Ζήσιμου Λορεντζάτου, "Περί Ύψους"

 

      Λογγίνος, Περί Ύψους

του Ζήσιμου Λορεντζάτου

    Θα συνάψω μαζί δυό χωρία από το Περί Ύψους, που βρίσκονται το ένα στην αρχή και το άλλο κοντά στο τέλος. Το τρίτο κριτικό κείμενο της αρχαιότητας δεν είναι μονάχα ατέλειωτο, αλλά έχει και μερικά κενά. (Μέσα σε παρένθεση παραπέμπω στα διάφορα κεφάλαια).

    Τα δύο πρώτα αυτά χωρία είναι τα ακόλουθα και μιλούν: για τους κινδύνους όσων βάζουν στόχους αψηλούς στη δουλειά τους, για την ασφάλεια της μετριότητας, καθώς και για τη βουκέντρα ή το χαλινάρι στο γράψιμο. Τους αψηλούς στόχους τους ονομάζει το κείμενο τα μεγάλα. Και λογαριάζει πώς, αν αφεθούν δίχως το στήριγμα ή το σαβούρωμα της γνώσης (δίχα επιστήμης, αστήρικτα και ανερμάτιστα εαθέντα) μοναχά στον εαυτό τους (αυτά εφ’ αυτών), με την ορμή και με την τόλμη του άπραγου (καπί μόνη τη φορά και αμαθεί τόλμη λειπόμενα), παρουσιάζουν τους μεγαλύτερους κινδύνους (ως επικινδυνότερα). Όσο χρειάζονται πολλές φορές το βουκέντρι, άλλο τόσο χρειάζονται και το χαλινάρι (δει γάρ αυτοίς ως κέντρου πολλάκις ούτω δει και χαλινού) (2). Απαραίτητα ή αναγκαστικά θα συμβαίνει πάλι (μήποτε δε τούτο και αναγκαίον ή) με τη μικρότητα και τη μετριότητα (τάς μεν ταπεινάς και μέσας φύσεις), που δεν ριψοκινδυνεύουν τίποτα μήτε βάζουν στόχους αψηλούς (διά το μηδαμή παρακινδυνεύειν μηδέ εφίεσθαι των άκρων), κανονικά να απομένουν αλάθητες στην ασφάλειά τους (αναμαρτήτους ως επί το πολύ και ασφαλεστέρας διαμένειν). Με τους αψηλούς στόχους αντίθετα (τα δε μεγάλα) κινδυνεύει κανένας από την ίδια τη μεγαλοσύνη τους (επισφαλή δι’ αυτό γίγνεσθαι το μέγεθος) (33). Οδηγίες «προς τους ναυτιλλομένους» από κάποιον που φαίνεται πώς ξέρει καλά τους καιρούς. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική- που καθημερινά την επαληθεύομε στη ζωή μας- βρίσκω την παρατήρηση πώς ο μέτριοι κάνουν τα λιγότερα λάθη.

    Για να μη φανταζόμαστε πώς η πάνδημη μανία της πρωτοτυπίας ή του νεωτερισμού είναι φρούτο σημερινό, θα πρέπει να αναφέρομε πώς το Περί Ύψους κακίζει όσους με πάθος αναζητούν ολοένα νέες ιδέες (το περί τας νοήσεις καινόσπουδον), μιά από τις κυριότερες, φαίνεται ζουρλαμάδες εκείνης της εποχής (περί ό δή μάλιστα κορυβαντιώσιν οι νύν) (5). Σε αυτό μοιάζουν ο 1^ος και ο 20^ος αιώνας μ. Χ. Άλλες εποχές είχαν άλλες μανίες. Μα όπως παρουσιάζει διαφορές, κάθε καιρός κρατάει ορισμένες σταθερές, είτε κακές είτε καλές, ορισμένους απαράβατους νόμους. Ένας από αυτούς είναι και το ακόλουθο παντοτινό συμπέρασμα, πώς η κριτική της τέχνης του λόγου έρχεται στο τέλος και είναι κατάληξη μεγάλης πείρας (η γάρ των λόγων κρίσις πολλής έστι πείρας τελευταίον επιγέννημα) (6).

    Η πρώτη παρατήρηση είναι ιστορική, η δεύτερη γενική. Η μία ανήκει στον ιστορικό χρόνο (5), η άλλη στον χρόνο χωρίς επίθετο (6). Ενώ όλες οι εποχές μπορεί να έχουν ή να μην έχουν τη μανία της πρωτοτυπίας, σε όλες τις εποχές η κριτική της τέχνης του λόγου παντοτινά ακολουθάει μιά σταθερή: πείρας πολλής τελευταίον επιγέννημα. Χρόνος ιστορικός και χρόνος. Ο ένας ακολουθάει το νόμο της αλλαγής, ο άλλος το νόμο της σταθερότητας’ ο ένας το νύν, ο άλλος το αεί. Αποτελεί ζήτημα δύσκολο να αποφασίσομε απάνω στη σχετικότητα ή μη των δυό χρόνων- όχι τη φυσικομαθηματική σχετικότητα-με το πρόσχημα πώς δεν υπάρχουν σταθερές πουθενά, μέσα ή έξω από τον άνθρωπο, πώς δεν υπάρχει χρόνος χωρίς επίθετο παρά μονάχα ιστορικός χρόνος, όπως φιλοσοφικά- όχι φυσικομαθηματικά- υποστηρίζουν ορισμένοι, και πώς και οι δυό παρατηρήσεις μας, και η ιστορική και η γενική, ακολουθούν μαζί με όλα τα άλλα τον δυναμισμό και τη ροή του φυσικού σύμπαντος και αλλάζουν μαζί του’ (αν το σύμπαν αλλάζει αλλάζοντας-που δεν το ξέρουμε, εμείς το λέμε). Είναι φιλοσοφικά ζητήματα οντολογίας. Με άλλους λόγους χρειάζεται πρωτύτερα να αποφασίσομε, καθώς έλεγε ο Αριστοτέλης, τί το όν. Εμείς εδώ δεν θα πάμε τόσο μακριά. Μήτε άλλωστε ακολουθάμε καμιά φιλοσοφία. Η δικιά μας φιλοσοφία- si philosophie il y a- βρίσκεται χωνεμένη ή περιέχεται μέσα στην πίστη μας και δεν αποβλέπει μήτε να εξηγήσει τον κόσμο (interpretieren)- από τις πασίγνωστες Θέσεις για τον Feuerbach (1845) του Μάρξ (1)- μήτε να αλλάξει τον κόσμο (verandern) και να τον κρίνει ή άλλο τίποτα, αλλά σκοπεύει σταθερά στον τρόπο ζωής που ευαγγελίζεται ο Ιωάννης για να σωθεί ο κόσμος: και εάν τις μου ακούση των ρημάτων και μη πιστεύση, εγώ ού κρίνω αυτόν’ ου γάρ ήλθον ίνα κρίνω τον κόσμον, αλλ’ ίνα σώσω τον κόσμον.

    Για τους δύο χρόνους λοιπόν ιδιαίτερα, δεν έχει να σταματήσει κανένας περισσότερο ή να φιλοσοφήσει. Ο Αριστοτέλης, καθώς θυμόμαστε, είχε αποφασίσει πώς τα καθόλου ή τα οία αν γένοιτο, με τα οποία καταπιάνεται η ποίηση μέσα στον χρόνο, αποτελούσαν θέμα φιλοσοφώτερον και σπουδαιότερον από τα καθ’ έκαστον ή τα γενόμενα, με τα οποία καταπιάνεται η ιστορία μέσα στον ιστορικό χρόνο. Δε θα αμφισβητήσομε την προτίμηση του Αριστοτέλη για τα καθόλου και για την ποίηση ή για τον χρόνο χωρίς επίθετο, που θα πρέπει να σχετίζεται με την οντολογία του. Όσοι δεν παίζουν μονάχα με αφηρημένες έννοιες ή με τα λογικά παράδοξα, σα να λέγαμε κρεμασμένοι αψηλά στα μπαλκόνια και όχι στο μεϊντάνι της ζωής, θα αναγνωρίσουν μολοντούτο πώς στην πραγματικότητα υπάρχει ένας χρόνος χωρίς επίθετο πού κρατάει ορισμένες σταθερές. Εκεί μέσα φυλάγονται όσα δεν αλλάζουν, είτε απόλυτον χαραχτηρίσομε είτε σχετικόν, καθώς λέγαμε πρωτύτερα, τον καθένα από τους δυό χρόνους. Ανάλογα με την οντολογία μας (αν φιλοσοφούμε). Αν δεν δυσπιστούσα στα εύκολα λόγια, θα τον ονόμαζα (τον χρόνο τον γενικό) το κελάρι της ποιότητας. Πραγματικά οι περισσότερες σταθερές, όσες φυλάγονται ή συνεχίζονται, είναι σταθερές ποιότητας ή αξιολογικές. Το Περί Ύψους μας μιλάει, σχετικά με την τέχνη του γραψίματος, για μερικές σταθερές που ο ιστορικός χρόνος δεν τις αλλάζει-όπως αλλάζει άλλα πράματα της ιστορίας- και που ο άλλος χρόνος τις φυλάγει ανάλλαχτες.

   Μιά από τις σταθερές αυτές αποτελεί το στοιχείο το αληθινά μεγάλο στην τέχνη του γραψίματος ή τω όντι μέγα, που η αξία του αναγνωρίζεται από όλους τους ανθρώπους σε όλους τους καιρούς και σε όλους τους τόπους. Το αρχαίο κείμενο στο σημείο τούτο μας μιλάει και για το ύψος, που δεν είναι άλλο τελικά από αυτό που εμείς σήμερα ονομάζομε κλασικό.

   Το στοιχείο το τώ όντι μέγα το βρίσκομε στα έργα που προσεχτικά μελετήθηκαν πάλι και πάλι (ού πολλή μεν η αναθεώρησις), στα έργα που είναι δύσκολο ή μάλλον αδύνατο να τους αντισταθείς (δύσκολος δε, μάλλον δ’ αδύνατος η κατεξανάστασις) και που η μνήμη τους μένει πάντα ζωηρή χωρίς να σβήνει ποτέ (ισχυρά δε η μνήμη και δυσεξάλειπτος). Το ύψος διακρίνεται στον εξαιρετικό εκείνο τρόπο της έκφρασης που παρατηρούμε σε ορισμένα έργα. Γενικά (όλως δε) – λέει το κείμενο- πρέπει να λογαριάζεις για έργα κλασικά (νόμιζε ύψη) σε όλη την ομορφιά και την αλήθεια τους (καλά και αληθινά) όσα αρέσουν για πάντα στους πάντες (τα διά παντός αρέσκονται και πάσιν). Όταν παρατηρούμε ανθρώπους με διαφορετική απασχόληση, τρόπο ζωής, φιλοδοξία, ηλικία, γλώσσα (όταν γάρ τοις από διαφόρων επιτηδευμάτων βίων ζήλων ηλικιών λόγων), να συλλογίζονται όλοι με τον ίδιο τρόπο για τα ίδια έργα (έν τι και ταυτόν άμα περί των αυτών άπασι δοκή), τότε η ομόφωνη, σα να λέγαμε, κρίση όσων δεν έχουν τίποτα σχεδόν κοινό αναμεταξύ τους (τόθ’ η έξ ασυμφώνων ως κρίσις και συγκατάθεσις), γίνεται πίστη δυνατή και ακλόνητη για τα έργα του θαυμασμού μας (την επί τω θαυμαζομένω πίστιν ισχυράν λαμβάνει και αναμφίλεκτον) (7).

   Απαραίτητη κοινή προϋπόθεση, μαζί με όλα τα άλλα, ή θεμέλιο για τον κλασικό τρόπο του γραψίματος (προϋποκειμένης ώσπερ εδάφους τινός κοινού) αποτελεί φυσικά να «κυριέψεις» τη γλώσσα –της εν τω λέγειν δυνάμεως- καθώς θα μετάφραζε ο Σολωμός. Χωρίς αυτό δεν γίνεται ολότελα τίποτα (ής όλως χωρίς ουδέν). Εκεί μέσα, με την τέχνη αυτή (διά τέχνης), πλάθονται κατάλληλα και τα σχήματα (ή τε ποιά των σχημάτων πλάσις) που ανταμώσαμε στον Αριστοτέλη, τα διπλά (δισσά), τα σχήματα διανοίας-ή νοήσεως εδώ (8)-και τα σχήματα λέξεως, που και στο ένα και στο άλλο, λέξει και διανοία, καθώς θυμόμαστε, όλους τους ξεπέρασε ο Όμηρος. Το ίδιο το φώς της σκέψης (φώς γάρ ίδιον του νου) δεν είναι στα αλήθεια (τω όντι) παρά οι καλά ή ωραία χρησιμοποιούμενες λέξεις (τα καλά ονόματα) (30). Δεν έχομε παράδειγμα ιστορικό για το αντίθετο.

   Μια άλλη γενική παρατήρηση αναφέρεται στην πολυσυζητημένη, αλλά μόνιμα επίκαιρη δυάδα: τέχνη-φύσις. Σχετικά με το πρόβλημα αυτό βγαίνει πάντα το ίδιο συμπέρασμα, για όλες τις εποχές. Και βγαίνει το ίδιο συμπέρασμα, γιατί δεν αλλάζει η πράξη της δουλειάς από την οποία σχηματίσαμε κάποτε συμπερασματικά τη θεωρία. Η τέλεια ή καλή δουλειά- σε αυτή περιοριζόμαστε εδώ- εξακολουθεί να γίνεται με τον ίδιο τρόπο για όλες τις εποχές. Και είτε ταπεινή είτε μεγάλη, αυτή μονάχα λυτρώνει τον άνθρωπο. Η άλλη μοιάζει περισσότερο με δουλεία και λιγότερο με δουλειά. Η τέλεια τέχνη κρύβει την τέχνη για να φαίνεται φύση’ και η τέλεια φύση ή αυτή που πετυχαίνει το στόχο της (φύσις επιτυχής) και αυτή κρύβει την τέχνη (που βρίσκεται μέσα της). Το ηρακλείτειο γνωμικό φύσις κρύπτεσθαι φιλεί ακολουθάει πιστά τη δεύτερη αυτή περίπτωση. Και στις δύο περιπτώσεις έχομε απόκρυψη. Και η τέχνη του ανθρώπου και η τέχνη της φύσης, για να φτάσουν στην τελειότητα ή στο σκοπό τους, πρέπει να κρυφτούν. Άνθρωπος και φύση κρύβουν την τέχνη τους για να ολοκληρώσουν τα μεγάλα έργα τους. Και στις δύο περιπτώσεις η τέχνη είναι ars abscondita. Με τον ίδιο τρόπο που ο Δημιουργός και των δυό τους είναι deus absconditus. Έχομε εδώ απόλυτη αντιστοιχία και στα δυό επίπεδα. Τότε γάρ η τέχνη τέλειος- παρατηρεί το κείμενο- ηνίκ’ αν φύσις είναι δοκή, η δ’ αύ φύσις επιτυχής, όταν λανθάνουσαν περιέχει την τέχνην (22).

    Τώρα ο ακαταμάχητος πόθος (άμαχον έρωτα) που κάνει τους μεγάλους περιφρονητικούς απέναντι στη λεπτομερειακή ακρίβεια (της δ’ έν άπασιν ακριβείας υπερφρονήσαντες), όπως πρωτύτερα έκανε τους μέτριους αλάθητους, ταυτόχρονα τους σπρώχνει ολοένα προς εκείνο που είναι θεοτικότερο ή δαιμονικότερο από εμάς (ως προς ημάς δαιμονιωτέρου). Έτσι τη θεώρηση και το στοχασμό ή τη σκέψη του ανθρώπινου σκοπού δεν τη φτάνει ολάκερο το σύμπαν (διόπερ τη θεωρία και διανοία της ανθρωπίνης επιβολής ούδ’ ο σύμπας κόσμος αρκεί) και πολλές φορές ο νους πηγαίνει πέρα από τα σύνορα εκείνου του στοιχείου που περιέχει το σύμπαν (αλλά και τους του περιέχοντος πολλάκις όρους εκβαίνουσιν αι επίνοιαι) και πού η ελληνική φιλοσοφία ονόμαζε το περιέχον. Σημειώνω τον όρο, γιατί μου φαίνεται συσχετικός με αυτό που ένας από τους εκπροσώπους της σύγχρονης δυτικής φιλοσοφίας, ο Karl Jaspers, τοποθέτησε στη βάση της οντολογίας του και το ονομάτισε Das Umgreifende. Μια από τις ανθρώπινες παραξενιές είναι και τούτη, που καταγράφω τελειώνοντας και το κεφάλαιο και μαζί τα κυριότερα σημεία διασταύρωσης με το Περί Ύψους. Σχετικά με όλα αυτά τα ζητήματα εκείνο θα είχαμε να πούμε, καταλήγει το κείμενο: Ποιό; Από τη μιά μεριά το χρήσιμο ή το αναγκαίο οι άνθρωποι το λογαριάζουν ευκολόβρετο και κοινό’ και από την άλλη αποθαυμάζουν πάντα το παράδοξο ή εκείνο που δεν μοιάζει με το κανονικό (άλλ’ επί των τοιούτων απάντων εκείν’ αν είποιμεν, ως ευπόριστον μέν ανθρώποις το χρειώδεις ή αναγκαίον, θαυμαστόν δ’ όμως αιεί το παράδοξον) (35).

    Ξαναγυρίζοντας τώρα στην αρχή και αναθυμούμενοι τα δυό παρατσούκλια, που η παράδοση μας λέει πώς ο Πλάτωνας είχε βγάλει του Αριστοτέλη όσα χρόνια (περίπου το ένα τρίτο από ολάκερη τη ζωή του) μαθήτεψε στην Ακαδημία, νούς και αναγνώστης, άς το ευχόμαστε- μισό σοβαρά και μισό χωρατεύοντας-πώς τα δυό παραβγάλματα θα βάζουν και εμάς πάντα το «νού» μας σε κίνηση όταν «αναγνώνομε» τους παλαιούς. Μιά τέτοιας λογής κίνηση, μαζί με ορισμένα ωφέλιμα συμπεράσματα γύρω από την τέχνη του γραψίματος γενικά- τουλάχιστο σε μιά περίπτωση, τη δικιά μου- δοκίμασαν να παρουσιάσουν οι παραπάνω, μπορεί, ασυστηματοποίητες, αλλά γεμάτες ευγνωμοσύνη σελίδες για τους αρχαίους κριτικούς.

        Κηφισιά, Φεβρουάριος 1977

1., Το interpretieren του Μάρξ να χρησιμοποιηθεί σωστά μονάχα για τη δυτική φιλοσοφία-πού πρωταρχίζει να ξε-ή από-χωρίζεται καθαρά από τις θετικές επιστήμες στο τέλος του 18^ου και στην αρχή του 19^ου αιώνα-και πάλι όχι ολόκληρη. Το παράξενο είναι πώς το αθέμιτο ξεχώρισμα γίνεται με την ανοχή της δυτικής φιλοσοφίας. Στον υπόλοιπο χρόνο ή στις πέντε ηπείρους και σε όλες τις άλλες εποχές, οι άνθρωποι φιλοσοφούν για πολλά άλλα πράγματα, αλλά με κύριο στόχο, όχι το interpretieren, αλλά να βρούν τελικά ποιός θα ήταν ο καλύτερος τρόπος ζωής ή, κατά την αρχαία ελληνική έκφραση, ο άριστος βίος.

Ζήσιμος Λορεντζάτος, ΑΡΧΑΙΟΙ ΚΡΙΤΙΚΟΙ, εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 1978, σελ. 93-102.

  Το κελάρι του Στοχαστή

    Διαβάζοντας Το Περί Ύψους του Λογγίνου και τα κατά καιρούς σχόλια που έχουν γραφτεί για αυτό το αινιγματικό και σε σημεία του σκοτεινό κείμενο, επανέρχεται στη σκέψη μας το καίριο ερώτημα που παραμένει πάντα επίκαιρο και ενδέχεται αναπάντητο ακόμα και στις ημέρες μας για την Ανθρώπινη- Ελληνική Σκέψη, Φιλοσοφία και Στοχασμό. Είναι η Φύσις υπέρτερη της Τέχνης, δηλαδή Ζωή είναι σημαντικότερη ή μήπως η Καλλιτεχνική Δημιουργία της Ζωής; Ένα ερώτημα που κάθε γενιά καλλιτεχνών και στοχαστών, λογίων και διανοουμένων, συγγραφέων επαναδιαπραγματεύεται με τα δικά της καλλιεργημένα κριτήρια τηρουμένων των ιστορικών, κοινωνικών και πνευματικών συνθηκών που ζει και δημιουργεί χαράσσοντας τα ίχνη της στον χρόνο και την ιστορία. Η ματιά του Ζήσιμου Λορεντζάτου καθώς εξετάζει, για την ακρίβεια ανοίγει μία συνομιλία με το αρχαίο κείμενο, και κατ’ επέκταση με την ελληνική γλώσσα, είναι και αυτή προσανατολισμένη μέσα σε ένα πλαίσιο προβληματισμού που απασχολούσαν του Έλληνες της αστικής τάξης της γενιάς του και των πολιτικών και πνευματικών προσδοκιών τους. Η εξεταστική και συμπερασματική, αξιολογική σύγκριση του Ζήσιμου Λορενζάτου των τριών κριτικών κειμένων της αρχαιότητας, το Περί Ποιητικής (4^ος αιώνας π.Χ.), το Ars Poetica (1^ος αιώνας π.Χ.) και το Περί Ύψους (1^ος αιώνας μ.Χ.), είναι συντριπτική για τα δύο τελευταία όπως μας δηλώνει ο ίδιος στον σύντομο Πρόλογό του. Επισημαίνοντάς μας όμως, ότι: «Ωστόσο και από τα τρία κείμενα μαζί μπορεί να βγάλει κανένας ωφέλιμα συμπεράσματα για την τέχνη του γραψίματος γενικά, όχι μόνο στην αρχαιότητα, αλλά πάντα, και πολλά να μάθει για πολλά (της τέχνης αυτής).». Το ζητούμενο λοιπόν είναι κοινό και για τα τρία συνεξεταζόμενα κείμενα της αρχαιότητας, τρία κείμενα Κριτικής Σκέψης και Συλλογιστικής προερχόμενα από διαφορετικούς του Ελληνισμού της πνευματικής μας κληρονομιάς αιώνες, τα οποία έγιναν στην διάρκεια των αιώνων της ανθρωπότητας παραδειγματικό μοντέλο για την Τέχνη του γραψίματος και της Κριτικής θεωρίας. Τα αρχαία κείμενα κριτικής θεωρίας, είναι οι πρώτες βάσεις (το πρώτο σκαλί;), στο ποιά μέθοδο οφείλει να ακολουθήσει ένας συγγραφέας ώστε το έργο του να συγκαταλεχθεί στα Υψηλά δηλαδή τα Κλασικά, στην ιστορία του Πολιτισμού. Φράση την φράση, λέξη την λέξη ο Λορενζάτος, παράγραφο την παράγραφο διαβάζει τα κείμενα, τα ξεψαχνίζει και μας εκθέτει τις θέσεις και αντιλήψεις του όχι από καθέδρας, ένας φιλόλογος φορτωμένος τα εκπαιδευτικά και φιλολογικά προικιά των οικογενειακών του παρακαταθηκών αλλά σαν ένας απλός καθημερινός μαϊστορας που διερευνά θέματα της ελληνικής παράδοσης. Η γλώσσα που χρησιμοποιεί στην ανάπτυξη της συλλογιστικής του, οι λέξεις που υιοθετεί στην έκθεση των επιχειρημάτων του, η μείξη λατινικών ορολογιών με ελληνικούς ή σύγχρονους ευρωπαϊκούς όρους δηλώνουν στο πώς υφαίνει τον λόγο του ώστε να γίνει κατανοητός ακόμα και από τον πλέον αμύητο αναγνώστη. Η επικουρική στήριξη μέσα σε παρένθεση αποσπασμάτων των αρχαίων κειμένων που παραπέμπει, φανερώνει την δυναμική του λόγου του, την μαρτυρία της φωνής του, την καθαρότητα της σκέψης του και την «αλήθεια» των συμπερασμάτων του. Θεωρώ, αν δεν λαθεύω, ότι το μικρό βιβλιαράκι του Ζήσιμου Λορεντζάτου «Αρχαίοι Κριτικοί» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ίκαρος το 1978, με την μικρή μελέτη του που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά, Αθήνα 1978, «Παλίμψηστο του Ομήρου» και φυσικά την Εκλογή της «Ελληνικής Κριτικής Σκέψης» που εκδόθηκε από τον Ίκαρο δύο χρόνια νωρίτερα, 1976, ένα προσωπικό του Παρουσίασμα με αποσπάσματα από έργα του [Διονυσίου Σολωμού, Ιάκωβου Πολυλά, Κωστή Παλαμά, Κ. Σ. Σοκόλη, Ιών Δραγούμη, Δ. Ζαχαριάδη, Μάρκου Αυγέρη, Ι.Α. Σαρεγιάννη, Τέλλου Άγρα και Γιώργου Σεφέρη], αν κοιταχθούν σαν μία ενιαία κριτική ενότητα θεώρησης της Ελληνικής Σκέψης θα μας δώσουν-στην εποχή τους- το στίγμα των κριτικών θέσεων του Ζήσιμου Λορεντζάτου όσον αφορά ζητήματα του Ελληνισμού και της Ελληνικής παράδοσης. Οι επιλογές του δεν είναι τυχαίες, ούτε ας μου επιτραπεί και η μη συμμετοχή ελλήνων ποιητών του ύψους και της ποιότητας ενός Οδυσσέα Ελύτη ο οποίος πριν εκπνεύσει η δεκαετία του 1970 θα φέρει στην Ελλάδα το δεύτερο Νόμπελ της και θα διαδώσει την ελληνική λυρική ποίηση για μία ακόμη φορά μετά τον ποιητή Γιώργο Σεφέρη στα πέρατα της οικουμένης. Αλλά ακόμη και η συγγενική μάλλον φωνή προς τον Λορεντζάτο Σκέψη του υπερρεαλιστή ποιητή και εικαστικού Νίκου Εγγονόπουλου (όσον αφορά τα ζωοποιά στοιχεία της παράδοσης) απουσιάζει από την προβληματική του Λορεντζάτου και τις Επιλογές του. Αν εποπτικά δούμε και διαβάσουμε τα θεωρητικά μικρά και μεγάλα κείμενα του Ζήσιμου Λορεντζάτου θα συνειδητοποιήσουμε ότι δεν είναι ούτε άστοχες, ούτε τυχαίες οι Επιλογές και οι έρευνές του και οι φιλολογικοί του σχολιασμοί και παρατηρήσεις που κάνει για έλληνες δημιουργούς και φυσικά ξένους. Κάπου αποσκοπούν όλα αυτά και κάτι θέλουν να μας δηλώσουν. Τώρα, στο πώς χρησιμοποίησαν και «εκμεταλλεύτηκαν» οι μεταγενέστεροι αναγνώστες και σχολιαστές του τις ιδέες και τα λεγόμενά του, τις απόψεις και θέσεις του είναι ένα άλλο κεφάλαιο ίσως όχι από τα πλέον φωτεινότερα της ελληνικής δοκιμιακής γραμματείας. Αλλά ας μην επεκταθούμε μια και ο δρόμος είναι μακρύς και οι  κατά καιρούς προβολείς φωτισμού του πολύπλευροι.

    Το σίγουρο πάντως είναι ότι ο λόγος, το πνεύμα και οι φωνές των Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων παραμένουν πολιτιστικά κληροδοτήματα όχι μόνο του Ελληνισμού αλλά ολόκληρης της Ανθρωπότητας και εξακολουθούν να γονιμοποιούν την σύγχρονη σκέψη, διανόηση και γραφή όσων ενδιαφέρονται. Και ο Λογγίνος και το Περί Ύψους του είναι μία από τις αφορμές.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

6/7/2026

Η ποιήτρια Λένα Παππά- Μαρίνου

 

ΛΕΝΑ  ΠΑΠΠΑ- ΜΑΡΙΝΟΥ

(Αθήνα 31/7/1932- 19/7/2025)

      «Κύριε,

       μας έδωσες έναν ατέλειωτο θάνατο

       και μιαν ελάχιστη ζωή.

       Που είναι, λοιπόν,

       η Δικαιοσύνη σου;»

          (Μονόλογος)

      Εις Μνήμη

    Την δεκαετία του 1980, γνωστός συγγραφέας και κριτικός μου μίλησε για την ποιήτρια και πεζογράφο, μεταφράστρια Λένα Παππά- Μαρίνου,  έψαχνε ορισμένες πληροφορίες και απευθύνθηκε σε μένα. Του απάντησα ότι γνώριζα την ποίησή της από τεύχη του περιοδικού «Ευθύνη», (ποιήματά της, πεζά της, κείμενα για απώλειες ποιητριών πχ. Νανά Ησαϊα κλπ.) τόμους του «Χριστιανικού Συμποσίου», (με μεταφράσεις της) τη «Νέα Εστία» (ποιήματα, διηγήματα κλπ.) και διάφορα άλλα λογοτεχνικά περιοδικά. Είχα συναντήσει και αγοράσει από παλαιοπωλείο παλαιές της ποιητικές συλλογές, πεζά της, μεταφρασμένες της συλλογές όπως “Poemes” Colette Janiaud Seghers 1969. “Palabras de vidrio” («Γυάλινα λόγια»)  Βαρκελώνη 1984. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, για την ακρίβεια το 1994, είχα προμηθευτεί τον Α΄ τόμο των Απάντων της ενώ τρία χρόνια μετά, το 1997, τον Β΄ τόμο των Ποιημάτων της. Βλέπε: [Λένα Παππά, ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ 1956-1992, Α΄ τόμος, εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 9, 1994, σ. 448 και ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ  Β΄ τόμος, εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 12, 1997, σελ. 542]. Το έργο της βρίσκονταν ακόμα εν εξελίξει όπως μας έδειξε η κατοπινή της συγγραφική διαδρομή και άλλες πνευματικές και καλλιτεχνικές της δραστηριότητες.

             Βιογραφία

Την πόρτα χτύπησεν η Άνοιξη’

δεν άκουσε.

 

Την πόρτα χτύπησε η Χαρά’

ώσπου ν’ ανοίξει, είχε φύγει, βιαστική.

 

Χτύπησε ο Έρωτας’

εδίστασε’ δεν ήξερε αν έπρεπε…

 

Μονάχα ο Θάνατος δε χτύπησε:

άνοιξε μόνος του και μπήκε.     

Ο Α΄ τόμος περιλαμβάνει Εισαγωγή της ποιήτριας σ.7-10 και 10 παλαιότερες ποιητικές της συλλογές που κυκλοφόρησαν όπως μας λένε τα χρονολογικά όρια του τόμου από το 1956 έως το 1992 και συγκριμένα: -1. ΠΟΙΗΜΑΤΑ, Αθήνα 1956, σ.11-29. -2. ΛΑΜΠΗΔΟΝΕΣ, Αθήνα 1960, σ.31-44. -3. ΨΙΘΥΡΟΙ, εκδ. Οι Εκδόσεις των Φίλων 1963, σ.45-84. -4. ΑΥΤΟΓΡΑΦΑ, Αθήνα 1967, σ.85-132. -5. ΚΑΘ’ ΟΔΟΝ, εκδ. Οι Εκδόσεις των Φίλων 1973, σ.133-190. -6. ΣΚΟΤΕΙΝΟΣ ΘΑΛΑΜΟΣ, εκδ. Οι Εκδόσεις των Φίλων 1979, σ.191-264. -7. ΕΝΔΟΦΩΝΑ, Αθήνα 1982 (Εκτός Εμπορίου), σ.265-308. -8. ΜΕΣΑ ΣΕ ΚΑΘΡΕΦΤΕΣ, εκδ. Αστρολάβος/ Ευθύνη 1984, σ.309-336. (Τα Ποιήματα της συλλογής είναι άτιτλα) και όπως κάθε της συλλογή αρχινά με ποιητικό μότο. Ρούπερτ Μπρούκ, «Και να δούμε, όχι πιά/ τυφλωμένοι από τα μάτια μας».-9. ΑΡΤΕΣΙΑΝΑ, εκδ. Οι Εκδόσεις των Φίλων 1988, σ.337-406. -10. ΟΥΡΑΝΟΔΡΟΜΙΟ, Αθήνα 1992 (Εκτός Εμπορίου), σ.407-438.

        Ο καθρέφτης μου θάλασσα

          αστραφτερή

          και στο βυθό της λάμψης του εγώ

          όρθια πνιγμένη.

  Ο Β΄ τόμος που η ποιήτρια αφιερώνει στην μοναχοκόρη της, «Στη μονάκριβή μου Κασσιανή», περιλαμβάνει αχρονολόγητες 11 ποιητικές της συλλογές. Βλέπε: 1. ΜΠΟΤΙΛΙΑ ΣΤΟ ΠΕΛΑΓΟΣ, σ.17-58. -2. ΣΤΡΟΒΙΛΙΣΜΟΙ, σ.59-104. -3. ΡΟΔΑΚΕΣ, σ.105-162.-4. ΠΕΤΡΕΣ ΣΤΑ ΤΖΑΜΙΑ, σ.163-175.-5. ΒΡΑΔΥΦΛΕΓΗ, σ. 177-213.-6. ΕΙΣ ΕΠΗΚΟΟΝ, σ.215-263. -7. ΤΡΥΦΕΡΟ  ΥΛΙΚΟ, σ.265-306. -8. ΣΠΙΘΟΒΟΛΙΕΣ, σ.307-318. -9. ΜΑΙΑΝΔΡΙΚΑ σ.319-368. -10. ΤΑ ΤΕΤΡΑΦΥΛΛΑ, σ.369-388. -11. ΣΚΙΟΤΡΑΦΗ ΚΑΙ ΦΩΤΟΦΙΛΑ, σ. 389-514. Η συλλογή ανοίγει την αυλαία της με τον λόγο του αργεντινού συγγραφέα- παραμυθά Χόρχε Λουϊς Μπόρχες, «Υπάρχει στα βιβλία μου/ ένα αηδόνι και μιά νύχτα». Στην σελίδα 390 διαβάζουμε: «Αποσαφηνίσεις για τα ποιήματα του Β΄ τόμου των Ποιητικών Απάντων της ΛΕΝΑΣ ΠΑΠΠΑ.

        Δεν

Η μνήμη του σώματος δεν

αναπληρώνει το σώμα.

1., Η Συλλογή ΣΚΙΟΤΡΑΦΗ ΚΑΙ ΦΩΤΟΦΙΛΛΑ περιλαμβάνει ποιήματα που έχουν κατά καιρούς δημοσιευτεί σε διάφορες Ανθολογίες και Περιοδικά της Ελλάδας και του Εξωτερικού. Όλες οι άλλες συλλογές είναι ανέκδοτες και γράφτηκαν σε διάφορες χρονικές περιόδους από το 1952 μέχρι το 1997.

2., Τα ποιήματα της συλλογής αυτής είναι αταξιθέτητα χρονολογικά, όσον αφορά στον ακριβή χρόνο γραφής του. Κρατήθηκε μόνο μιά στοιχειώδης χρονολογική σειρά, σύμφωνα με την ημερομηνία δημοσίευσής τους στα διάφορα έντυπα.».

          Στο ακροθαλάσσι

Σπρώχνουν

σπρώχνουν επίμονα

ολοένα

σπρώχνουν τα κύματα

τη μαλακή, ευαίσθητη αμμουδιά

 

Που θέλουν να την πάνε

 

Καράβι χωμάτινο η γη

ταξιδεύει

γύρω και γύρω και γύρω

στη στρογγυλή της θλίψη.  

    Από τα οσάνω συμπεραίνουμε ότι ο Β΄ τόμος περιλαμβάνει Ποιήματά της τα οποία χρονολογικά, προέρχονται από την πρώτη της περίοδο (1956-1992) που εξέδωσε αυτόνομα τις ποιητικές της συλλογές και ορισμένες από τις ποιητικές της μονάδες που δεν συναρίθμησε στις συλλογές που περιλαμβάνει ο Α΄ τόμος. ακόμα διευρύνει κατά 5 χρόνια, 1997 τα όρια. Στον Β΄ τόμο των Απάντων της δημοσιεύονται και ορισμένες άλλες χρήσιμες στους αναγνώστες πληροφορίες. Στις σελίδες 515 έως 526 πριν τα Περιεχόμενα του τόμου έχουμε: ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΑ ΠΟΥ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΟΝΤΑΙ ΣΤΟΝ Β΄ ΤΟΜΟ ΤΩΝ ΑΠΑΝΤΩΝ. Εδώ η ποιήτρια ή ενδέχεται ο επιμελητής της έκδοσης ή σε συνεργασία, καταγράφει τους τίτλους των λογοτεχνικών περιοδικών που έχουν δημοσιευθεί ποιήματά της και τίτλους της. Αρχινά από τη ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ και το ποίημα Η Νύχτα απόψε 15 Μαρτίου 1961 τεύχος 809 μέχρι το τεύχος 1665 της 15 Νοεμβρίου 1996 συναντάμε 62 τίτλους ποιημάτων της. Ακολουθούν το περιοδικό ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗ ΠΝΟΗ τχ.1/1,2,1952, τα περιοδικά ΜΟΡΦΕΣ, η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΓΕΝΙΑ, τα ΣΕΡΡΑΪΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ, τα περιοδικά ΚΡΙΚΟΣ (Λονδίνο), ΛΟΓΟΣ, ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΑ ΕΠΟΧΗ, ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, Ο ΦΑΚΟΣ (Κύπρος), 9 ΟΔΟΙ (Καβάλα), ΑΜΥΜΩΝΗ (Ανάπλι), ΕΚΛΟΓΗ, ΕΥΘΥΝΗ, ΠΟΙΗΣΗ, ΤΟΜΕΣ, ΝΕΑ ΠΟΡΕΙΑ (Θεσσαλονίκη), ΔΩΜΑ, ΓΡΑΦΗ, ΕΜΒΟΛΙΜΟΝ, ΑΚΤΗ (Κύπρος), ΑΝΤΙΠΟΔΕΣ (Αυστραλία), ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ, ΕΛΙΤΡΟΧΟΣ, ΦΗΓΟΣ, σε Ξενόγλωσσα περιοδικά και ποιήματά της απαγγελθέντα σε λογοτεχνική τιμητική εκδήλωση της 17/2/1982 στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών «επ' ευκαιρία της απονομής στην ποιήτρια του βραβείου της Ακαδημίας Αθηνών το 1981.». Όπως διαπιστώνουμε η βεντάλια των δημοσιεύσεών της και οι τίτλοι των εντύπων και βιβλίων είναι αρκετά μεγάλη, κάτι που φανερώνει την αγάπη του αναγνωστικού κοινού και των αρμοδίων στην ποίησή της. Στον ίδιο κατάλογο έχουμε και την αναφορά στα ΚΕΙΜΕΝΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ (Βιβλίο Β΄ Γυμνασίου 1978). Αφιέρωμα στους σκοτωμένους σπουδαστές του Νοεμβρίου (Πρωτοδημοσιεύτηκε στην ΕΥΘΥΝΗ Νοέμβριος 1974).

    Η ποιητική σύνθεσή της για τους σκοτωμένους σπουδαστές της εξέγερσης του Πολυτεχνείου ήταν από τα αγαπημένα μας ποιήματα. Το ποίημα είναι αφιερωμένο στον νεαρό Διομήδη Κομνηνό που έχασε την ζωή του την αποφράδα εκείνη ημέρα.

 ΑΦΙΈΡΩΜΑ

ΣΤΟΥΣ ΣΚΟΤΩΜΕΝΟΥΣ ΣΠΟΥΔΑΣΤΕΣ ΤΟΥ  ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ

Μάτια κλειδωμένα, χέρια παγωμένα

κείτεται

-δεκαοχτώ χρονώ ήτανε δεν ήτανε-

για να έχω εγώ πουλιά- φτερά στα χέρια μου,

και συ στο σπιτάκι σου,

μιά γλάστρα με βασιλικό στο πεζουλάκι

και τα παιδιά μας ξένοιαστα να χτίζουνε το μέλλον.

 

Η μάνα του τον περιμένει και δεν έρχεται,

η άνοιξη του παίζει και δεν τηνε ξέρει πια.

Στις φλέβες του αίμα σταματημένο και πικρό,

γυαλί σπασμένο ο κόσμος, σωριασμένο πάνω του.

Για να έχω εγώ τον άσπρο μου ύπνο

και συ γαρίφαλο χαμόγελο στο στόμα σου,

για να ‘χουν τα παιδιά μας το δικό τους ήλιο.

 

Λεύτερος μέχρι το μεδούλι των κοκκάλων του

δεν άντεξε τους ίσκιους, τα φριχτά κλειδιά

τις προσωπίδες, τα χαμηλωμένα αισθήματα:

-όρμησε καταπάνω τους

με το χλωρό σπαθί της νιότης του.

Δύσκολη η Λευτεριά, επικίνδυνη

Ευαίσθητη, σαν το φτερό της πεταλούδας

αράγιστη σαν το διαμάντι, τρομερή

αιώνες πεθαμένη ξαφνικά ανασταίνεται

πάνω και πέρα από τον φόβο

και τον χρόνο.

 

Για να έχω εγώ δικιά μου τη φωνή

το «ναι» και τ’ «όχι» μου

και συ όρθια ωραία την περηφάνειά σου

για να ‘χουν τα παιδιά μας

τα δικά τους βήματα στο φώς

μέσα στο θάνατό του, σκοτεινός

κείτεται ο γενναίος, ο νέος

-δεκαοχτώ χρονώ ήτανε δεν ήτανε.

Από τη συλλογή «Σκιοτραφή και φωτόφιλα».   

     Πλούσια και ποικίλη η συγγραφική παρουσία της ποιήτριας, φιλολόγου, καθηγήτριας-ιστορικού της τέχνης, μεταφράστρια, πεζογράφο, συγγραφέα παιδικής ποίησης και θεατρικών μονολόγων Κυκλοφόρησε ακόμα το «Φαρμάκι με Ζάχαρη» εκδόσεις Ιωλκός 1999, και τα «Πεντόβολα» 1999 (Παιδική Ποίηση). Παιδική Ποίηση εξέδωσε και από τις εκδόσεις Αρμός, Λειμών και Ηρόδοτος, «Αιχμηρά και Δριμύγευστα», «Χρυσόμυγες», και «Διάττοντες» αντίστοιχα. Τα Μυθιστορήματα «Χωρίς Ημερομηνία», εκδ. Λιβάνη 1999, «Τα Χάρτινα γάντια», εκδ. Ηρόδοτος 2013, από τον Ηρόδοτο κυκλοφόρησε και το πεζό της «Πικραμύγδαλα» 2013, ενώ από τις εκδόσεις Αρμός το 2008 τις «Ζωγραφιστές Ιστορίες» (παραμύθια για μικρά και μεγάλα παιδιά). Ακόμα, τα Διηγήματα- Πεζά «Βιορρυθμοί» εκδ. Αρμός 1982 και «Ξενοδοχείο Δ΄ Κατηγορίας» 1996, «Με Θέα στο αθέατο» Ιωλκός 2002 και ¨Αντικατοπτρισμοί» Ηρόδοτος 2013.

    Τον Οκτώβριο του 2001 κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός ο Γ΄ τόμος των Ποιητικών της Απάντων, σελ. 462. Ο τόμος περιλαμβάνει 11 μικρές ή εκτενέστερες ποιητικές ενότητες- Συλλογές της. Όπως: -1. ΑΝΘΙΖΟΝΤΑΣ ΕΝΔΟΝ, σ.9-47. -2., ΚΑΤΑΜΑΤΑ, σ.49-92. -3. Φίδι στο χορτάρι, σ. 93-136.-4. Θροϊσματα, σ.137-180. -5. Με το κυάνιο στην τσέπη, σ.181-224. -6. Βέλη σε φαρέτρα, σ.225-272. -7. Πικραλίδες, Σ.273- 288. -8. ΠΟΡΤΡΑΙΤΑ, σ.289-310. -9. ΣΤΟ ΧΑΜΟΓΕΛΟ ΤΗΣ ΟΥΤΟΠΙΑΣ, σ.313-354. -10. ΤΑ ΜΠΛΕ ΧΕΡΙΑ ΤΗΣ ΑΓΩΝΙΑΣ, σ.355-402. -11. ΜΕ ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΣΤΙΣ ΦΤΕΡΟΥΓΕΣ, σ. 404-451.

          Αναθύμημα

Απόψε κρυώνω

οδυνηρά

ριγούν οι στιγμές μου.

Φυσάει σιρόκος νοσταλγίας

Δυνατά

από παντού μπάζει η μνήμη

στο ραγισμένο σπίτι

στο ραγισμένο παρόν.

   Η ποιήτρια Λένα Παππά συνηθίζει να προτάσσει πριν από κάθε συλλογή της μότο από ξένους ποιητές, λογοτέχνες, εικαστικούς κλπ. Οι τρείς ογκώδεις τόμοι των Ποιητικών της Απάντων περιλαμβάνουν όπως φαίνεται το σύνολο των δημοσιευμένων και αδημοσίευτων ποιημάτων της και ακυκλοφόρητων συλλογών της και αυτές εκτός εμπορίου. Ποιά είναι όμως η παραγωγικότατη συγγραφικά Αθηναία ποιήτρια Λένα Παππά με την θρησκευτική πνοή και τις υπαρξιακές αγωνίες και προβληματισμούς που κρατήθηκε στην επιφάνεια του λογοτεχνικού χρόνου για πάνω από  μισό αιώνα και μας πρόσφερε τα εύοσμα συγγραφικά άνθη της και τους ζουμερούς καρπούς της. Για την πολυβραβευμένη ποιήτρια διαβάζουμε από τα βιβλία της:

«Η Λένα Παππά γεννήθηκε στην Αθήνα. (31/7/1932- 18/7/2025). Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Γαλλική Φιλολογία στο Γαλλικό Ινστιτούτο Αθηνών. Παρακολούθησε μαθήματα Ιστορίας της Τέχνης στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών Αθηνών και μετεκπαιδεύτηκε με υποτροφία στο Παρίσι όπου παρακολούθησε στη Σορβόννη μαθήματα Μοντέρνας Τέχνης και πήρε το Diplome d’ etudes approfondies (D.E.A.). Εργάστηκε αρχικά ως υπάλληλος διοικητικού στη Γραμματεία του Ανωτάτου Συμβουλίου Δημοσίων υπηρεσιών (Α.Σ.Δ.Υ.) και στη συνέχεια διορίσθηκε  στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών Αθηνών όπου υπηρέτησε ως έφορος (Διευθύντρια) Βιβλιοθήκης και βοηθός του Καθηγητή της Ιστορίας της Τέχνης Παντελή Πρεβελάκη και από το 1980 μέχρι το 1990 άσκησε τα καθήκοντα της Προϊσταμένης Γραμματείας στης Σχολής (Γενικού Γραμματέως). Είναι μέλος της Εθνικής Εταιρείας των Ελλήνων Λογοτεχνών και ιδρυτικό μέλος της Δελφικής Ακαδημίας. Ποιήματά της έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, τα γαλλικά, τα ιταλικά, τα βραζιλιάνικα, τα ισπανικά, τα γερμανικά, τα πολωνικά κλπ. Έχει Βραβευθεί από το 1976 έως το 2001 με διάφορα επίσημα κρατικά βραβεία και τιμητικές διακρίσεις. Υπήρξε σύζυγος του αντιπροέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας Αναστάσιου Μαρίνου και είναι μητέρα μιάς θυγατέρας».

     Πλούσιο όπως διαβάζουμε το βιογραφικό των σπουδών και των πνευματικών και καλλιτεχνικών της δραστηριοτήτων. Πνευματικές της ενασχολήσεις που δεν περιορίστηκαν στον στενό κύκλο των Χριστιανικών Γραμμάτων που λάμπρυνε με την παρουσία της. Το γεγονός ότι υπήρξε μαθήτρια του μαθητή του Νίκου Καζαντζάκη, πεζογράφου, ποιητή και καθηγητή Παντελή Πρεβελάκη της προσδίδει μια άλλη διάσταση στην πορεία της, και αυτό φαίνεται μέσα στον ποιητικό της λόγο και προβληματισμό της ποιητικής της. Όπως φαίνεται, η λογοτέχνιδα Λένα Παππά είχε την άνεση της γραφής, από την πληθώρα ποιημάτων που μας κληροδότησε γιαυτό και δεν άφησε πλευρά της ζωής του ανθρώπου που να μην ενσκήψει με σοβαρότητα, επιμέλεια και αγάπη. Η προσωπική της χριστιανική πίστη και αναζήτηση του Θείου, δεν την εμπόδισε να μας δώσει εξαιρετικές ερωτικές εικόνες και υπαρξιακούς, ερωτηματικούς αναβαθμούς προσέγγισης του φαινομένου και του αποτελέσματος της ανθρώπινης αγωνιώδους πίστης ή αμφιβολίας, ακόμα και άρνησης, όπως έχουμε κυρίως στις δύο της ποιητικές συλλογές «Ενδόφωνα» 1982 και «Ουρανοδρόμιο» 1992, όπου η φωνή της όμως δεν καταλήγει στον «μηδενισμό» ή την πλήρη άρνηση. Μια ποιητική περίοδος θα σημειώναμε της δεύτερης της ποιητικής της παρουσίας και των προβληματισμών, της οντολογικότερης, όπου η ωριμότητά της είναι περισσότερο ορατή και κρυσταλλώνει τα μεγάλα εσωτερικά της ψυχής της αποθέματα συγκινητικών αναταράξεων και συγκλονιστικών καυτών κοσμοθεωρήσεων της. Η προσωπική της πίστης της κατάφαση και αποδοχή διήλθε πολλά ομιχλώδη και επικίνδυνα μονοπάτια, της ζωής οδοιπορίες και κρίσιμες στιγμές. Αν και, συνολικά ο ποιητικός της λόγος είναι αρκετά φωτεινός, αποπνέει την λυρική θερμότητα της φύσης και των χρονικών εναλλαγών της. Η πληθώρα των λυρικών ποιητικών και συγγραφικών ξένων και ελληνικών φωνών που συναντάμε μέσα στο ποιητικό της σώμα συνοδευτικά δίνουν την άλλη πνευματική διάσταση στην ποίησή της ακόμα και αν επαναλαμβάνεται ως ενότητα διάθεσης και κλίμα συναισθηματικής της απορίας και θέασης των μικρών και μεγάλων θαυμάτων του φυσικού κόσμου και εντυπώνονται και διαμορφώνουν τον εσωτερικό της κόσμο.

   Χυμώδης και εύοσμη λοιπόν η ποιητική θεματική της ποιήτριας Λένας Παππά. Ο συμβολιστικός της καμβάς μεγάλος και πολυαξονικός. Στο υφαντό της γραφής της οι χρωματικές κλωστές της που σχηματίζουν την εικόνα της είναι πάρα πολλές και σε αρμονικούς συνδυασμούς. Εικόνες έντονες δυνατές, επιδραστικές, πολυεπεισοδιακή η γραφή της, ύφος καθαρό, λαγαρό και γλώσσα απλή, θερμή, οικεία, ελκυστική, αφόρτιστη από εκφραστικά ποικίλματα. Λέξεις καθημερινής ομιλίας δίχως να χάνουν το τι αντιπροσωπεύουν και που στοχεύουν στον τελικό τους στόχο. Κάθε νέα της συλλογή προσδιορίζεται ή τουλάχιστον φωτίζεται από μότο, στίχους, φράσεις μεταφρασμένες ή αμετάφραστες, λόγια σημαδιακά ευρωπαίων, αμερικανών και ελλήνων πασίγνωστων ποιητών, λογοτεχνών. Αρθούρος Ρεμπώ, Πώλ Βαλερύ, Πώλ Ελυάρ, Υβάν Γκόλ, Αντρέ Ζίντ, Τόμας Στερν Έλιοτ, Χουάν Ραμόν Χιμένεθ, ο Αντόνιο Ματσάδο, ο χιλιανός νομπελίστας Πάμπλο Νερούντα, ο ρώσος Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, ο αρχαίος ποιητής Θέογνις και ο Παρμενίδιος λόγος «Πρώτιστον μεν Έρωτα θεών/ μητίσατο πάντων», συνοδεύει το του Πινδάρου «Το παρόν/ τούτο το ακαριαίον», και πολλές άλλες της παγκόσμιας πολιτιστικής παράδοσης φωνές και οράματα βίου των ανθρώπων, όπως το Σύνθημα τοίχου «Ζήτω η ουτοπία μου» που ανοίγει την αυλαία της συλλογής «Βραδυφλεγή», έρχεται να κουμπώσει με το «Εις υγείαν του Γολγοθά μου» του μοντερνιστή πεζογράφου Τζέημς Τζόϋς που ανοίγει τα ποιήματα της συλλογής «Με το κυάνιο στην τσέπη». Ο Θάνατος που κυκλοφορεί διακριτικά ή φανερά μέσα στα ποιήματά της είναι και αυτός μία πνευματική κατάσταση, που ο καθείς την βιώνει ή την ερμηνεύει αναλόγως του παιχνιδιού των προβληματισμών του, των οραμάτων του για την ζωή, την τέχνη, την γραφή, την ποιητική μαρτυρία και την ουσιαστικότητά της. Επιδραστικοί οικουμενικής εμβέλειας κλασικοί φιλόσοφοι όπως ο Φρειδερίκος Νίτσε, από την Εισαγωγή της δηλώνεται το πνεύμα της παρουσίας του, ο ιταλός φιλόσοφος Ουμπέρτο Έκο και ο γάλλος Ζακ Λακάν. Δαυϊδικοί Ψαλμοί μας εισαγάγουν σε ποιητικές της ενότητες, εντείνοντας την ικετήρια φωνή της. Ρήσεις από τα Παντούν της Ινδονησίας και Πολυνησιακός παροιμιακός λόγος, δένουν στα Ποιήματά της ελληνίδας ποιήτριας δίνοντας την οικουμενική διάσταση στα ποιήματα. «Ω φίλοι,/ που είναι ο τόπος/που δεν πεθαίνουν;» προτάσσει τον στίχο της Προκολομβιανής ποίησης πριν μας παρουσιάσει το δικό της ποίημα με τίτλο «Το τίμημα». Αθροιστικά και συμπερασματικά αναγνωστικά, υπερτερούν λόγια και μότο από το έργο του νομπελίστα μας ποιητή Οδυσσέα Ελύτη, φράσεις και μικρά «τσιτάτα» κοινής αποδοχής ακόμα και παραλλαγής τίτλου ποιητικής του συλλογής έχουμε, του ποιητή Γιώργου Σεφέρη, την θέση του μέσα στην ποίησή της έχει και ο ποιητής και μεταφραστής Δημήτρης Π. Παπαδίτσας, ο υπερρεαλιστής Νικόλαος Κάλας και η υπαρξίστρια Ζωή Καρέλλη, ο επτανήσιος Ανδρέας Κάλβος και ο βάρδος της Ρωμιοσύνης Γιάννης Ρίτσος. Ίσως για να τονιστεί η Μοναξιά της ανθρώπινης ύπαρξης, αλλά και οι περιγραφές οικογενειακών σπιτιών που θυμίζουν τις αντίστοιχες περιγραφές εικόνων του Ρίτσου. Ονόματα προσώπων και τραγικές ηρωϊδες προερχόμενες από την αρχαία των Εθνικών Ελλήνων Θρησκευτική παράδοση και τους ιστορικούς κύκλους της αρχαίας τραγωδίας ζωντανές και ανθηρές μέσα στην παράδοση του Ελληνισμού μέχρι των ημερών μας. Τα Ομηρικά Έπη, συναπαρτίζουν την ενότητα των ποιημάτων της με τον τίτλο «Πορτραίτα» όπου σιμά στην αρχαία Ελένη, την Κλυταιμνήστρα, την Πηνελόπη, τον Οδυσσέα και τον Θησέα «φιγουράρουν» των κατοπινών χριστιανικών- βυζαντινών αιώνων θρησκευτικής παράδοσης του Ελληνισμού σύμβολα θρησκευτικής οντολογίας, όπως ο Αδάμ, η Σαλώμη, ο Λάζαρος, ο Ιούδας η Μαρία Μαγδαληνή. Τα σύγχρονα ρεύματα του ευρωπαϊκού λυρισμού δεν απουσιάζουν, αντίθετα ρέουν με άνεση μέσα στους ποιητικούς της λαβυρίνθους, σύγχρονοι της ελληνικής πολιτικής ιστορίας αντιστασιακοί συμβολισμοί, όπως το ποίημά της για τους νεκρούς σπουδαστές του Πολυτεχνείου. Αλλά και οι μοντέρνοι ποιητικοί της πειραματισμοί καταγράφονται στο ποίημά της «Μοντέρνες προτιμήσεις» που ο Εμπειρίκιος λόγος «Στους ευτυχείς και δυστυχείς/ και ολολύζοντες ανθρώπους» δίνει το στίγμα του. Πλήθος οι ερωτικοί της τόνοι και συναισθηματικοί τριγμοί, οι ερωτικές της εκπυρώσεις- πληρώσεις αλλά και μοναχικές πορείες, αποτυχίες αγάπης. Το θρησκευτικό κλίμα σαν ομίχλη σκεπάζει ποιητικές της συλλογές και μονάδες μεταφερόμενη αναλόγως των διαθέσεών της και των στιγμών που βιώνει, θαυμαστικά ή ερωτηματικά, διλημματικά τα προβλήματα και τις καταστάσεις του Κόσμου. Οι υπαρξιακές εξομολογητικές της προεκτάσεις στο χρόνο, οι στροβιλισμοί της σκέψης της εμφανείς όπως και οι ικετήριες, προσευχητικές της χριστιανικές αναφορές, δίχως να έρχεται αυτό σε εσωτερική σύγκρουση με τον Σαιξπηρικό λόγο «Η Κόλαση δεν υπάρχει/ όλοι οι δαίμονες είναι εδώ», που αρχινά την συλλογή «Φίδι στο χορτάρι». Αυτοβιογραφικός ο λόγος της διασπάται σε ποιήματά της και ενότητες ποιημάτων της. Συνθεμένα ποιήματα για την Μητέρα της. Ενότητες εποχιακών ποιημάτων και συγκεκριμένων μηνών όπως αυτά που θα συγκαταλέγαμε στα «Καλοκαιρινά» της, τα «Εαρινά», της «Χειμερινής» περιόδου κλπ. Πληθωρική η ποιητική της γραφή δίχως να ρέπει στην ποιητική ευκολογραφία αν και συναντάμε συναισθηματικές της επαναλήψεις, αυτοαναφορικές της απορίες και διλημματικά μονοπάτια που έχει ξαναδιαβεί. Και μέσα σε όλα αυτά τα αποδεκτά και προσβάσημα ο ρόλος και η λειτουργία της Ποίησης, οι Λέξεις, τα γράμματα αυτά που ξεσηκώνουν την φαντασία του ποιητή και ανοίγουν τις φτερούγες του αναγνώστη. Διάφορες οι φόρμες του λόγου της από συλλογή σε συλλογή, ολιγόστιχα ή εκτενέστερα ποιήματα γεμίζουν με την παρουσία τους την λευκή σελίδα. Ή απλώνονται και σε δεύτερο φύλλο. Έντιτλα τα ποιήματά της φέρουν ελληνικά ονόματα ή λατινικά πάρα πολλά ή είναι αριθμημένα με λατινικούς αριθμούς. Εύστοχοι συνδυασμοί αποτελεσματικοί και οργανικοί στο ποιητικό αποτέλεσμα, Έντονες και εμφανείς οι επιδράσεις της από τον ξένο και ελληνικό λυρισμό ποτίζει τις δικές της ποιητικές ρίζες και νοτίζει των αναζητήσεων της αποτυπώσεις δίχως να πλημμυρίζει την ποιητική της καρποφορία ο εμφανής πληθωρικός λυρισμός της. Ασπάζεται συνειδητά τον λόγο του αργεντινού παραμυθά συγγραφέα Χόρχε Λουϊς Μπόρχε «Είδα όλους τους καθρέφτες στον πλανήτη/ και κανένας δε με αντικατόπτρισε» με τον οποίο ξεκινά την συλλογή της Πορτραίτα. Και το προσωπικό της λυρικό γαϊτανάκι και μαρτυρία αναπνέει σε κάθε πτυχή και ορίζοντα της ποιητικής της δημιουργίας.

        Εξαρτάται

Δεν είχα άλλο τρόπο

να διαμαρτυρηθώ, να καταθέσω τη συντριβή μου

από αυτά τα λόγια.

Μέσα τους έβαλα όλα μου τα χρώματα

και τις φωτιές και τους θανάτους

και τα μοίρασα- αντίδωρο και πυρίτιδα

στους περαστικούς

Εξαρτάται

τί χρήση θα κάμει ο καθένας τους.

  Ανέφερα στον παλαιό φίλο καθηγητή και κριτικό ότι μου άρεσαν και με συγκίνησαν ιδιαίτερα οι εύστοχες μελοποιήσεις ποιημάτων της από τον Μίμη Πλέσσα ή το «… της αγάπης μαχαιριά…» από τους αδερφούς Κατσιμίχα. Του απάντησα ότι θα του τηλεφωνούσα σε λίγο αφού κοιτάξω τον φάκελό της που συγκέντρωνα στοιχεία για τις Ελληνίδες Ποιήτριες. Την παρουσία της την είχα αποδελτιώσει σε βιβλία και μελέτες, σε ελληνικές ανθολογίες, συγκεντρώνοντας βιβλιοκριτικές για την ποίησή της δημοσιευμένες σε εφημερίδες και περιοδικά. Τηλεφώνησα στον παλαιό φίλο που αναζητούσε πληροφορίες για την ποιήτρια, πεζογράφο, φιλόλογο, καθηγήτρια ιστορίας της τέχνης, αρχαιολόγο, συγγραφέα παιδικής ποίησης Λένα Παππά του έδωσα τα στοιχεία που ζητούσε και του είπα που ακόμα όφειλε να ψάξει, ευχαριστώντας με μου είπε ότι θα μιλήσει στην ποιήτρια για μένα να μου αποστείλει και άλλες πληροφορίες για το έργο της που δεν είχα. Μετά από σύντονο διάστημα δέχτηκα ένα τηλεφώνημα από την ποιήτρια και αφού συζητήσαμε γενικά για την Ελληνική Ποίηση και για ορισμένες από τις συλλογές της που είχα αγοράσει και διαβάσει κλείσαμε το τηλέφωνο- δίνοντάς μου το δικό της 8030…-με την υπόσχεση εκ μέρους της αποστολής περισσότερων στοιχείων για το έργο της. Χάρηκε οφείλω να σημειώσω που γνώριζα το έργο της και το εύρισκα ενδιαφέρον, από την μεριά μου που συνομίλησα για πρώτη φορά μαζί της. Της ανέφερα ότι στάθηκε τυχερή ως ποιήτρια με τις εύστοχες μελοποιήσεις στίχων της, που στίχοι της έγιναν κτήμα στα χείλη και την μουσική ψυχαγωγία των νέων σε ηλικία τότε ατόμων. Πράγμα που επαλήθευε την άποψη ότι η Ελληνική Ποίηση τις προηγούμενες δεκαετίες μέσω της Μουσικής και τους εμπνευσμένους μουσικοσυνθέτες έρχονταν σε επαφή με το μεγάλο ελληνικό νεανικό κοινό, ξέφευγε από τα στενά ακαδημαϊκά όρια και τα πανεπιστημιακά εργαστήρια. Τα παραδείγματα είναι πολλά και εξακολουθητικά.

        Μαντατοφόροι

Για ένα «Νενικήκαμεν»

όλοι- τρελοί μαντατοφόροι τρέχουν φρενιασμένα

κι ούτε που υποψιάζονται πώς

στου επώδυνου αυτού δρόμου τους το τέρμα

κανένας

εκτός από τον θάνατό τους δεν τους περιμένει.

 Έπειτα από μερικές μέρες λαμβάνω με το ταχυδρομείο έναν φάκελο από την οδό Αναλήψεως … στα Βριλήσσια, ήταν από την ποιήτρια Λένα Παππά- Μαρίνου. Ο φάκελος περιείχε φωτοτυπίες από διάφορες κριτικές για τις συλλογές της, ένα 16σελιδο Α4 χαρτιών όπου στην πρώτη τους όψη αναγράφονταν κατά χρονολογική σειρά οι πληροφορίες που η ίδια είχε συγκεντρώσει για το έργο της από το 1955 όταν πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα έως το 1998. Οι σελίδες ήταν αριθμημένες από το νούμερο 25 έως το 39. Στον φάκελο υπήρχε ακόμα ένα χειρόγραφο κείμενο δίχως ημερομηνία με το όνομα Κ. ΜΗΤΣΑΚΗΣ από το Β΄ τόμο Απάντων με τίτλο «ΑΝΟΙΧΤΗ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΠΟΙΗΤΡΙΑ ΛΕΝΑ ΠΑΠΠΑ» (ήταν μία κριτική εξέταση των συγκεντρωτικών της τόμων από τον γνωστό πανεπιστημιακό και δοκιμιογράφο). Επίσης, ορισμένες φωτοτυπίες με κριτικές και ποιήματά της σε περιοδικά καρφιτσωμένες όλες μαζί. Παραλαμβάνοντας τον φάκελο και ξεφυλλίζοντας τα περιεχόμενά του της τηλεφώνησα για να την ευχαριστήσω. Μιλήσαμε εκ νέου και είπαμε ότι θα επικοινωνήσουμε σύντομα, θα κρατούσαμε επαφή να γνωριστούμε και από κοντά. Ο καιρός πέρασε τα προβλήματα της ζωής έφεραν γνωστές δυσκολίες όπως συμβαίνει συνήθως μέσα στην ροή και τους επαναλαμβανόμενους κύκλους της ζωής και ο φάκελός της παρέμενε στο ράφι με τις άλλες ελληνίδες ποιήτριες προς εξέταση και ταξινόμηση. Η ποιήτρια μου τηλεφώνησε λίγες μέρες πριν την παρουσίαση της έκδοσης του Γ΄ τόμου των Ποιητικών της Απάντων, το 2001. Ο τόμος συνοδεύεται με σκίτσο «Γυναικείο προφίλ, 1946» του εικαστικού Νίκου Χατζηκυριάκου- Γκίκα. Ενώ των συλλογών που περιλαμβάνει ο τόμος προτάσσεται λόγος της πεζογράφου Τόνι Μόρρισον: «Το σημαντικό είναι να μη φύγεις χωρίς να κοιτάξεις». Μου ζήτησε να παρευρεθώ στην παρουσίαση του και θα μου δώριζε τον τόμο. Της ανέφερα ότι ήταν δύσκολο να παρευρεθώ στην παρουσίαση της, της ευχήθηκα καλή επιτυχία και κλείσαμε το τηλέφωνο. Από βιβλιοπωλείο του Πειραιά ζήτησα και προμηθεύτηκα και τον Γ΄ τόμο των Απάντων της. Δυστυχώς για μένα τα αποκόμματα των φωτοτυπιών με κριτικές για το έργο της που μου απέστειλε ξεθώριασαν ή ίσως από την μεγάλη και παρατεταμένη υγρασία του σπιτιού μου το μελάνι έσβησε. Προς μεγάλη μου λύπη έχασα ένα μέρος της βιβλιογραφίας της, μου έμειναν τα καρφιτσωμένα λευκά αποκόμματα χαρτιών που δεν διακρίνονται τα κείμενα, τα διαφύλαξα ως ευγνωμοσύνη για την αποστολή τους από την Λένα Παππά.

        Να υπάρχεις

Είτε σκοτεινός

είτε φωσφορίζοντας’

δεν έχει και τόση σημασία.

Το ζήτημα είναι μόνο

να υπάρχεις.

   Ο χρόνος κύλησε, οι συνθήκες και οι καταστάσεις της ζωής άλλαξαν, άλλες συγγραφικές και εκδοτικές προτεραιότητες ήρθαν στην επιφάνεια και μονοπώλησαν το ενδιαφέρον μου. Πρόσφατα, εντελώς τυχαία, αναζητώντας μία πληροφορία για μιά ελληνίδα ποιήτρια πληροφορήθηκα τον θάνατό της (1932-2025) από τις σελίδες λογοτεχνικού περιοδικού, ξαφνιάστηκα και λυπήθηκα. Εντελώς τυχαία λοιπόν και καθυστερημένα εκ μέρους μου, πληροφορήθηκα την απώλεια της αξιόλογης ποιήτριας και πεζογράφου Λένας Παππά. Γιατί η Λένα Παππά, δεν ασχολήθηκε μόνο με τον έμμετρο λόγο επάξια και δυναμικά αλλά και με τον πεζό εκδίδοντας βιβλία με πεζά της. Ανέτρεξα στο φάκελό της και αποφάσισα να αντιγράψω στην Μνήμη της τις πληροφορίες που μου απέστειλε δίχως να παρεμβαίνω στην δική της Βιβλιογραφική καταγραφή και τα όποια μικρά κενά παρουσιάζουν σε όσα η ίδια συγκέντρωσε για την σύνολη πνευματική και ποιητική παρουσία. Μετά την αντιγραφή του χρονολογικού της καταλόγου δίνω ελάχιστα διευκρινιστικά στοιχεία όπου χρειάζεται και γνωρίζω, δίχως να παρεμβαίνω στην προσωπική της καταγραφή όπως η ίδια η ποιήτρια την συγκέντρωσε ας το τονίσουμε, σεβόμενοι τον ατομικό της μόχθο. Δεν γνωρίζω αν ο προσωπικός της αυτός εργογραφικός και βιβλιογραφικός κατάλογος έχει δημοσιευθεί κάπου άλλου ή είναι γνωστός σε όσους ασχολήθηκαν με την ποίησή της. Εύχομαι να φανεί χρήσιμος σε όσους και όσες ενδιαφερόμενους. Εδώ να υπενθυμίσουμε το εξής. Ο Α΄ τόμος περιλαμβάνει 10 ποιητικές της συλλογές και Εισαγωγή της ποιήτριας, σελ. 7-10. Ο Β΄ τόμος περιλαμβάνει 11 ποιητικές της συλλογές. Ο Β΄ τόμος κοσμείται με σχέδιο του Henri Matisse, και είναι αφιερωμένος από την ποιήτρια στην κόρη της «Στη μονάκριβή μου Κασσιανή». Τέλος, ο Γ΄ τόμος περιλαμβάνει 11 συλλογές της.

   Ένα πρώτο σημείωμα στην Μνήμη της Λένας Παππά λοιπόν στα ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΠΑΡΕΡΓΑ που η ποίησή της αγαπήθηκε, μεταφράστηκε σε αρκετές ευρωπαϊκές γλώσσες, προσέχθηκε, τραγουδήθηκαν στίχοι της, πέρασαν σε εκπαιδευτικά εγχειρίδια, κάτι που αληθεύει τα όσα επαινετικά και τιμητικά δημοσιεύτηκαν για την ίδια, την σημαντική και μακροχρόνια ατομική συγγραφική της παρουσία σε πλήθος περιοδικών και εντύπων ανά την επικράτεια και φυσικά τις κατά καιρούς βραβεύσεις της.

  Στις σελίδες «ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ» που μου είχε αποστείλει εδώ και χρόνια η ποιήτρια Λένα Παππά- Μαρίνου αρίθμησα τα βιβλιογραφικά δεδομένα όπως αναγράφονται κατ’ έτος, κατά έκδοση των συλλογών της, τις βραβεύσεις της, τις μεταφράσεις ποιημάτων της στο εξωτερικό, διάφορες καλλιτεχνικές της συμμετοχές, τις τιμητικές της διακρίσεις εσωτερικό και εξωτερικό, τις αναγγελίες των εκδόσεών της. Προσπάθησα στα δικά μου συμπληρωματικά στοιχεία να διευκρινίσω ζητήματα «τεχνικής φύσεως» που έχουν να κάνουν με μία ορθότερη, χρηστική και σαφέστερη ακριβολόγα συγκέντρωση στο μέλλον μιάς Εργοβιογραφίας- Βιβλιογραφίας της ποιήτριας Λένας Παππά και την πράγματι ογκώδη ποιητική της δημιουργία. Σκέφτηκα να μην παραμένουν αχρησιμοποίητα μέσα σε φάκελο και χαθούν, καταστραφούν από τον χρόνο και την υγρασία. Όπως και νάχει, οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι οι πληροφορίες που αντλούμε από το 16 σελίδων Α4 μικρό «πάκο» στην πρώτη σελίδα υπερβαίνουν τις 235 συνολικά, και ότι μάλλον είναι χρήσιμα στοιχεία για όσους θελήσουν στο μέλλον να ασχοληθούν με το συγγραφικό της έργο. Είναι ένας οδηγός περιπλάνησης και γνωριμίας με την δουλειά της.

   Η επιλογή της ποιήτριας Λένας Παππά- Μαρίνου (Αθήνα 31/7/1932- Αθήνα 18/7/2025) να ταξινομήσει κατά χρονιά τα στοιχεία που συγκέντρωνε φαίνεται την εξυπηρετούσε καλύτερα, την διευκόλυνε και ακολουθούσε ένα συγκεκριμένο Βιβλιογραφικό μοντέλο και μεθοδολογία. Δεν διαχωρίζει ξεχωριστά τις βιβλιοκριτικές που γράφτηκαν για κάθε της συλλογή από τις άλλες καλλιτεχνικές πληροφορίες που μας παράσχει, βραβεύσεις, τιμητικές της διακρίσεις, μεταφράσεις κλπ. Οι τίτλοι των εντύπων όπως διαβάζουμε είναι πολλοί και προέρχονται από διάφορα μέρη της χώρας, την Κύπρο και το εξωτερικό. Πολλά από τα ονόματα που έγραψαν ή δημοσίευσαν κάτι για το έργο της μας είναι γνωστά, άλλα, ιδιαίτερα τα προερχόμενα από τον επαρχιακό τύπο μας είναι άγνωστα, τουλάχιστον στον γράφοντα. Δεν διαχωρίζει βιβλία, ιστορίες της λογοτεχνίας, ελληνικές ή ξένες ανθολογίες, λογοτεχνικά από ποικίλης ύλης περιοδικά, εφημερίδες, απογραφικά ετήσια δελτία. Η ποιήτρια δεν κάνει διάκριση στις πληροφορίες που συγκεντρώνει, δεν τις αξιολογεί, δεν τις σχολιάζει, δεν τις ταξινομεί ανάλογα με την βαρύτητα του δημοσιεύματος, ή και του υπογράφοντος καταγράφει απλά οτιδήποτε έπεφτε στα χέρια της ή τυγχάνει να της έστελναν. Ο σχεδόν ένας δεκαεξασέλιδος προσωπικός της αυτός κατάλογος είναι γραμμένος σε γραφομηχανή με τα σχετικά λαθάκια, μάλλον, δεν είναι φωτοτυπία αν και υποψιάζομαι ότι η Λένα Παππά θα πρέπει να κράτησε αντίγραφο για παν ενδεχόμενο. Ο εργοβιβλιογραφικός αυτός παλαιός κατάλογος-της συγγραφικής και πνευματικής παρουσίας μίας ελληνίδας σύγχρονης ποιήτριας- μας διασώζει στο πέρασμα του χρόνου και της ιστορίας των ελληνικών γραμμάτων ονόματα κριτικών και δημοσιογράφων, κείμενα άγνωστά μας, μία ποικιλία τίτλων εντύπων, τόπους και περιοχές έκδοσης, χρονολογίες κυκλοφορίας, αριθμούς τευχών, τόμους, σελίδες εντύπων. Άτομα που ασχολήθηκαν με την λογοτεχνία και τα γράμματα που μεσουράνησαν για πάνω από μισό αιώνα στα καλλιτεχνικά και δημοσιογραφικά μας πράγματα, από το 1955 έως το 1998. Πλείστα από τα έντυπα αυτά και τις εφημερίδες έχουν σταματήσει να εκδίδονται, η πλειονότητα των ονομάτων από την πρωτεύουσα ή την επαρχία δεν βρίσκονται πλέον στην ζωή. Οι δημοσιογραφικές και κριτικές τους εργασίες μας έχουν διασωθεί από έρευνες πάνω στην λογοτεχνική παρουσία άλλων ποιητών, λογοτεχνών, ή έχουν συμπεριληφθεί σε μεταγενέστερα βιβλία τους.

Είναι επαινετή η πρόθεση της ποιήτριας να διασώσει ό,τι έχει γραφτεί για την ίδια, κάτι που δεν το συνήθιζαν οι συγγραφείς τις προηγούμενες δεκαετίες. Είναι διπλός ο στόχος της, από την μία έχουμε έναν οδηγό στο πως υποδέχτηκαν οι άλλοι την παρουσία της, τι έγραψαν, σχολίασαν οι σύγχρονοί της, οι ασχολούμενοι με την ελληνική λογοτεχνία, την βιβλιοκριτική, αντιμετώπισαν την ποίησή της στην διαχρονία της, και από την άλλη είναι μία βοήθεια για τους πάσης φύσεως βιβλιογράφους να έρθουν σε επαφή με έντυπα και ονόματα που είναι δυσεύρετα, λησμονημένα και όχι εύκαιρα προς έρευνα.

Ας απολαύσουμε τον Κατάλογο της ποιήτριας Λένας Παππά- Μαρίνου όπως διαβάζουμε μία ωραία καλογραμμένη ποιητική της συλλογή.

      ΣΤΟΙΧΕΙΑ  ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

1., 1955. ΜΑΜΑΚΗΣ, Αχιλ. Εφημ. ΕΘΝΟΣ, «Καλλιτεχνικά νέα» (Ανακοίνωση της βράβευσης της Λ. Παππά από την Ένωση Ελλήνων Λογοτεχνών για την ανέκδοτη συλλογή της Παλίρροιες)

1., 1956. Εφημ. ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ Βόλου, «Ο κόσμος του βιβλίου». Για τη συλλογή Ποιήματα, 25 Ιανουαρίου 1956

2., 1956. ΚΥΠΡΟΣ, Χρυσάνθης, Εφημ. ΕΘΝΟΣ Λευκωσίας, για τη συλλογή Ποιήματα, 25.2. 1956

3., 1956. ΒΕΚΡΗΣ Ν. Εφημ. ΑΝΑΤΟΛΗ Αλεξανδρείας, για τη συλλογή Ποιήματα, 12.2.1956

4., 1956. Ν.Π. Εφημ. ΕΘΝΟΣ Λευκωσίας, «Η κριτική- Νέα Βιβλία» για τη συλλογή Ποιήματα, 21.2.56

5., 1956. ΓΙΑΛΟΥΡΑΚΗΣ, Εφημ. ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ Αλεξανδρείας, για τη συλλογή Ποιήματα, Μαν. 7.3.1956

6., 1956. Βιβλιογραφικό δελτίο του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών Νο 95 για τη συλλογή Ποιήματα

7., 1956. ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΟΣ, Άγγελος, Εφημ. ΚΡΗΤΗ Χανίων, για τη συλλογή Ποιήματα, 22.3.1956

8., 1956. ΑΝΑΠΛΙΩΤΗΣ, Γ. Εφημ. ΣΗΜΑΙΑ Καλαμών. «Φιλολογική σελίδα» στήλη: Κριτικά σημειώματα, Τα νέα βιβλία» για τη συλλογή Ποιήματα, 18.3.1956

9., 1956. ΦΟΡΟΚΛΗΣ, Ο. Εφημ. Ο ΦΡΟΥΡΟΣ ΤΗΣ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΟΥ, «Τα φιλολογικά», για τη συλλογή Ποιήματα, 20.2.56

10., 1956. ΝΙΟΚΑΣΤΡΙΤΗΣ, Δ. Εφημ. Η ΡΟΔΙΑΚΗ, για τη συλλογή Ποιήματα, 30 Αυγ. 1956

11., 1956. ΦΟΙΒΟΣ, Πένης, Εφημ. ΘΕΣΣΑΛΙΚΑ ΝΕΑ, για τη συλλογή Ποιήματα

12., 1956. Εφημερίδα… «Η κριτική του βιβλίου». «Η Λογοτεχνία της Λένας Παππά- Μιά φτασμένη μεγάλη ποιήτρια. Η προσφορά της στην τέχνη», για τη συλλογή Ποιήματα (ανεξακρίβωτο), Ιανουάριος 1956

13., 1956. ΜΥΣΤΑΚΙΔΗΣ, Αντ. Εφημ. ΦΩΣ, για τη συλλογή Ποιήματα, 20 Μαϊου 1956

14., 1956. ΧΑΜΠΟΥΛΙΔΗΣ, Δημ. ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΕΦΗΜΕΡΙΣ, αρ. φύλλου 210 για τη συλλογή Ποιήματα, 3.9.1956

15., 1956. ΑΚΡΟΠΟΛΙΤΗΣ, Β. Εφημ. ΕΘΝΙΚΟΝ ΒΗΜΑ, Λάρισα, «Πνευματικά και καλλιτεχνικά νέα», για τη συλλογή Ποιήματα, 24 Ιαν. 1956

16., 1956. ΚΟΒΒΑΤΖΗΣ, Αστέρης, Εφημ. ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ, «Από την πνευματική ζωή», για τη συλλογή Ποιήματα, 28.3.1956

1., 1958. ΔΙΚΤΑΙΟΣ, Άρης, Περιοδικό ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΑ ΕΠΟΧΗ, για τη συλλογή Ποιήματα, Φθινόπωρο 1958, σελ. 419

1., 1960. Απόκομμα Αναλυτικού Δελτίου Ελληνικής Βιβλιογραφίας Νο 96 του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών για τη συλλογή Λαμπηδόνες.

2., 1960 ΜΕΡΑΚΛΗΣ Μιχ. Εφημερίδα ΗΧΩ ΤΗΣ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ. «Κριτική του βιβλίου»: «Αναγέννηση του έρωτα- Λαμπηδόνες Λένας Θ. Παππά» 10 Απριλίου 1960

3., 1960. Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ. Για τη συλλογή Λαμπηδόνες, 8 Ιουνίου 1960

4., 1960 ΑΛΙΘΕΡΣΗΣ, Γλαύκος, Εφημερίδα ΣΦΙΓΞ, Κάϊρο Αιγύπτου, «Βιβλία και περιοδικά»: Λένας Θ. Παππά Λαμπηδόνες, 8 Απριλίου 1960

5., 1960 ΟΡΦΑΝΙΔΗΣ, Κ. Εφημερίδα Η ΠΡΩΙΝΗ Καβάλας, «Τα νέα βιβλία»: Λένας Παππά- Λαμπηδόνες

6., 1960. ΤΣΑΤΣΑΡΩΝΑΚΗ- ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΥ, Κατερ. Εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ, Ηράκλειο Κρήτης «Νέα βιβλία», Λαμπηδόνες- Λένας Παππά, 30 Μαρτίου 1960

7., 1960, ΠΑΡΑΣΟΥ, Π. Εφημερίδα ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΟΣ, Ρόδος, «Κριτική βιβλίου»: Λαμπηδόνες- Λένας Παππά, 1960

8., 1960 ΠΛΑΚΑΣ Δημ. Εφημερίδα ΕΠΑΡΧΙΑΚΗ, Ηράκλειο Κρήτης, «Η κριτική του βιβλίου»: Γυναικεία ποίηση: Λένας Παππά- Λαμπηδόνες, 6 Ιουλίου 1960

9., 1960 ΓΙΑΛΟΥΡΑΚΗΣ, Μανώλης, Εφημερίδα ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ Αιγύπτου. «Ποιητικά πρόσωπα και κείμενα», Λαμπηδόνες της Λένας Παππά

10., 1960 ΔΟΞΑΣ, Τάκης Εφημερίδα ΝΕΟΣ ΟΡΙΖΩΝ, Ανδρίτσαινα. «Κριτικοί στοχασμοί- Τα βιβλία κι εμείς»: Λένας Θ. Παππά- Λαμπηδόνες, 15 Ιουλίου 1960

11., 1960 ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥΝΗΣ, Πάνος, Εφημερίδα ΑΤΤΙΚΟΒΟΙΩΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ. Αθήνα, «Πνευματική κίνησις» Λαμπηδόνες- Ποιήματα της Λένας Παππά

12., 1960 ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΣ, Χάρης, Εφημερίδα ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ ΤΥΠΟΣ, Αθήνα, «Τα νέα βιβλία»: Λαμπηδόνες της Λένας Παππά

13., 1960 ΣΤΟΓΙΑΝΝΙΔΗΣ, Γ. Ξ. Εφημερίδα ΕΡΕΥΝΑ Καβάλας, «Τα νέα βιβλία-Διαβάζοντας»: Λένας Παππά- Λαμπηδόνες

14., 1960 Εφημερίδα ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ, Λεμεσός Κύπρου, «Νέες Εκδόσεις» Λαμπηδόνες της Λένας Παππά, 6 Ιουνίου 1960

15., 1960 ΤΣΟΥΡΑΣ Νίκος, Εφημερίδα ΕΥΒΟΙΚΟΣ ΧΡΟΝΟΣ, «Τα νέα βιβλία» Λένα Παππά- Λαμπηδόνες- Ποιήματα, Χαλκίδα, 27 Ιουλίου 1960

16., 1960 ΧΑΜΠΟΥΛΙΔΗΣ, Δημ. Εφημερίδα ΚΥΠΡΟΣ, «Το Βιβλίο» Λένας Θ. Παππά- Λαμπηδόνες- Ποιήματα, 25 Σεπτεμβρίου 1960

17., 1960 ΧΑΡΗΣ, Πέτρος, Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ «Η τέχνη και η εποχή μας- Τα νέα βιβλία» Λένας Παππά- Λαμπηδόνες

18., 1960 Περιοδικό ΕΙΚΟΝΕΣ, ‘Από τα βιβλία που μας έστειλαν» Λαμπηδόνες- Ποιήματα Λένας Θ. Παππά, Αθήναι 1960, 20 Μαϊου 1960, τεύχ. 239, σελ.9

1., 1962 MANNING, A. Clarence –Columbia University, Book Abroad, Δημοσίευμα για τη συλλογή Λαμπηδόνες

1., 1963 ΚΩΣΤΕΛΕΝΟΣ, Δ. Π. Εφημερίδα ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ «Επιλογή και απολογισμός». Οι εκδόσεις του 1963. Λένας Παππά- Ψίθυροι, Οκτ. 1963

1., 1964 Εφημερίδα ΒΡΑΔΥΝΗ, Ψίθυροι της κ Λένας Παππά, 3 Ιανουαρίου 1964

2., 1964 Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, «Οι Νέοι» Βιογραφικό σημείωμα με φωτογραφία της Λένας Παππά, 8 Μαρτίου 1964

3., 1964 ΚΑΚΟΥΡΗΣ Γεώρ. Κολλέγιο Αθηνών- Βιβλιοθήκη-, Βιβλιογραφικό δελτίο για τη συλλογή Ψίθυροι, 15 Ιανουαρίου 1964

4., 1964 ΦΟΥΡΙΩΤΗΣ, Άγγελος Εφημερίδα ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ, Από την πνευματική ζωή- Τα νέα βιβλία, Λ. Παππά: Ψίθυροι, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 6 Απριλίου 1964

5., 1964 ΧΑΡΗΣ, Πέτρος, Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ. «Η Τέχνη και η εποχή μας» Λένας Παππά- Ψίθυροι, 8 Μαρτίου 1964

6., 1964 Περιοδικό ΓΥΝΑΙΚΑ, τεύχ. 368 «Διαβάσαμε για σας» Ψίθυροι της Λένας Παππά, 11 Μαρτίου 1964

7.,1964 ΒΑΡΙΚΑΣ, Βάσος, Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ. «Συγγραφείς και κείμενα- Γόνιμη Επιστροφή» Λένας Παππά- Ψίθυροι, 13 Σεπτεμβρίου 1964

8., 1964 Εφημερίδα ΤΑΝΕΑ, «Αγοράζονται 126 Λογοτεχνικά βιβλία» Ψίθυροι, 3 Δεκεμβρίου 1964

9., 1964 ΚΩΣΤΕΛΕΝΟΣ, Δ.Π. Εφημερίδα ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ, «Κριτική- Τα Νέα Βιβλία» Λένας Παππά-Ψίθυροι, 23 Ιανουαρίου 1964

10., 1964 Εφημερίδα ΑΥΓΗ, Λένας Παππά- Ψίθυροι, 12 Σεπτεμβρίου 1964

11., 1964 Εφημερίδα ΕΘΝΙΚΟΝ ΒΗΜΑ των εν Αυστραλία Ελλήνων, Λένας Παππά- Ψίθυροι, 12 Φεβρουαρίου 1964

1.,1965 ΚΑΡΑΛΗΣ, Γ. Εφημερίδα ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ, «Χθές σήμερα αύριο- Καλλιτεχνική Ηχώ» Ψίθυροι, 6 Οκτωβρίου 1965

2., 1965 ΣΤΑΜΠΟΛΗΣ, Γ. Ομιλία του Προέδρου του Συνδέσμου Ελλήνων Λογοτεχνών στη Στέγη Γραμμάτων για την παρουσίαση του βιβλίου της Λένας Παππά- Ψίθυροι, 4 Μαϊου 1965

1., 1966 Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων. Πρόσκληση για συμμετοχή σε έκθεση λογοτεχνικού βιβλίου, 29 Οκτωβρίου 1966

2., 1966 ΜΑΡΚΑΚΗΣ, Πέτρος, Μια Ποιήτρια: Λένα Παππά- Κριτικό Σημείωμα υπό τύπον επιστολής για τη συλλογή Αυτόγραφα, 29 Ιουνίου 1966

1., 1967 Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, «Λογοτεχνικά»: Λένας Παππά Αυτόγραφα, 31 Μαϊου 1967

2., 1967 LANGE- PRIESS, Ingrid, Εφημερίδα HANNOVERSCHE ALLGEMEINE ZEITUNG, Δημοσίευση δύο ποιημάτων μεταφρασμένων στα γερμανικά και κριτική για τις συλλογές: Ποιήματα, Λαμπηδόνες, Ψίθυροι, 23.7.67

1., 1968. ΒΑΡΙΚΑΣ, Βάσος, Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, «Συγγραφείς και κείμενα Συλλογές Στίχων» Λένας Παππά- Αυτόγραφα, 3 Μαρτίου 1968

2., 1967. Αναλυτικό Δελτίο Ελληνικής Βιβλιογραφίας του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών για τη συλλογή Αυτόγραφα

1., 1969. Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, «Νέα βιβλία»: Ποιήματα Λένας Παππά στα γαλλικά, 1 Οκτωβρ. 1969

2., 1969. THANIEL, Georges, McMaster University, Canada, “Books Abroad” Helene Pappa, Poemes Edit. P. Seghers, Paris, 1969

3., 1969. ΧΑΤΖΗΦΩΤΗΣ, Ι. Μ. Εφημερίδα ΕΘΝΟΣ, «Νέα Βιβλία»: Ελένης Παππά- Ποιήματα- Μετάφραση στα γαλλικά από την Colette Janiaud- Edit. Seghers, 8 Οκτ. 1969, σχ.8^ον σελ.64

4., 1969 ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥΝΗΣ, Πάνος, Περ. ΣΜΥΡΝΑ, «Λένας Παππά- Ποιήματα (Poemes), Edit. Seghers, Paris 1969” Οκτ. 1969, σελ.49

5., 1969. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥΝΗΣ, Πάνος, ΕΡΩΤΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ, Εκδ. Δωδεκάτη Ώρα, Αθήνα, 1969, σελ.188

1., 1970. ΜΕΡΑΚΛΗΣ, Μιχάλης, Γ. Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ (1945-1970) Εκδ. Κωνσταντινίδη, Αθήνα, σελ. 46

1., 1971. ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ, Ρένος, ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ Εκδ. Τα νέα Ελληνικά, Αθήνα, 1971, σελ. 1049

1., 1972. ENCICLOPEDIA UNIVERSALE ESPASA- CALPE, S.A. Suplemento 1971-72, Literatura, σελ. 958

2., 1972 Βιβλιογραφικό σημείωμα στην πολωνική εφημερίδα Tygodnyc Kulturalny, 12-11-1972

1., 1973 Περιοδικό ΕΥΘΥΝΗ, «Προσανατολισμοί», Λένας Παππά- Καθ’ Οδόν- Ποιήματα. Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα, Σ/βριος 1973, τευχ. 21, σελ. 479.

2., 1973 ΝΙΤΣΟΣ, Κ. Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, «Εκδόσεις Νέων βιβλίων»: Ποιήματα Λένας Παππά. Τα ποιήματα Καθ’ Οδόν της Λένας Παππά, 19 Μαϊου 1973

3., 1973 ΠΑΠΑΓΓΕΛΟΥΤΣΟΣ, Κ. Εφημερίδα ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ (Πατρών) Ποιήματα- Καθ’ Οδόν- Λένας Παππά, 15 Μαϊου 1973

4., 1973 ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ, Δ. Εφημερίδα ΤΑ ΣΗΜΕΡΙΝΑ, «Το ελληνικό βιβλίο» Λένας Παππά- Καθ’ Οδόν, 22 Ιουνίου 1973

5., 1973 Περιοδικό ΕΠΙΚΑΙΡΑ, «Μη χάσετε αυτή την εβδομάδα- Βιβλία»: Λένας Παππά- Καθ’ Οδόν, τευχ. 255, 22 Ιουνίου 1973

6., 1973 ΚΟΛΛΙΑΣ, Σήφης, Γ. ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΠΟΙΗΣΕΩΣ, 5 τόμοι (Τόμος 4^ος) Αθήνα, 1973, σελ. 1864-1867

7., 1973 Εφημερ. ΤΟ ΒΗΜΑ, Λένας Παππά- Καθ’ Οδόν, 16 Μαϊου 1973

8., 1973 Βιβλιογραφικό δελτίο του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, Νο 183, για τη συλλογή Καθ’ Οδόν

9., 1973 ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ, Γ. Εφημερίδα ΠΡΩΙΝΗ ΤΗΣ ΔΕΥΤΕΡΑΣ, Βόλος, «Το Χρονικό των εκδόσεων- Βιβλιογραφικό δελτίο»: Σύντομη παρουσίαση- Λένα Παππά- Καθ’ Οδόν, 4 Ιουν. 1973

10., 1973 Εφημερίδα ΒΡΑΔΥΝΗ, Καθ’ Οδόν, 19 Ιουνίου 1973

11., 1973 ΦΙΛΙΠΠΙΔΗΣ, Χρ. Εφημερίδα ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ, «Το βιβλίο και ο κόσμος»: Τα φτερά- «Καθ’ Οδόν της Λένας Παππά», 29 Ιουλ. 1973

1., 1974 ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥΝΗΣ, Πάνος Περιοδ. Δωδεκάτη Ώρα, «Η Κριτική του Βιβλίου» Λένα Παππά- Καθ’ Οδόν, Μάϊος- Ιούνιος 1974, τευχ. 8, σελ.46

2., 1974 Περιοδικό ΝΕΑ ΠΟΡΕΙΑ, Θεσσαλονίκη, Λένας Παππά-Καθ’ Οδόν, τεύχη 227-230, σελ.34-5

3., 1974 Περιοδικό HELLENIKA (αναγγελία εκδόσεως της συλλογής Καθ’ Οδόν) σελ.101

1., 1975 Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, «Θα υπογράψουν βιβλία τους» (ανακοίνωση της Εθνικής Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών) 5 Φεβρ. 1975, σελ.2

1., 1976  20 ΝΕΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ Έκδ. Καθημερινή «Το Κλουβί» Αθήνα, 1976, σελ. 155-164

2., 1976 Κατάλογος έκθεσης έργων Α. ΚΟΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στην Εθνική Πινακοθήκη- Αναφέρεται το έργο του Νο 129 με τον τίτλο «Δεκαοχτώ χρονώ ήτανε δεν ήτανε «(στίχος από το ποίημα της Λ. Παππά «Στους σκοτωμένους σπουδαστές του Νοεμβρίου»)

1., 1977 ΚΟΚΚΙΝΗΣ, Σπ. ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΟΙΗΣΕΩΣ (1708-1977) Έκδ. Εστία 1977, Β΄ έκδοση, σελ. 423-424

1., 1978 ΚΕΙΜΕΝΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ Β΄ Γυμνασίου, Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα 1978 «Στους σκοτωμένους σπουδαστές του Νοεμβρίου» σελ. 95-96 (με μιά ξυλογραφία του Γ. Μόραλη από τη συλλογή «ΣΚΟΤΕΙΝΟΣ ΘΑΛΑΜΟΣ»)

2., 1978 ΚΟΚΚΙΝΗΣ Σπ. ΒΙΟΓΡΑΦΙΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ, Εκδ. Εστίας, σελ. 128-129

1., 1979 Περιοδικό Ο ΠΟΛΙΤΗΣ, «Και γράμματα γνωρίζω» Λένας Παππά- Σκοτεινός Θάλαμος. 31 Δεκεμβρίου 1979, τεύχ. 31

2., 1979 Περιοδ. ΔΙΑΒΑΖΩ, τευχ. 30 Στη στήλη: «Ποίηση» Παππά Λένα- Σκοτεινός Θάλαμος

1., 1980 Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ «Βιβλία που κυκλοφόρησαν»: Λένας Παππά- Σκοτεινός Θάλαμος, 2 Φεβρ. 1980

2., 1980 ΣΤΑΜΕΛΟΣ, Κ. Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, «Το Βιβλίο Ιστορικά και λογοτεχνικά» Σκοτεινός Θάλαμος, 24 Ιαν. 1980

3., 1980 ΜΕΝΔΡΑΚΟΣ, Τάκης, Περιοδ. ΕΠΙΚΑΙΡΑ, «Βιβλίο-Η Ποίηση» Λένα Παππά- Σκοτεινός Θάλαμος, 13 Μαρτ. 1980, τευχ. 606, σελ.37

4., 1980 Εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, «Τα νέα βιβλία»: Λένα Παππά- Σκοτεινός Θάλαμος, 3 Φεβρ. 1980

5., 1980 ΠΗΛΕΙΔΗΣ, Τέρπος, Περιοδ. ΖΥΓΟΣ, Σκοτεινός Θάλαμος- Ποιήματα της Λένας Παππά, 1 Ιαν. 1980

6., 1980 ΣΤΑΜΑΤΙΟΥ, Κ. Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, «Βιβλία» «Ποίηση Γυναικών»: Φωτογραφία της ξυλογραφίας του Μόραλη από τη συλλογή Σκοτεινός Θάλαμος, 31 Μαϊου

7., 1980 Περιοδικό ΕΠΙΚΑΙΡΑ, «Η Ποίηση»- Σκοτεινός Θάλαμος, 13 Μαρτ. 1980, τευχ. 606, σελ. 37

8., 1980 Περιοδικό ΠΑΝΘΕΟΝ, «Και λίγο ποίηση»- ΣΚΟΤΕΙΝΟΣ ΘΑΛΑΜΟΣ, 14 Απριλ. 1980

9., 1980 Εφημερίδα ΜΕΣΗΜΒΡΙΝΗ, «Οι Ποιητικές φωνές»: Λένας Παππά- Σκοτεινός Θάλαμος, 22 Φεβρ. 1980

10., 1980 ΣΤΑΜΕΛΟΣ, Δ. Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, Λένας Παππά- Σκοτεινός Θάλαμος, 24 Ιαν. 1980

11., 1980 Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, «Νέα Βιβλία»: Λένας Παππά- Σκοτεινός Θάλαμος, 4 Ιαν. 1980

12., 1980 ΙΑΚΧΟΣ, Περιοδικό ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ, «Βιβλία»: Λένας Παππά- Σκοτεινός Θάλαμος, 6 Μαρτίου 1980

13., 1980 Περιοδ. ΕΥΘΥΝΗ, «Προσανατολισμοί» Λένας Παππά- Σκοτεινός Θάλαμος, Οκτ. 1980 τευχ. 106, σελ. 574
14., 1980 ΔΕΣΕΚΟΠΟΥΛΟΥ, Νίκου, Λεύκωμα με 10 χαλκογραφίες από την ποιητική συλλογή της Λένας Παππά Σκοτεινός Θάλαμος, Αθήνα 1980, (Πρόλογος Δημήτρη Μυταρά)

15., 1980 ΘΕΟΧΑΡΗΣ, Ι. Γ. Εφημερίδα ΠΡΩΙΝΑ ΝΕΑ, Ιωάννινα, «Εμείς και το πνεύμα»: Σκοτεινός Θάλαμος- Λένας Παππά, 12 Ιουνίου 1980

16., 1980 Εφημερ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, «Ταυτότητες»: Αναφορά στο Λεύκωμα με σχέδια Ν. Δεσεκόπουλου εμπνευσμένα από τη συλλογή «Σκοτεινός Θάλαμος» με φωτογραφίες της ποιήτριας, 20 Σ/βρίου 1980

17., 1980 Περιοδικό ΑΝΤΙ, «Βιβλιοπαρουσίαση» Λένας Παππά- Σκοτεινός Θάλαμος, 1 Φεβρ. 1980 τευχ. 144, σελ. 49

18., 1980 Περιοδικό Η ΓΥΝΑΙΚΑ, «Βιβλία, Ποίηση», Σκοτεινός Θάλαμος- Λένα Παππά, 31 Δεκ/βρίου 1980, τευχ. 808, σελ. 121

19., 1980 Βιβλιογραφικό δελτίο του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών για τη συλλογή Σκοτεινός Θάλαμος

20., 1980 Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, «Η Επέτειος (του Πολυτεχνείου) απουσιάσει από τα σχολεία» (μνεία του ποιήματος της Λένας Παππά «Στους σκοτωμένους σπουδαστές του Νοεμβρίου), 14 Ν/βρίου 1980

21., 1980 Περιοδικό ΕΥΘΥΝΗ, «Προσανατολισμοί» Σκοτεινός Θάλαμος, Οκτ. 1980 τευχ. 106, σελ. 574

22., 1980 ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑΣ ΠΟΙΗΣΗΣ 1900-1980, Εκδ. Δρυμός, Αθήνα 1980, σελ.345

1., 1981. Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, «Οδηγός», Ο Σκοτεινός Θάλαμος της Λένας Παππά, 19 Μαϊου

1., 1982. ΚΟΡΦΗΣ, Τάσος 57 ΦΩΝΕΣ, Ποιητική- Ανθολογία 1981, εκδ. Πρόσπερος, Αθήνα 1982, σελ. 58.

2., 1982. ΠΡΟΥΣΣΗΣ, Κ. Περιοδικό ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΥΠΡΟΣ, Λένας Παππά, Ενδόφωνα, Ιούλιος Σεπτ. 1982, σελ. 85

3., 1982, Περιοδικό ΠΑΝΘΕΟΝ, «Μιά ματιά γύρω μας- Η ποίηση, μιά εσωτερική μας ανάγκη» (η βράβευση της Λένας Παππά με το βραβείο λυρικής ποιήσεως Λάμπρου Πορφύρα), 3-2 έως 15-2-1982, τεύχ. 744, σελ. 6

4., 1982 Εφημερίδα ΒΗΜΑ «Βραβεία βραβευμένων» (Η βράβευση της Λ. Παππά από την Ακαδημία Αθηνών με φωτογραφία της ποιήτριας), 13 Ιαν. 1982

5., 1982 Περιοδικό ΨΑΠΦΑ, «Ζωή Καρέλλη ή Άνθρωπος» Ιαν.- Μάρτ. 1982, τόμ.1, τεύχ. 1, σελ. 5-16

6., 1982 Εφημερίδα ΕΣΤΙΑ, «Η ζωή της πόλεως με λίγα λόγια»: Τιμητική εκδήλωση για τη Λένα Παππά στην ΑΣΚΤ, 20 Φεβρ. 1982

7., 1982 Περιοδικό ΕΠΙΚΑΙΡΑ. «Σύγχρονη ζωή- Πρόσωπα»: (Βράβευση της Λ. Παππά από την Ακαδημία Αθηνών με φωτογραφία της ποιήτριας), 21-27 Ιαν. 1982, τεύχ. 703, σελ. 70

8., 1982 Εφημερίδα ΑΥΓΗ, «Βιβλιοπαρουσίαση», Ανακοίνωση συνεργασίας της Λ. Παππά με το περιοδικό Ψάπφα, 8 Ιουλίου 1982

9., 1982 Περιοδικό ΕΥΘΥΝΗ, «Προσανατολισμοί» Ενδόφωνα, Δεκέμβριος 1982, τεύχ. 698

1.,1983 STRASBURGER, Janusj. Περιοδ. Litteratura, Νο 9, Άρθρο: Χρονικό της νεοελληνικής Λογοτεχνίας» (άρθρο για την ποίηση της Λένας Παππά με φωτογραφία της ποιήτριας)

2., 1983 ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ, Κ. Εφημερίδα ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ, «Κάθε Κυριακή ο Θ. Παπακωνσταντίνου σχολιάζει την επικαιρότητα»- Η μυθική ιστορία του Πολυτεχνείου, 17 Ν/βρίου 1983

3., 1983 ΠΟΛΙΤΗΣ, Θ. Μ. Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ, «Η βραβευμένη από την Ακαδημία ποιήτρια Λένα Παππά και το βιβλίο της Σκοτεινός Θάλαμος- Μια γενική θεώρηση», 29 Απριλ. 1983

4., 1983 Αναλυτικό Βιβλιογραφικό Δελτίο του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών για τα βιβλία «Βιορυθμοί και Ενδόφωνα»

1., 1984 Βιβλιογραφικό δελτίο του Ινστιτούτου Γκαίτε για τα βιβλία: «Μέσα σε καθρέφτες», - Βιορυθμοί»

2., 1984 Περιοδικό ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, «Φιλολογικά και καλλιτεχνικά πορτραίτα» (Βιογραφικό με φωτογραφία), Μάιος 1984, τεύχ. 92, σελ. 215-216

3., 1984 Περιοδικό ΠΑΝΘΕΟΝ, σελ. «Ποιός, Πού, Πώς, Τί»;- Λόγια της Λένας Παππά στα ισπανικά (Κυκλοφορία του βιβλίου: PALABRAS DE VIDRIO), 31-7-13-8-1984, τεύχ. 808

4., 1984 Βιβλιογραφικό δελτίο του Πανεπιστημίου του Πρίνστον, για τα βιβλία: «Σκοτεινός Θάλαμος, Βιορυθμοί, Ποιήματα», 7 Μαρτίου 1984

1., 1985 Εφημερίδα ΒΡΑΔΥΝΗ, «Ειδικές σελίδες» Λένας Παππά- Μέσα σε Καθρέφτες, 29 Ιαν. 1985

2., 1985 Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, «Νέες εκδόσεις» Μέσα σε Καθρέφτες, 16 Φεβρ. 1985

3., 1985 Περιοδικό ΕΥΘΥΝΗ, «Προσανατολισμοί», Λένας Παππά- Μέσα σε Καθρέφτες, Ιούλ. 1985, τεύχ. 163
4., 1985 ΚΟΚΚΙΝΗΣ, Σπ. ΕΡΩΤΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ, «Από τον 18^ο αι., έως τις μέρες μας» Εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα 1985, σελ. 196

5., 1985 ΜΗΤΣΑΚΗΣ, Κ. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΣΤΟΝ 20^Ο ΑΙΩΝΑ. Εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα 1985, σελ. 40

6., 1985 Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, Μέσα σε Καθρέφτες, 24 Μαρτίου 1985

7., 1985 Περιοδ. ΑΝΤΙ.» Βιβλιοπαρουσίαση»: Λένας Παππά- Μέσα σε Καθρέφτες, 15 Μαρτ. τεύχ. 283

8., 1985 Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, «Βιβλία, Περιοδικά, Νέες Εκδόσεις» Ποιήματα της Λένας Παππά- Μέσα σε Καθρέφτες, 6 Απριλ. 1985

9., 1985 ΜΟΣΧΟΣ Γ. Περιοδικό ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ. «Τα Βιβλία» Λένας Παππά- Μέσα σε Καθρέφτες, 1 Αυγ. 1985, τεύχ. 1394

10., 1985 Περιοδικό Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ, «Βιβλία»: Λένας Παππά- Μέσα σε Καθρέφτες, 24 Μαρτ. 1985

11., 1985 Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, «Νέες Εκδόσεις»: Λένας Παππά- Μέσα σε Καθρέφτες, 16 Φεβρ. 1985

12., 1985 Εφημερίδα ΒΡΑΔΥΝΗ, «Ειδικές σελίδες- Το βιβλίο και η κρίση μας»: Λένας Παππά- Μέσα σε Καθρέφτες, 29 Ιαν. 1985

13., 1985 ΣΤΑΜΑΤΙΟΥ, Κ. Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, «Η Σελίδα του Βιβλίου»: «Απαράδεκτη παρουσία της λογοτεχνίας μας στο εξωτερικό» (αναφορά στο βιβλίο του Κ. Μητσάκη «Η Ελληνική Λογοτεχνία στον εικοστό αιώνα», Εκδ. Φιλιππότη όπου αναφέρεται εγκωμιαστικά η Λένα Παππά) 21 Δ/βρίου 1985

14., 1985 Εφημερίδα ΝΕΟΣ ΛΟΓΟΣ, Αθήνα, «Κρίσεις και σχόλια» Μέσα σε Καθρέφτες- της Λένας Παππά 29 Ιαν. 1985, αρ. φύλλου 103

15., 1985 Εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, «Καθημερινή –Βιβλίο» «Παρουσίαση- Ανθρώπινα είδωλα». Λένας Παππά- Μέσα σε Καθρέφτες, 21 Μαρτ. 1985

16., 1985 Εφημερίδα ΕΜΟΤ (Εκδρομικός Μορφωτικός Σύλλογος Τρικάλων) «Φιλολογική Σελίδα» Λένας Παππά- Μέσα σε Καθρέφτες, 6 Μαρτίου 1985, αρ. φύλλου 281

17., 1985 Εφημερίδα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ. «Παράγραφοι» σχετικά με τη δημοσίευση ποιημάτων της Λ. Παππά στα CAHIERS DE PANDORE, 14 Φεβρ. 1985

18., 1985 Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, «Μια Πανδώρα γεμάτη Ελλάδα» 22 Φεβρ. 1985

19., 1985 ZOLCINSKI TADEUSZ, Εφημερ. ARGUMERNTY, Πολωνία, 6-10-85

1., 1986   EL PAIS POESIA Los otros griegos.- Άρθρο, για τις εκδόσεις «Άνεμοι» της Βαρκελώνης όπου εξεδόθη και το βιβλίο της Λ. Παππά, Palambras de Vidrio

2., 1986 Περιοδ. ΕΙΚΟΝΕΣ, «Γύρω μας»- «Η πολυβραβευμένη Λένα», 19 Φεβρ. 1986, τεύχ. 68

3., 1986 ΜΕΡΑΚΛΗΣ, Μιχάλης Γ. Σύγχρονη Ελληνική Λογοτεχνία, Εκδ. Πατάκη, Αθήνα 1986, σελ. 93-94

4., 1986 ΚΟΡΦΗΣ, Τάσος, 61 ΦΩΝΕΣ, Ποιητική Ανθολογία 1985, Εκδ. Πρόσπερος, Αθήνα 1986, σελ.64

5., 1986 Εφημερίδα ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ «Ρεπορτάζ» Ποιητές Ελλάδας και Αυστρίας. (Εκδήλωση του Ελληνοαυστριακού Πολιτιστικού και Μορφωτικού Ινστιτούτου με απαγγελίες ποιημάτων της Λ. Παππά), 17 Απριλ. 1986

6., 1986 Δ. Ι. ΛΑΜΠΡΟΥ, Η ΕΤΗΣΙΑ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΚΑΤΟ. Εκδ. Δαυλός, Αθήνα 1986, Β΄ τόμ. Σελ. 116-117

1., 1987 Εφημερίδα ΒΡΑΔΥΝΗ, «Η Ελλάδα και ο Λόρκα στη Γρανάδα» (σχετικά με την έκθεση με ποιήματα για το Λόρκα), 2 Μαϊου 1987

2., 1987 Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ (Αναγγελία της βράβευσης της Λ. Παππά από την Γαλλική Ακαδημία της LUTECE για τη συλλογή Μέσα σε Καθρέφτες) 14-3-1987

1., 1988 ΚΥΡΙΑΚΑΚΟΣ, Γιάννης, Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ, «Λογική και Ποίηση», 17-4-88

2., 1988 ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ, Αφιέρωμα στον Πέτρο Χάρη, 1-15 Οκτωβ. 1988, σελ.1551-1552

1., 1989 ΜΟΣΧΟΣ Ε.Ν. Θέματα και Μορφές, Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 1989, σελ. 67,68

2., 1989 Εφημερίδα ΜΕΣΗΜΒΡΙΝΗ «Αρτεσιανά», Φωτογραφία της ποιήτριας, 13 Απριλ. 1980

3., 1989 Περιοδικό ΕΙΚΟΝΕΣ, «7 Σύγχρονες γυναίκες 7 Σύγχρονα επαγγέλματα» Λένα Παππά, Ιούνιος 1989, τεύχ. 45, σελ.11

4., 1989 Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, «Κι αυτά»: - Η ποίηση της Λ. Παππά- Αρτεσιανά, 18 Μαϊου 1989

5., 1989 ΠΑΝΟΥΣΑΚΗΣ, Δημ. Εφημερ. ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, «Βιβλίο» Λένας Παππά- Αρτεσιανά, 14 Σ/βρίου 1989

6., 1989 ΙΑΚΧΟΣ, Περιοδικό ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ, Νο 7 «Η εβδομάδα του Ίακχου», Αρτεσιανά της Λένας Παππά, 16 Φεβρ. 1989

7., 1989 Περιοδικό ΕΥΘΥΝΗ, «Προσανατολισμοί» Αρτεσιανά της Λένας Παππά, Απρίλ. 1989, τεύχ. 208, σελ.196

8., 1989 ΖΑΝΝΙΔΑΚΗ, Λένα, Εφημ. ΜΕΣΗΜΒΡΙΝΗ, «Κρυφά και Φανερά», «Αρτεσιανά- Λένας Παππά, 13 Απριλ. 1989

9., 1989 Περιοδικό ΕΙΚΟΝΕΣ- ΕΥΑ, «Ψυχαγωγία- Βιβλίο» Λένα Παππά- Αρτεσιανά, 3 Μαϊου 1989, τεύχ. 42

10., 1989 ΚΟΚΚΙΝΗΣ Σπ. ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ (1708- 1989), ΕΚΔ. Εστία, Αθήνα 1989, Δ΄ Έκδοση, σελ. 486-87

11., 1989 Περιοδ. ΕΙΚΟΝΕΣ, «Πρόσωπα»: «Να γράφω μόνο» (Αναφορά στο έργο της Λ. Παππά), 10 Μαϊου 1989, τεύχ. 236

12., 1989 Εφημερίδα ΡΙΖΟΣΠΆΣΤΗΣ, Νέα Βιβλία «Τα Αρτεσιανά της Λ. Παππά», 30 Μαρτ. 1989

13., 1989 Περιοδικό ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ, «Τα νέα Βιβλία»- Αναγγελία εκδόσεως της συλλογής Αρτεσιανά, 15 Φεβρ. 1989, τεύχ. 1479, σελ. 277΄

1., 1990 ΔΙΑΒΑΖΩ, Συνέντευξη της Λένας Παππά στη Μαρίκα Θωμαδάκη, 16-5-1990, σελ. 80-82

2., 1990 KAMARINEA, Isidora Rosenthal, NEUE GRIECHISCHE GEDICHTE, Ausgaben Neugriechische Bochum (μετάφραση από τη συλλογή Μέσα σε Καθρέφτες), σελ. 52-57

3., 1990 ΒΑΡΟΠΟΥΛΟΣ, Αλέξ. Εφημερ. ΤΟ ΑΓΡΙΝΙΟ, φύλλο 25 Λένας Παππά- Αρτεσιανά

1., 1992 Περιοδ. ΝΕΑ ΣΚΕΨΗ, Αρτεσιανά, Φεβρ. 1992

2., 1992  WHO IS WHO. Επίτομο Βιογραφικό Λεξικό. Εκδ. Μέτρον, Αθήνα, 1992, σελ. 435-436

1., 1993 ΠΟΛΥΔΩΡΟΣ, Ηλίας, ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΕΣ, Έκδ. International Time, Νο 26, 1993, σελ. 133-134

2., 1993 ΔΕΛΤΙΟΝ ΔΙΟΙΚΗΣΕΩΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ «Η Κίνησις- Ποίηση» Ουρανοδρόμιο της Λένας Παππά, Σ/βριος- Οκτ. 1993, τεύχ. 282, σ. 190

3., 1993 Περιοδικό ΝΕΑ ΣΚΕΨΗ. Εκδόσεις: «Ουρανοδρόμιο» Ν/βριος- Δ/βριος 1993, αρ. φύλ. 182

4., 1993 Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, «Βιβλίο» Αναγγελία της ομιλίας των Ηλία Σιμόπουλου και Ευάγγελου Θεοδώρου της 12 Μαρτίου 1993 στο σπίτι της Κύπρου για τη συλλογή «Ουρανοδρόμιο», 7 Μαρτ. 1993

5., 1993 ΘΕΟΔΩΡΟΥ, Ευάγ. «Το θρησκευτικό στοιχείο στην ποίηση της Λένας Παππά» (Ομιλία στο Σπίτι της Κύπρου στις 12-3-1993 στην τιμητική εκδήλωση για την έκδοση της συλλογής «Ουρανοδρόμιο»)

1., 1994 ΘΕΟΔΩΡΟΥ, Ευάγ. Περιοδικό ΕΚΚΛΗΣΙΑ. Άρθρ: «Το θρησκευτικό στοιχείο στην ποίηση της Λένας Παππά» (Δημοσίευση της ομιλίας του στο Σπίτι της Κύπρου στις 12-3-1993, 1-15 Ιαν. 1994, αριθ. 1. Έτος ΟΑ, τεύχ. Α΄)

2., 1994 Εφημερίδα ΠΡΩΙΝΟΣ ΛΟΓΟΣ, Τρίκαλα «Το Βιβλίο και ο κόσμος του» Λένας Παππά- Τα Ποιήματα (1956-1992), 8 Δ/βρίου 1994, σ.7

3., 1994 Εφημερίδα ΙΒΥΚΟΣ, «Πολιτιστική Ατζέντα» Άπαντα Λένας Παππά (Αναγγελία εκδόσεως Α΄ τόμου Απάντων και τιμητικής εκδήλωσης που έγινε στο Σπίτι της Κύπρου), Ν/βριος 1994, σελ.2

4., 1994-95 WHO IS WHO Επίτομο Βιογραφικό Λεξικό, Εκδ. Μέτρον, Αθήνα, 1994

5., 1994 Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, «Νέες Εκδόσεις» Λένας Παππά- Τα Ποιήματα (1956-1992) (Α΄ Τόμος Απάντων) 1 Δ/βρίου 1994

6., 1994 ΣΙΑΤΟΠΟΥΛΟΣ, Δημ. Εφημερίδα ΕΣΤΙΑ, «Ο χώρος των εκδόσεων». «Τα κείμενα και ο λόγος», Λένας Παππά- Τα Ποιήματα (1956-1992) (Α΄ τόμος Απάντων) 24 Δεκ/βρίου 1994, σελ. 2

7., 1994 ΜΗΤΣΑΚΗΣ, Κ. Ομιλία στο Σπίτι της Κύπρου: «Η Ποίηση της Λένας Παππά καθ’ οδόν» στην τιμητική εκδήλωση για την έκδοση του Α΄ τόμου των Απάντων της, 19 Οκτ. 1994

8., 1994 Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ «Νέες Εποχές» «Εκδοτικό Ημερολόγιο»: Αναγγελία της έκδοσης του Α΄ τόμου των Απάντων. 20 Ν/βρίου 1994, σελ. Β7 37

9., 1994 ΑΘΗΝΟΡΑΜΑ «Τέχνες» Αναγγελία έκδοσης Α΄ τόμου Απάντων, 2-8 Δ/βρίου 1994, τεύχ 947 σελ.47

10., 1994 ΡΗΝΑΣ, Διαμαντ. Δ. Εφημερίδα ΣΑΜΙΑΚΗ, «Η ΜΟΝΑΞΙΑ» (Για τα βιβλία της Λ. Παππά «Αυτόγραφα, Καθ’ Οδόν Αρτεσιανά») 11 Απριλίου 1994

11., 1994 Περιοδικό ΣΕΛΙΔΕΣ, «Ποίηση» με φωτογραφία της ποιήτριας, Ν/βριος 1994, τόμ. Γ΄ τεύχ. 27, σελ. 30-31

12., 1994 ΔΕΛΤΙΟΝ ΔΙΟΙΚΗΣΕΩΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ, Η Κίνησις: «Θρησκεία και τέχνη», Αναδημοσίευση αποσπασμάτων της ομιλίας του κ. Θεοδώρου στο Σπίτι της Κύπρου στις 12-3-1993, Μαρτ. Απρίλ. 1994, τεύχ. 285, σελ. 184-189

13., 1994 Εφημερίδα Ο ΤΥΠΟΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ. Αναγγελία του δίσκου «Αγάπης μαχαιριά» των αδελφών Κατσιμίχα σε ποίηση Λένας Παππά.

1., 1995 Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΤΥΠΟΣ, Αναγγελία συναυλίας των αδελφών Κατσιμίχα για την παρουσίαση του δίσκου τους «Αγάπης Μαχαιριά» σε ποίηση της Λ. Παππά, 18 Ιαν. 1995

2., 1995 ΜΗΤΣΑΚΗΣ, Κ. Περιοδικό ΑΚΤΗ, Κύπρος «Η ποίηση της Λένας Παππά καθ’ οδόν (δημοσίευση της ομιλίας του που έγινε στις 19-10- 1994 στο Σπίτι της Κύπρου), άνοιξη 1995, τεύχ. 22 σελ. 151-159

3., 1995 ΜΟΣΧΟΣ, Ε. Ν. Χαιρετισμός (στην τιμητική εκδήλωση τον Μάρτιο 1995 στο Παράρτημα του Γαλλικού Ινστιτούτου Βόλου, για την έκδοση του Α΄ τόμου των Απάντων της Λένας Παππά)

4., 1995 ΝΙΚΟΡΕΤΖΟΣ, Δημήτ. Περιοδικό ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ, «Τα Βιβλία» Λένας Παππά- Τα Ποιήματα (1956-1992) (Α΄ τόμος Απάντων), 1 Φεβρ. 1995, τεύχ. 1622, σελ. 200-201

5., 1995 ΚΟΤΣΙΡΑΣ, Γ. Περιοδικό ΕΥΘΥΝΗ, Στην στήλη «Προσανατολισμοί»: Ο Γ. Κότσιρας τον μήνα αυτόν διάβασε: Λένας Παππά- Τα Ποιήματα (1956-1992) (Α΄ τόμος Απάντων) Φεβρ. 1995, τεύχ. 278, σελ.86

6., 1995 ΣΙΑΤΟΠΟΥΛΟΣ, Δημήτρ. Περιοδικό ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΛΛΑΣ, Λένα Παππά (γενικά για την ποίησή της) Φωτογραφία και βιογραφικό σημείωμα, Μάρτ. 1995, τεύχ. 738, σελ.11

7., 1995 ΣΑΒΒΙΔΗΣ, Γ. Π. Εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, «Ποιήματα για Ακαδημαϊκούς»- Λένας Παππά- Τα Ποιήματα 1956-1992, 3 Ιαν. 1995

8., 1995 Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, (Σχετικά με την απονομή των βραβείων της Ακαδημίας Αθηνών (Βραβείο Ουράνη), 31 Δεκεμβρίου 1995

9., 1995 Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, «Σήμερα τα βραβεία της Ακαδημίας» στήλη: «Τέχνες», 28 Δ/βρίου 1995, σελ. 39

10., 1995 Εφημερίδα ΕΠΕΝΔΥΤΗΣ, Αναφορά στον δίσκο «Αγάπης μαχαιριά» με μελοποιημένη ποίηση της Λένας Παππά από τους αδελφούς Κατσιμίχα

11., 1995 ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, «Δισκογραφία» (αναφορά στον δίσκο «Αγάπης μαχαιριά» με μελοποιημένη ποίηση της Λ. Παππά) 12 Φεβρ. 1995

12., 1995 ΡΟΥΜΠΟΥΛΑ, Δήμητρα, Εφημερίδα ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ, (Σχετικά με την απονομή των βραβείων της Ακαδημίας Αθηνών) 28 Δ/βρίου 1995

13., 1995 Περιοδικό ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΣΚΕΨΗ, «Από τα δελτία τύπου που ξεχωρίσαμε»: Τα Ποιήματα 1956-1992 (Α΄ τόμος Απάντων) της Λένας Παππά, Μάϊος- Ιούνιος 1995, αρ. φύλλου 191, σελ.5

1., 1996 ΦΑΪΣ, Μισέλ, Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΤΥΠΟΣ, ΡΙΛΑΞ: ΤΟ ΕΝΘΕΤΟ ΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ, «Ποιητική Διαδρομή Λένας Παππά- Τα ποιήματα (1956-1992)» (Α΄ τόμος Απάντων) με φωτογραφία του βιβλίου, 12 Μαϊου 1996, σελ.52

2., 1996 ΚΟΚΚΙΝΑΚΗ, Νένα, Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, Νέες Εποχές «Βιβλία- Διάχυτος στοχασμός και συναισθηματισμός» Λένας Παππά- Τα Ποιήματα (1956- 1992), 8 Δεκ./βρίου 1996, σελ. 49

3., 1996 Περιοδικό ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ, «Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών στην ποιήτρια Λένα Παππά», Ιούν. 1996, τεύχ. 19, σελ. 44-45

4., 1996 ΑΓΓΕΛΑΚΗΣ, Μιχ. Ενημερωτικό Δελτίο Ροταριανού Ομίλου Βούλας, Λένα Παππά, Μάϊος 1996, σελ. 6-25

5., 1996 ΔΕΛΤΙΟ ΔΙΟΙΚΗΣΕΩΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ, «Η Κίνησις» «Το Βραβείον του Ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών στην Λένα Παππά για τον Α΄ τόμο των Ποιητικών Απάντων της», Ιαν. Φεβρ. 1996, τεύχ. 296, σελ. 175

6., 1996 Περιοδικό ΕΥΘΥΝΗ, «Προσανατολισμοί» κριτική για τη συλλογή Τα Ποιήματα 1956-1992 (Α΄ τόμος Απάντων), Ιαν. 1996, τεύχ. 289, σελ. 43

7., 1996 DICTIONARY OF INTERNATIONAL BIOGRAPHY International Biographical Centre, Cambridge, England, p. 257

8., 1996 ΧΑΤΖΗΠΕΤΡΟΥ, Δημ. Νεοελληνική Θρησκευτική Ανθολογία, Εκδοτικός Οίκος Αστήρ, Αθήνα, 1996, σελ. 436-442

9., 1996  WHO IS WHO 1996-97. Επίτομο Βιογραφικό Λεξικό. Εκδόσεις Μέτρον, Αθήνα 1996, σελ. 796-797

10., 1996 Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, «Τέχνη και Έργα» αριθ. Φύλλου 6202. «Η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο» για τη συλλογή Τα Ποιήματα (1956- 1992) Α΄ τόμος Απάντων με φωτογραφία της ποιήτριας, 6-3-1996, σ.40.

1., 1997 JURADO, Moreno, Jose, ANTHOLOGIA DE LA POESIA GRIEGA, Ediciones Clasicas Madrid, 1997, pag. 755-756

2., 1997 WHO IS WHO IN THE BALKANS, Delphi Publications, Athens, 1997, p.886

3., 1997 Περιοδικό ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ, «Γυναίκα και περιβάλλον» (δημοσίευση της ομιλίας της Λ. Παππά στο συνέδριο της Ουνέσκο Δωδεκανήσου τον Σ/βριο του 1997), Ν/βριος 1997 τεύχ. 89, σελ. 386-391 και Δ/βριος 1997, τεύχ. 90, σελ. 446-450

1., 1998 ΜΟΣΧΟΣ. Ε.Ν., Ομιλία στην τιμητική εκδήλωση για τη Λένα Παππά στη Στοά του Βιβλίου για την έκδοση του Β΄ τόμου των Απάντων της, 26- Ιανουαρίου 1998

2., 1998 Περιοδικό ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ. Λένα Παππά (Παρουσίαση της τιμητικής εκδήλωσης στη Στοά του Βιβλίου για την έκδοση του Β΄ τόμου των Απάντων της), 21 Φεβρουαρίου 1998, τεύχ. 21, σελ.49

3., 1998 ΣΑΜΙΩΤΑΚΗΣ, Αντ. Περιοδ. ΣΥΛΛΟΓΕΣ «Ημερολόγιο των Μουσών» Λένα Παππά. Μια σύγχρονη Ποιήτρια με βαθείς στοχασμούς» (Για τη συλλογή Τα Ποιήματα Β΄ τόμος Απάντων), Μάρτ. 1998, τεύχ. 165, σελ. 285-286

4., 1998 Εφημερίδα ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ, «Βιβλίο» «Εναγκαλισμός του κόσμου με πίστη στην ποίηση» -Τα Ποιήματα Β΄ τόμος Απάντων της Λένας Παππά, 18 Ιαν. 1998, σελ.54

5., 1998 Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΤΥΠΟΣ, «Εντέχνως», Λένα Παππά: Παρουσιάστηκε στην κατάμεστη Στοά του Βιβλίου ο δεύτερος τόμος της ποιητικής συλλογής της. Σε αυτό το βιβλίο υπάρχει η ψυχή μου» 28 Ιαν. 1998, σ.41

6., 1998 Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ, «Τέχνες και καλλιτέχνες, Ημερολόγιο»- Αναγγελία της εκδήλωσης που διοργάνωσε ο Αρμός στις 26-1- 1998 στη Στοά του Βιβλίου για την έκδοση του Β΄ τόμου των Απάντων της Λ. Παππά με φωτογραφίες της ποιήτριας. 25 Ιαν. 1998, δ. 9/25

7., 1998 Εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ. «Βιβλία, Προσθήκες» Αναγγελία της έκδοσης του Β΄ τόμου των Απάντων της Λ.Π. (με στίχους από το βιβλίο), 15 Φεβρ. 1998, σ. 15:27

8., 1998 ΜΗΤΣΑΚΗΣ, Κ. Περιοδικό ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ, «Ανοιχτή επιστολή προς την ποιήτρια Λ. Π.» (Δημοσίευση της ομιλίας τους την τιμητική εκδήλωση στη Στοά του Βιβλίου στις 26 Ιαν. 1998 για τη συλλογή Ποιήματα- Β΄ τόμος Απάντων), Μάρτιος 1998, τεύχ. 93 σελ. 97-99

9., 1998 Περιοδικό ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΑ «Νέες Εκδόσεις» Για τη συλλογή Ποιήματα (Β΄ τόμος Απάντων), Ιαν. Μάρτιος 1998, τόμ. 10, τεύχ. 1, σελ. 78.

        Ανικανοποίητο

Η δίψα εκείνων που ποτέ

δε θ’ αποκτήσω

με στοιχειώνει, πνιγμένη

καθώς σέρνομαι στα νερά

του έλους των πραγματωμένων.

 

Ποιός είπε πώς ποτέ

τελειώνουν οι επιθυμίες;

Σημειώσεις:

-Η δεύτερη καταγραφή της χρονιάς 1968 «Αναλυτικό Δελτίο…» αντί για την χρονιά 1968 διαβάζουμε 1967, ή αντιγράφηκε σε λάθος χρονιά ή είναι λάθος της γραφομηχανής.

-Η δεύτερη καταγραφή της χρονιάς 1989, αναγράφεται από λάθος 13 Απριλίου 1980.

-Από την τρίτη καταγραφή της 1990 χρονιάς αναφέρεται το φύλλο 25 της εφημερίδας αλλά όχι η ακριβής ημερομηνία έκδοσης.

-Από την πρώτη καταγραφή του 1992, του περιοδικού ΝΕΑ ΣΚΕΨΗ απουσιάζει ο αριθμός του τεύχους.

        Οδύσσεια

Αντάλλαξα

με φαντασία την πραγματικότητα

κι έχασα την εδώ ζωή μου.

Τα όνειρα με πήγαν σ’ άλλον ήλιο

σ’ άλλον ουρανό

-δεν είμαι πιά αυτού του κόσμου.

 

Μα ποιός την ξέρει την καρδιά του

τα αισθήματα ροές αστείρευτες

μας πλημμυρίζουν’

φυσώντας κόκκινοι άνεμοι του αίματος

με ταξιδεύουν και με κινδυνεύουν

ολοένα

ποτέ δε φτάνω πουθενά ν’ αράξω

κι εγώ η πολύπαθη σ’ ένα νησάκι

-σπιτάκι ασβεστωμένο με πορτούλα γαλανή

να περιμένει

βασιλικό στο πεζουλάκι

και κυρά- βρυσούλα στην αυλή

Μονάχα

από βυθό σε αφρό

σκαμπανεβάζοντας ατέλειωτα ολοένα ναυαγώ

με σαγηνευτικές κι επίβουλες

ένθεν και ένθεν τις Σειρήνες.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

2 Ιουλίου 2026