣΤΡΑ» ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΔΙΑΜΑΧΗΣ, εκδόσεις «μικρή Άρκτος», 2012, στις σελίδες 266-269, ο ποιητής μας δίνει την δική του ανταπάντηση σε όσα γράφει για το άρθρο «Σεφέρης και Λογγίνος» στον πεζογράφο και εκδότη του περιοδικού «Το Δέντρο» συγχωρεμένο Τάσο Γουδέλη. Επίσης στον τόμο του που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Κέδρος» 1999, με τίτλο «ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ», στις σελίδες 61-64, αναδημοσιεύει κείμενό του στην έγκριτη πρωινή εφημερίδα Το Βήμα 23/6/1991. «ΠΕΡΙ ΥΨΟΥΣ». Ο Ν. Βαγενάς και σε άλλο του βιβλίο (βλέπε σημείωση 13, σελ. 311 του τόμου "Η ΕΙΡΩΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ" Κριτικές μελέτες για τη νεοελληνική γραμματεία, εκδ. Στιγμή 1994) υποστηρίζει την άποψη ότι ο θεωρητικός κριτικός Χάρολντ Μπλούμ, υιοθετεί τις απόψεις του Λογγίνου στο δικό του σύστημα που οικοδομεί στα έργα του. Βλέπε «Λογοτεχνικός Κανόνας» και άλλα που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά. Και κλείνει την επιφυλλίδα του (ο Βαγενάς) με μνεία στο ποίημα του Νίκου Εγγονόπουλου. Το 2009 όπως έχουμε μνημονεύσει στο προηγούμενο σημείωμά μας για το «Περί Ύψους» από τις εκδόσεις «Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος» ο ποιητής Νάσος Βαγενάς δημοσιεύει μία εκτενέστερη, αναλυτική και χρήσιμη στους αναγνώστες και ερευνητές ανακοίνωσή του «Ο ΛΟΓΓΙΝΟΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ», σελίδες 15-24, με την ευκαιρία της έκδοσης «Μ.Ζ. Κοπιδάκη». Εδώ ο Βαγενάς μας μιλά για τις 25 αναφορές του ποιητή Κωστή Παλαμά στο «Περί Ύψους» του  Λογγίνου. Και, μας παρουσιάζει ένα εκτενές απόσπασμα του Κωστή Παλαμά για τον Ανδρέα Κάλβο από την περίφημη διάλεξή του. Η ανακοίνωση περιλαμβάνεται στον τόμο «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ» ΠΡΑΚΤΙΚΑ Κέρκυρα 2009, ο τόμος κυκλοφόρησε από το Ιόνιο Πανεπιστήμιο Τμήμα Ιστορίας είχε την επιμέλεια του καθηγητή και δοκιμιογράφου Θεοδόση Πυλαρινού.  Άλλοι φιλόλογοι ερευνητές όπως ο κ. Καλοσπύρος, έχει εξετάσει την σχέση του Κωστή Παλαμά με τον Λογγίνο. Βλέπε τα Πρακτικά Γ’ Συνεδρίου 2016 για τον ποιητή Κωστή Παλαμά, τόμος Α. "Η ΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΟΥ ΚΩΣΤΗ ΠΑΛΑΜΑ" ΕΒΔΟΜΉΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΌ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ. Βλέπε σελίδες 87-105, Νικόλαος Α. Ε. Καλοσπύρος "ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ ΛΟΓΓΙΝΟΣ" Ο ΠΟΙΗΤΙΚΩΤΕΡΟΣ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΡΙΤΙΚΩΤΑΤΟΝ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΟΓΡΑΦΩΝ" Στην αρχή της ανακοίνωσης δημοσιεύεται ΠΕΡΙΛΗΨΗ: "Στο έργο του Κωστή Παλαμά εντοπίζουμε αναφορές στον αρχαίο τεχνογράφο Λογγίνο, τον θεωρούμενο ως συγγραφέα της πραγματείας "Περί ύψους". Η φιλολογική ανάκριση των παλαμικών αναφορών στον Λογγίνο-τον οποίον χαρακτηρίζει "κριτικώτατον" και εκ των αρίστων τεχνογράφων- και το έργο του αποδεικνύει ότι η διαμόρφωση της ποιητικής του πραγματικού εθνικού μας ποιητή και η αίσθησή του για το υψηλό λειτούργημα της ποίησης σχετίζονται με τις θέσεις του αρχαίου θεωρητικού της λογοτεχνικής δημιουργίας. Εν προκειμένω, η αναδίφηση της παλαμικής αρχαιογνωσίας αποκαλύπτει εκλεκτικές οφειλές στην αρχαία ελληνική λογοτεχνική θεωρία.".

    Όπως θα παρατηρήσει ο προσεκτικός αναγνώστης των Λογοτεχνικών Πάρεργων με την σημερινή μας ανάρτηση συμβαίνει κάτι «οξύμωρο», ενώ αναζητούσα ένα σύγχρονο κείμενο που να διαθέτει τα κριτήρια εκείνα που εντάσσεται στην κατηγορία που μας μιλά ο Λογγίνος στην πραγματεία του «Περί Ύψους», και θυμήθηκα έναν αγαπημένο μου ποιητή και ζωγράφο τον Νίκο Εγγονόπουλο και το ποίημά του, και πάλι στάθηκα στον κριτικό λόγο. Αντιγράφοντας λοιπόν σιγά-σιγά τα Λογγίνεια δημοσιεύματα του ποιητή Νάσου Βαγενά ώστε να τα μεταφέρω στα Λογοτεχνικά Πάρεργα, κατέφυγα στον δεύτερο τόμο Ποιημάτων του Νίκου Εγγονόπουλου και μετέφερα το ποίημά του «Περί ύψους» που περιλαμβάνεται στην συλλογή του «ΕΝ ΑΝΘΗΡΩ ΕΛΛΗΝΙ ΛΟΓΩ» που κυκλοφόρησε το 1957. Ένα ζωντανό, ανθηρό, πολύχρωμο αρωματικό κείμενο, γραμμένο σε ωραία ελληνικά, με ένα εκπληκτικής ομορφιάς λεξιλόγιο, λέξεις και καταλήξεις που τοιχογραφούν εικόνες και στιγμές ελληνικής εικαστικής μαγείας, ένα ποίημα της ελληνικής ποιητικής μας παράδοσης που ανθοβολεί ελληνικότητα και βαθειά συνείδηση της ελληνικής ιστορικότητας μέσα στο παγκόσμιο πολιτιστικό γίγνεσθαι.

   Καιρός να ξανά περπατήσουμε στους λειμώνες που άνθισαν στην διαχρονία της ελληνικής γραμματείας.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

19 Μαϊου 2026

ΥΓ. Έφυγε από τη ζωή ο ιδιοκτήτης της «Πρωτοπορίας» και εκδότης Βαγγέλης Τρικεριώτης

 diastixo.gr  Δημοσιεύτηκε 19 Μαΐου 2026

Την τελευταία του πνοή άφησε χθες, Δευτέρα 18 Μαΐου 2026, μία εμβληματική μορφή από τον χώρο του βιβλίου: ο ιδιοκτήτης των βιβλιοπωλείων «Πρωτοπορία» και εκδότης Βαγγέλης Τρικεριώτης.

Ο Βαγγέλης Τρικεριώτης αποφοίτησε το 1965 από τη Γερμανική Σχολή Αθηνών και, την περίοδο της δικτατορίας, μπήκε στον χώρο του βιβλίου με τη συμμετοχή του στην ομάδα των Εκδόσεων Κάλβος. Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 ίδρυσε τον εκδοτικό οίκο Γράμματα και το βιβλιοπωλείο «Πρωτοπορία» στα Εξάρχεια· η επιτυχία του βιβλιοπωλείου υπήρξε τόσο μεγάλη, ώστε καθιερώθηκε στη συνείδηση του αναγνωστικού κοινού ως σημείο αναφοράς και οδήγησε στη δημιουργία των καταστημάτων στη Θεσσαλονίκη και στην Πάτρα. Κατόπιν, απέκτησε και τους εκδοτικούς οίκους Γλάρος και Γνώση.

Η κηδεία του θα γίνει το Σάββατο 23 Μαΐου, στις 12:30, στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών.