Γ. Λεχωνίτης Καβαφικά Αυτοσχόλια

 

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Π. ΚΑΒΑΦΗΣ

29 Απριλίου 1863- 29 Απριλίου 1933

              Σαν Σήμερα

Στα 1925 είχα φιλοδοξήσει, για μιά στιγμή, να γίνω ο Έκκερμαν του Καβάφη. Τώρα που το ξανασκέπτομαι, δεν ξέρω πραγματικά αν θα ήμουν ο ενδεδειγμένος να αναλάβω ένα ρόλο τόσο σβησμένο, μά και  τόσο σημαντικό κατά βάθος. Εκείνο πάντως που ξέρω είναι ότι ο Καβάφης που του είχα κάνει σχετικά κάποιον υπαινιγμό, απέφυγε να μου δώση σαφή απάντηση’ και είναι αυτό τελικά που μ’ έκανε να εγκαταλείψω την ιδέα μου. Ωστόσο από τη ναυαγισμένη απόπειρά μου είχ’ αποκομίσει μιά κάποιαν ωφέλεια. Είχα προχωρήσει κατά ένα ακόμα βήμα στη γνωριμία της ψυχής του περίεργου εκείνου ανθρώπου. Ή άρνησή του, πού βέβαια δεν ήταν άρνηση, μα που ασφαλώς δεν ήταν μήτε και συγκατάθεση, μ’ έκανε συχνά να σκεφθώ από τότε: Άραγε αισθανόταν ο ίδιος την ανάγκη ενός Έκκερμαν; Πολύ αμφιβάλλω. Ο Καβάφης, ναι μέν ήταν ένας εγκυκλοπαιδικός, δεν ήταν όμως ο θεωρητικός της τέχνης. Αυτά που ίσως θα έλεγε σ’ έναν Έκκερμαν θα ήταν πολύ σύντομα, πολύ εγωκεντρικά, πολύ περιορισμένα. Θέλω να πω ότι, ενώ, συνήθως, ξεκινώντας από ένα θέμα συγγενικό με τα θέματα του κύκλου του έργου του, έστρεφε την ομιλία του πάνω σ’ αυτό, τα όσα έλεγε σχετικά ήταν υπαγορευμένα από τη διάθεση ενός σχολιαστή μάλλον. Υπογραμμίζω. Δεν ήταν ο θεωρητικός της ποιήσεως (με τη σημασία που δίνουμε στη λέξη όταν σκεφτούμε λ.χ. τον Μαλλαρμέ), ή μάλλον ήταν τόσο, όσο χρειαζόταν για να κάνη πρόδηλη τη διαφορά του ως προς τους άλλους.

    Η αλήθεια είναι ότι υπήρξε σαγηνευτικός ομιλητής. Αλλά ένας ομιλητής που το σπάνιο χάρισμά του το μεταχειριζόταν για να προσελκύει, ή καλύτερα για να δημιουργεί τις φιλίες του έργου του. Όταν μιλούσε, τον ενδιέφερε κυρίως η σοφιστική ανάπτυξη- η τόσον εξάλλου προσωπική- του θέματός του, δηλαδή το παιχνίδι του λόγου, στο οποίον, όπως ξέρουμε, υπήρχε αρκετή δόση επιδείξεως. Αυτά που συνήθως έλεγε, νομίζω πώς μάλλον ως τρόπος ενδιέφεραν τον ακροατή του. Μ’ αυτό δεν θέλω να υποτιμήσω καθόλου τα λεγόμενά του. Θέλω μονάχα να πώ,  ότι η πρωτοτυπία τους βρισκόταν αλλού. Και πράγματι, εκείνο που προκαλούσε το θαυμασμό των ακροατών του ήταν το ύφος του ήταν η τέχνη του στο χειρισμό του θέματός του, ήταν τα ρητορικά του τα σχήματα. Και είναι αυτά όλα που με κάνουν να πιστεύω, πώς για πρώτη φορά ίσως ένας νεώτερος Έλλην ξαναμίλησε τη γλώσσα μας με τέχνη του διαλεγόμενου της αρχαιότητας. Έμεινε παροιμιώδης η αρχή μιάς απολογίας του, όταν κάποιος του θύμισε το βαρύ επίθετο που είχε εκστομίσει άλλοτε εναντίον ενός πολέμιου του έργου του, που κατόπιν όμως έγινε φίλος του: «Δεν το είπα, μα αν το είπα, πού δεν το είπα…» Και να σκεφθεί κανείς ότι αυτή τη γλώσσα την έμαθε- όπως ο ίδιος ομολόγησε στον Νάνη Παναγιωτόπουλο- «ωσάν ωτακουστής».

    Άλλη αιτία, που θα τον εμπόδιζε πιθανόν να παραδεχθεί τη δημιουργία ενός δικού του Έκκερμαν, είναι το γεγονός ότι ο Καβάφης τα μυστικά του τα ήθελε για τον εαυτό του. Πολλές φορές μου έτυχε να του ζητήσω να μου εξηγήσει, στην περιοχή της τέχνης του, γιατί ωρισμένο πράγμα το είχε κάνει έτσι και όχι αλλοιώς. Κατά κανόνα μου αποκρινόταν με ελάχιστα, που τα τέλειωνε συνήθως με την υπεκφυγή: «για τα άλλα, ποιητής είσαι και ξέρεις». Αυτός λοιπόν ο σπάνιος ομιλητής πού, όταν το θέμα του ήταν εγκυκλοπαιδικής είτε ιστορικής φύσεως, άνοιγε, μακρηγορώντας, δέκα τουλάχιστον παρενθέσεις, τη μία μέσα στην άλλη, για να τις ξανακλείσει πάλι, ύστερ’ από πολλήν ώρα, τη μία πίσω από την άλλη, σαν ένας θαυματοποιός του λόγου, γινόταν φειδωλότατος σε κάθε απόπειρα του απέναντί του να εμβαθύνει. Με δύο λέξεις, ο Καβάφης έλεγε εκείνα που ήθελε, και όχι εκείνα που θα επιθυμούσαν οι φίλοι του έργου του να είχαν ακούσει απ’ αυτόν.

    Και είναι αυτή κυρίως η αιτία πού, όταν ο Γ. Λεχωνίτης του ζήτησε διασαφηνίσεις, όπως τις λέγει ο ίδιος, πάνω σε ωρισμένα του ποιήματα, δεν αρνήθηκε καθόλου να του τις δώσει. Δέχτηκε, γιατί, στην περίπτωση τούτη, αυτός που ρωτούσε, παραδεχόταν να μη του γυρέψει ούτε μιά λέξη παραπάνω από κείνες που ήταν διατεθειμένος να του δώσει. Μ’ αυτή την προϋπόθεση, ή μάλλον μ’ αυτή τη σιωπηρή συμφωνία, αρχίζει η συνεργασία τους. Η συγκομιδή που ακολούθησε επιβεβαιώνει τα όσα  υποστήριξα ως τώρα.

    Το ατύχημα όμως είναι που η συνεργασία τους δεν έφτασε το τέρμα της. Αλλά και αν ακόμα το έφτανε, τα ουσιώδη- εκείνα ακριβώς που θα θέλαμε να πληροφορηθούμε- δε νομίζω πώς ο ποιητής είχε σκοπό να τα πει. Αυτά τουλάχιστο που έχουμε στη διάθεσή μας δεν δίνουν καμμιά τέτοια υπόσχεση.

   Ο Λεχωνίτης με πολλή, πράγματι, λεπτότητα πήρε απέναντί του το ρόλο του ουδέτερου ακροατή, εμπνέοντας έτσι ένα βαθύτατο αίσθημα ασφαλείας στην περίφοβα κλειστή ψυχή που είχ’ επί τέλους αποφασίσει να υπαγορεύσει. Δεν έβαλε κάν ερωτήματα. Χωρίς καμμιά πλεονεξία ή οπισθοβουλία, πήρε απλώς σημειώσεις. Δηλαδή παραδέχτηκε να εξαφανιστεί. Και όμως, χάρις σ’ αυτή του τη σοφή ουδετερότητα, έχουμε σήμερα μερικές αυτούσιες σκέψεις του ποιητή του ίδιου για μερικά του ποιήματα.

   Από το σύνολο των σημειώσεών του παρατηρούμε, ότι ο Λεχωνίτης, από τα 109 ποιήματα που είχαν προφτάσει να κυττάξουν μαζί, μόνον στο ένα τρίτον περίπου απ’ αυτά εύρισκε δυσκολία στην κατανόηση. Σ’ αυτόν επάνω τον σημαντικόν αριθμό ο Καβάφης αναλαμβάνει να δώσει τους πιό σύντομους πληροφοριακούς μονολόγους του. Εξαιρετικά μόνο για το ποίημα «Νέοι της Σιδώνος», ο ποιητής τον παραπέμπει στα όσα γράφουν ο Ξενόπουλος και ο Σαρεγιάννης, ο δε Λεχωνίτης προσπαθεί (κι αυτό γίνεται μόνο μετά τον θάνατο του Καβάφη) να βρει, αναφερόμενος και σε άλλες ακόμα γνώμες, τη σωστότερη ερμηνεία.

   Φιλολογικά κρινόμενες οι σημειώσεις αυτές παρουσιάζουν, για τους ειδικούς, έν’ αναμφισβήτητο ενδιαφέρον, πρέπει δε να θεωρηθούν, αν και ποσοτικά λίγες, ως η σοβαρότερη υπηρεσία που πρόσφερε ο Γ. Λεχωνίτης στη Νεοαλεξανδρινή λογοτεχνία με την οποία είχε δεσμούς, και στην οποία ο ερασιτεχνισμός του είχε δώσει, κατά καιρούς, μικρά συμπαθητικά διηγήματα. Ιδού τι ακριβώς έγραφε ο ίδιος σ’ ένα σχέδιο προλόγου που σκόπευε να προτάξει στη δημοσίευσή τους:

    «Είχα την ευτυχίαν να γνωρίσω τον ποιητήν Καβάφην και να τον συναναστραφώ κατά τα εικοσιπέντε τελευταία έτη της ζωής του.

   Περί τα τέλη του 1930 ηθέλησε, κατόπιν παρακλήσεώς μου, σε μιά σειρά συναντήσεών μας στο σπίτι του της οδού Lepsius να μου δώσει μερικάς διασαφηνίσεις πάνω σ’ ένα αριθμόν εκ των ποιημάτων του.

   Εθεώρησα ότι θα ήτο σκόπιμος η δημοσίευσις αυτών των δια τους αναγνώστας και μελετητάς οτυ Καβαφικού έργου. Οφείλω να πιστοποιήσω ότι πάν ό,τι περιλαμβάνω εις το παρόν τομίδιον, ήτοι βραχέα σχόλια, υποδείξεις πηγών, παραπομπάς, λέξεις γαλλικάς, όλα προέρχονται από τον ποιητήν χωρίς απολύτως καμμιάν παραλαγήν εκ μέρους μου, χωρίς καμμίαν προσθήκην, με διατήρησιν αυτουσίαν κάθε φράσεως του ποιητού. Υποθέτω ότι τούτο αποτελεί την αξίαν του παρόντος τομιδίου και παραμερίζει εντελώς κάθε προσωπικήν μου διεκδίκησιν».

    Έπειτα από το θάνατο του ποιητή, ο Λεχωνίτης, όπως αντιλήφθηκα, δεν είχε σκοπό να δημοσιεύσει τα «Καβαφικά Αυτοσχόλια», (1). Μάλιστα, στις αρχές του 1941, μου είπε πώς, αν ήθελα να τα μεταχειριστώ, ήταν έτοιμος να μου τα παραχωρήσει. Φυσικά όχι μόνον αρνήθηκα να σφετεριστώ τους κόπους του, μα και τον προέτρεψα να πραγματοποιήσει το σχέδιό του, όπως το είχε σκεφθεί εδώ και δέκα χρόνια. Σ’ αυτά ήρθε να προστεθεί και κάτι άλλο ακόμα που τελικά, νομίζω, τον επηρεάσε.

   Πράγματι, πολύ σύντομα μου ζήτησε πληροφορίες στην εξακρίβωση ωρισμένων πηγών, καθώς και την προσωπικήν μου γνώμη για το ποίημα «Νέοι της Σιδώνος». Του τα ετοίμασα και του τα έστειλα. Εν τω μεταξύ ο Λεχωνίτης συγκέντρωσε, με τη βοήθεια της μνήμης του, τα όσα αναιρετικά είχε ακούσει από τον ποιητή σχετικά με την απαισιοδοξία που απέδιδαν σε ωρισμένα του ποιήματα.

   Δυστυχώς τον άτυχο φίλο δεν τον ξαναείδα, παρά λίγες μονάχα μέρες πρίν από το θάνατό του. Είχα πάει να τον επισκεφθώ, και, θυμάμαι πώς, μολονότι βαρειά άρρωστος, μου ξαναμίλησε γι’ αυτά τα πράγματα, πού, καθώς έλεγε, θα τα ξανάπιανε πάλι μόλις θα αισθανόταν καλύτερα. Σήμερα ο Λεχωνίτης δεν υπάρχει.

   Υπάρχει όμως, σαν επιβεβαίωση του πνευματικού του ενδιαφέροντος, το τομίδιο τούτο, που ευγενικοί συγγενείς είχαν την πρωτοβουλία να το εκδώσουν. Έτσι πραγματοποιείται εν μέρει ένα πολύτιμο σχέδιο, που την ακριβή του αξία μονάχα το κοινό των ποιητών και των φίλων της Καβαφικής Μούσας είναι σε θέση να εκτιμήσει.

1., Ο Λεχωνίτης δεν είχε προφτάσει να δώσει τίτλο στα χειρόγραφά του. Ο τίτλος «Καβαφικά Αυτοσχόλια» είναι δικός μου. (Τ.Μ.)

           ΤΙΜΟΣ  ΜΑΛΑΝΟΣ

«Ένας παράξενος άνθρωπος» ένας μεγάλος ποιητής

     Οι αστρολόγοι ή οι ασχολούμενοι με την αστρολογία, θα έλεγαν ότι δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ο Αλεξανδρινός ποιητής Κωνσταντίνος Π. Καβάφης γεννήθηκε και πέθανε την ίδια ημέρα και τον ίδιο μήνα, 29 Απριλίου του 1863, 29 Απριλίου του 1933. Ασφαλώς, αυτόν τον «σκληρό μήνα» που μας είπε ένας άλλος ποιητής δεν έφυγε μόνο ο Κ.Π. Καβάφης, Απρίλη μήνα ενδεικτικά να μνημονεύσουμε τον θάνατο της Καλαματιανής ποιήτριας Μαρίας Πολυδούρη και του εγκατεστημένου στην Γαλλία έλληνα ποιητή και μεταφραστή Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου ή γνωστότερου Ζαν Μωρεάς.

   Τα Λογοτεχνικά Πάρεργα και ο υποφαινόμενος έχουν μνημονεύσει εκατοντάδες φορές τον μεγάλο Αλεξανδρινό ποιητή,-στα κείμενά τους και τις αναρτήσεις τους- τον Ποιητή που δεν είδε τα ποιήματά του τυπωμένα όσο ζούσε. Ότι χειρόγραφο ποίημα έγραφε το συγκέντρωνε, το έδενε σε «καρφίτσα» και μοίραζε τα ποιήματα στους φίλους και θαυμαστές της ποίησής του. Δεν ήθελε να εκδώσει τα ποιήματά του. Αυτά παρέμειναν διάσπαρτα σε περιοδικά της εποχής και δώθηκαν ως ποιητικό σώμα προς έκδοση από τους κληρονόμους του. Η πρώτη έκδοση Σεγκοπούλου βλέπει το φως της δημοσιότητας το 1933. Τον στενό του φίλο και την γυναίκα του, μετά τον θάνατο τον δικό του και του στενού οικογενειακού του φίλου. Ο πανέξυπνος και πεπαιδευμένος τότε διευθυντής της «Νέας Εστίας» ο συγγραφέας Γρηγόριος Ξενόπουλος τον έκανε γνωστό στο Αθηναϊκό κοινό και στους πνευματικούς κύκλους της πρωτεύουσας. Όσοι και όσες έλληνες της Ελλάδας επισκέπτονταν την Αίγυπτο και την Ελληνική παροικία θεωρούσαν καθήκον τους να τον επισκεφτούν στο σπίτι του και να του υποβάλλουν τα σέβη τους. Ποιητές, πεζογράφοι, καλλιτέχνες, ηθοποιοί όλοι περνούσαν να τον γνωρίσουν από κοντά τον γέροντα της Αλεξάνδρειας, που, έγραφε σε αυτήν την παράξενη ελληνική γλώσσα, σε αυτό το γλωσσικό ιδίωμα τα ερωτικά, ιστορικά, φιλοσοφικά ποιήματά του. Ένας έλληνας ποιητής της περιφέρειας που είχε αρνηθεί να ακολουθήσει κατά πόδας τον Δημοτικισμό που πρέσβευαν ο ποιητής Κωστής Παλαμάς και όσοι άλλοι υιοθέτησαν την Δημοτική στην ποίησή τους και το έργο του ευρύτερα. Όσο, για τον ερωτικό του ομοφυλόφιλο βίο, περισσότερα θρυλούνταν ως αίσθηση και ως ψίθυροι απορρέοντες από τα ποιήματά του, αναφέρονταν πίσω από τα παραβάν των ιδιωτικών συζητήσεων στις αναμνήσεις τρίτων που τον έζησαν και συνομίλησαν από κοντά μαζί του, παρά αλήθευαν στις ευρύτερες καθημερινές κοινωνικές διαστάσεις τους. Ας επαναλάβουμε κάτι το τετριμμένο και χιλιοειπωμένο, ο Κωνσταντίνος Π. Καβάφης, αυτός ο Έλλην της περιφέρειας, είναι μετά τον Κρητικό Νίκο Καζαντζάκη ο πιο πολυμεταφρασμένος έλληνας ποιητής παγκοσμίως. Τα βιβλία που κυκλοφόρησαν, οι μεταφράσεις των ποιημάτων του, οι μελέτες για το έργο και την ζωή του, τα άρθρα, τα σχόλια, τα κείμενα, τα δημοσιεύματα που έχουν δημοσιευθεί μέχρι σήμερα στην Ελλάδα και Παγκοσμίως για την αινιγματική και σκηνοθετημένη από τον ίδιο παρουσία του, πτυχές του βίου του και φυσικά των διασωθέντων ποιημάτων επίσημων και ανέκδοτων, αποκηρυγμένων και διαφόρων πεζών του και μεταφράσεών του, ξεπερνούν όσα έχουν γραφεί για τα δύο μας Ελληνικά Ποιητικά Νόμπελ, του Γιώργου Σεφέρη και του Οδυσσέα Ελύτη μαζί. Όσον αφορά τώρα, την ελληνική ποιητική και λογοτεχνική επικράτεια, κάθε γενιά ελλήνων ποιητών και ποιητριών θεωρεί ένα «είδος υποχρέωσής της» να ασχοληθεί, να γράψει, να μιλήσει για τον Κωνσταντίνο Π. Καβάφη. Το ίδιο θα συμπληρώναμε συμβαίνει και με τους εκδοτικούς μας οίκους (επίσημους και «λαθραίους») που συνεχίζουν να επανεκδίδουν τα ποιήματά του με νέες εισαγωγές και προσθετικά σχόλια, ενώ, παραμένει κλασική η έκδοση των εκδόσεων «Ίκαρος» των Ποιημάτων του σε φιλολογική επιμέλεια του καθηγητή Γιώργου Π. Σαββίδη, σε πολλές επανεκδόσεις από το 1963.

          Εδώ και καιρό, στριφογύριζε μέσα στην σκέψη μου να συντάξω ένα σημείωμα και να αναρτήσω ένα ή και άλλα σημειώματα για έναν Αλεξανδρινό λόγιο, ποιητή και συγγραφέα που γεννήθηκε στην πόλη μας, τον γνωστό στους φιλολογικούς και πνευματικούς κύκλους Τίμο Μαλάνο (Πειραιάς 1897- Λωζάνη Ελβετίας 1/9/ 1984). Ο γνωστός Καβαφολόγος, δοκιμιογράφος και ποιητής-μεταφραστής, κυκλοφόρησε μεταξύ άλλων στη Θεσσαλονίκη το 1979 την συλλογή του «Ρόδα θαλάμου και άλλα ποιήματα», εκτός από τις σελίδες των αναμνήσεών του που έχει κυκλοφορήσει, δεν αναφέρεται στην πόλη που γεννήθηκε, τον Πειραιά. Αυτό, για να είμαστε δίκαιοι, δεν συμβαίνει μόνο με τον λόγιο και λογοτέχνη Τίμο Μαλάνο, είναι γνωστά τα ονόματα και άλλων συγγραφέων και καλλιτεχνών οι οποίοι γεννήθηκαν στο πρώτο λιμάνι και κατόπιν μετανάστευσαν οικογενειακώς σε διάφορα μέρη του εξωτερικού ή μετεγκαταστάθηκαν και διέμεναν μόνιμα είτε στην πρωτεύουσα είτε σε άλλες πόλεις και περιοχές της Ελλάδας. Ο Πειραιάς που έτυχε από διάφορες ιστορικές ή κοινωνικές συγκυρίες να γεννηθούν έμεινε μία αχλή ανάμνηση αναφοράς δίχως να περάσει μέσα στο έργο τους ως τόπος, ως εικόνες, ως παραστάσεις, ως αίσθηση ζωής. Κάτι κοινό και για άλλες γενέθλιες πόλεις λογοτεχνών της χώρας μας.

   Ο Τίμος Μαλάνος ευτύχησε να γνωρίσει από κοντά τον Κωνσταντίνο Π. Καβάφη όπως μας έχει εξιστορήσει στις προσωπικές του αναμνήσεις στα δοκίμια και τις μελέτες που έγραψε για το έργο του Αλεξανδρινού ποιητή και τον ίδιο. Το 1933 από τις εκδόσεις Γκοβόστη στην Αθήνα, κυκλοφορεί μία από τις πολυσέλιδες μελέτες του,-ενδέχεται η κυριότερη- με τον γενικό τίτλο «Ο ΠΟΙΗΤΗΣ Κ. Π. ΚΑΒΑΦΗΣ» (Ο άνθρωπος και το έργο του) Μελέτη. Η Μελέτη αυτή ήρθε στο νου μου καθώς διάβαζα ορισμένες αρνητικές κριτικές για την ποίηση του Επτανήσιου Ανδρέα Κάλβου. Διάφορα «χολερικά» κείμενα που είδαν το φώς της δημοσιότητας τα οποία επιδιώκουν από πρόθεση να μειώσουν την αξία της ποίησής του. Ξεφυλλίζοντας λοιπόν εκ νέου την Μελέτη του Τίμου Μαλάνου για τον Αλεξανδρινό, ο χρόνος γύρισε τους δείκτες του πίσω, όταν έφηβος ακόμα μετά την μεταπολίτευση αγόραζα διάφορες μελέτες για τον Κ.Π. Καβάφη, εξάλλου, δεν ήμουν ο μόνος φιλότεχνος της εποχής εκείνης που αναζητούσαν μελέτες και βιβλία για τον ποιητή αυτόν που: «Κι όμως αυτός, παρ’ όλο που συναισθάνεται τη θέση του, ζει άβουλα και παρασυρμένος. Κάποια πάθη κυριεύουν την ύπαρξή του. Κάτι ύποπτες σχέσεις, κάτι πρόσωπα περίεργα ανακατώνουνται στη ζωή του, κι όλα αυτά, να γινόνταν κάποτε γνωστά, ξα ξεσπούσαν εξάπαντος σε σκάνδαλο…..» σελ. 13. Το μελέτημα του Τίμου Μαλάνου κινείται μέσα σε αυτό μάλλον κλίμα, παρά του ότι γνώρισε από κοντά τον ποιητή, μιλά αρνητικά για τον ίδιο και την ποίησή του στο γενικό περίγραμμα της μελέτης του. Είναι υπερβολικός ο τόνος των αρνητικών του κρίσεων και μιλά απαξιωτικά για το έργο του. Όταν γράφει: «Ο ίδιος ενεργεί σαν ένα νευρόσπαστο αφησμένο στα χέρια της λογικής του.» σ. 24 και «Η φιλαρέσκειά του τόσο για το πνεύμα του, όσο και για το άτομό του, φτάνει τα όρια της υπερευαισθησίας και της ψυχώσεως ανεβάζοντάς τον σε επίπεδο τύπου.» σ. 36 και άλλα πολλά, νομίζω ότι δεν μπορούμε να συμπεριλάβουμε τον Τίμο Μαλάνο στους ακραιφνούς θαυμαστές της Καβαφικής ποίησης. Αν δεν λαθεύω. Από αναγνωστική επιμονή θέλησα να απομονώσω τις αρνητικές και υπερβολικές κρίσεις και θέσεις του Τίμου Μαλάνου και να τις εντάξω ξεχωριστά στα «χολερικά» κείμενα λογοτεχνών κατά λογοτεχνών. Αναζητούσα μία ευκαιρία για να γράψω το σημείωμα. Θυμήθηκα ότι την χρονική περίοδο που αγόρασα την μελέτη του Τίμου Μαλάνου ο βιβλιοπώλης μου φωτοτύπησε ένα μικρό βιβλιαράκι, που είχε επανεκδοθεί σε δεύτερη έκδοση, Αθήνα 1977 (η πρώτη ήταν στην Αλεξάνδρεια του 1942) από τις εκδόσεις Δ. Χάρβεϋ & Σια. Το τομίδιο αυτό ήταν του Γ. Λεχωνίτη, «ΚΑΒΑΦΙΚΑ ΑΥΤΟΣΧΟΛΙΑ» Με Εισαγωγικό Σημείωμα Τίμου Μαλάνου. Έχουμε δηλαδή την έκδοση ενός μικρού μελετήματος δύο παλαιών λογίων, συγγραφέων οι οποίοι ευτύχησαν να γνωρίσουν από κοντά τον Κωνσταντίνο Π. Καβάφη, να κουβεντιάσουν μαζί του και να εκμαιεύσουν γνώμες και κρίσεις του για τα ποιήματά του. Και οι δύο ανήκαν στον στενό Καβαφικό κύκλο και οι δύο μίλησαν για τον ποιητή. Άδραξα την ευκαιρία Σήμερα 29 Απριλίου να μεταφέρω την Εισαγωγή του γεννημένου στον Πειραιά Τίμου Μαλάνου και παράλληλα να έχουμε και την γνώμη του Γ. Λεχωνίτη. Ενώ, πίσω από το ποιητικό παραβάν του χρόνου ο ίδιος ο ποιητής μας μιλά και εκφράζει τις απόψεις του για τα Ποιήματά του. Να σημειώσουμε ακόμα, ότι ο Τίμος Μαλάνος στην ποιητική του συλλογή συμπεριλαμβάνει και ένα ποίημά του με τίτλο «ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ ΣΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ «ΣΑΤΡΑΠΕΙΑΣ»», βασισμένο στο γνωστό ποίημα του Καβάφη «Η ΣΑΤΡΑΠΕΙΑ» ποίημα του 1910. Στο 46 σελίδων του Λεχωνίτη, έχουμε τους τίτλους 39 Καβαφικών ποιημάτων που ο ίδιος ο ποιητής σχολιάζει και διευκρινίζει τα της ποιήσεώς του.

[ΤΑ ΒΗΜΑΤΑ, ΜΟΝΟΤΟΝΙΑ, Η ΣΥΝΟΔΕΙΑ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ, ΟΥΤΟΣ ΕΚΕΙΝΟΣ, Η ΠΟΛΙΣ, Η ΣΑΤΡΑΠΕΙΑ, ΜΑΡΤΙΑΙ ΕΙΔΟΙ, ΑΠΟΛΕΙΠΕΙΝ Ο ΘΕΟΣ ΑΝΤΩΝΙΟΝ, ΤΥΑΝΕΥΣ ΓΛΥΠΤΗΣ, ΤΑ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΑ, Η ΔΟΞΑ ΤΩΝ ΠΤΟΛΕΜΑΙΩΝ, ΙΘΑΚΗ, ΗΡΩΔΗΣ ΑΤΤΙΚΟΣ, ΦΙΛΕΛΛΗΝ,  ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΝΟΙ ΒΑΣΙΛΕΙΣ, ΠΟΛΥ ΣΠΑΝΙΩΣ, ΛΥΣΙΟΥ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΥ ΤΑΦΟΣ, ΕΥΡΙΩΝΟΣ ΤΑΦΟΣ, ΠΟΛΥΕΛΑΙΟΣ, Ο ΘΕΟΔΟΤΟΣ, ΣΟΦΟΙ ΔΕ ΠΡΟΣΙΟΝΤΩΝ, ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΟΥ ΠΡΩΙΟΥ, ΟΡΟΦΕΡΝΗΣ, Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ, ΜΑΝΟΥΗΛ ΚΟΜΝΗΝΟΣ, Η ΔΥΣΑΡΕΣΚΕΙΑ ΤΟΥ ΣΕΛΕΥΚΙΔΟΥ, ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΜΜΟΝΗ, ΠΟΥ ΠΕΘΑΝΕ 29 ΕΤΩΝ, ΣΤΑ 610, ΕΝ ΤΩ ΜΗΝΙ ΑΘΥΡ, ΙΓΝΑΤΙΟΥ ΤΑΦΟΣ, ΚΑΙΣΑΡΙΩΝ, ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ (50 Μ.Χ.), ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ (162-150 Π.Χ.), ΕΙΓΕ ΕΤΕΛΕΥΤΑ, ΝΕΟΙ ΤΗΣ ΣΙΔΩΝΟΣ (400 Μ.Χ.), ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΑΡΧΩΝ, ΕΞΟΡΙΣΤΟΣ, ΣΤΙΧΟΥΡΓΩΝ, ΕΥΝΟΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΒΑΛΑ, Ο ΔΗΜΑΡΑΤΟΣ, ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΝΤΙΟΧΟΝ ΕΠΙΦΑΝΗ, ΘΕΑΤΡΟΝ ΤΗΣ ΣΙΔΩΝΟΣ (400 Μ.Χ.). Στην σελίδα 43 Διαβάζουμε:
[«Το σημείωμα που ακολουθεί είναι απόδοση σχολίων του ίδιου του ποιητή πάνω στον πεσσιμισμό που, άδικα, όπως έλεγε, απέδιδαν μερικοί σε ωρισμένα του ποιήματα. (Τ.Μ.)].

    Πολλές φορές ελέχθη ότι το έργον του Καβάφη είναι γεμάτο πεσσιμισμόν. Εν τούτοις, άμα εξετάσει κανείς τα ποιήματα του Καβάφη προσεκτικά, θα εύρει ότι ο πεσσιμισμός  αυτός είναι πολύ λιγώτερος παρ’ ό,τι νομίζουν’ ακόμη η «Μονοτονία», δι’ ήν κάποιος έγραψε ότι είναι ρεκόρ απαισιοδοξίας, ακόμη και η «Πόλις», ποιήματα αναμφιβόλως απαισιόδοξα αυτά εν εαυτοίς, πρέπει να ληφθεί υπόψη, ότι δεν εγράφησαν ως αντιπροσωπευτικά μιάς γενικής καταστάσεως της ανθρωπότητος-αλλά ως μερικά (parties). Και κάτι επάνω σ’ αυτό το θέμα ήδη έγραψε ο κ. Πολίτης στην Semaine Egyptienne. «Μονοτονία», «Πόλις»- μπορούσαμε να αναφέρομεν και άλλα ποίήματα- αποβλέπουν εις καταστάσεις ωρισμένων ατόμων, όχι εις γενικάς καταστάσεις. Η ζωή μερικών ανθρώπων, είτε εξ υπαιτιότητός των είτε εκ των περιστάσεων, γίνεται τέτοια όπου «την μιά μονότονην ημέραν άλλη μονότονη ακολουθεί». «Αυτά που έρχονται κανείς εύκολα τα εικάζει’-είναι τα χθεσινά τα βαρετά εκείνα.- Και καταντά το αύριο πιά σαν αύριο να μη μοιάζει». Αλλά δεν εννοεί ο Καβάφης ότι η ζωή όλων των ανθρώπων είναι τέτοια- μερικών μόνον και ως φαινόμενον του βίου το θεωρεί άξιον να γίνει το θέμα ποιήματος. Στην «Πόλιν» δεν εννοεί ότι οποιοσδήποτε χάλασε τη ζωή του δεν μπορεί να την σιάξει αλλού. Αλλά υπάρχουν άτομα που όταν ρημάξουν την ζωή τους σε μιά κώχη μικρή «σ’ όλην την γη την χάλασαν». Υπάρχουν άτομα για τα οποία για αλλού δεν έχει πλοίον, δεν έχει οδόν. Μερική περίπτωσις η «Πόλις». Υπάρχουν διάφορα ποιήματα  ως η «Σατραπεία», «Μάρτιαι ειδοί», «Θεόδοτος», που στο πρώτο διάβασμα, σε ένα πρόχειρο διάβασμα, μοιάζουν πεσσιμιστικά και τα οποία δεν αμφιβάλλομεν ότι θεωρούνται τέτοια από εκείνους οι οποίοι διέγνωσαν απαισιοδοξίαν στο έργον του Καβάφη. Αλλά τα Καβαφικά ποιήματα απαιτούν για να κριθούν, είτε λογοτεχνικώς, είτε φιλοσοφικώς, την πιο μεγάλη προσοχή. Η «Σατραπεία» π.χ. στο πρώτο διάβασμα φαίνεται τρομερά πεσσιμιστικό ποιήμα-άμα όμως προσέξεις τον όγδοον στίχον «η μέρα που αφέθηκες κ’ ενδίδεις» αλλάζει όψιν. Αφήνει μιά χαραγματιά  ανοικτή. Η θέσις του οδοιπόρου για τα Σούσα ίσως δεν ήταν τόσον απηλπισμένη όσον την ενόμιζεν. Ίσως βιάστηκε να πάει στον Αρταξέρξην. Ίσως οι ευτελείς συνθήκες, μικροπιέσεις και αδιαφορίες να περνούσαν με τον καιρό. Η πεσσιμιστική χροιά του ποιήματος όσον προσέχομεν τον όγδοον στίχον τόσον και χάνεται.

    Περνούμεν στο «Μαρτίαι ειδοί». Κι’ αυτό μπορεί να φανεί πεσσιμιστικό ποίημα. Όταν όμως προσέξομεν τους στίχους 2,3,4,5 και την σύστασιν: «ευθύς να τα γνωρίσεις τα σοβαρά γραφόμενα του «Αρτεμιδώρου» παύει να είναι πεσσιμιστικό ποίημα εντελώς και γίνεται ποίημα παραινετικό. Πεσσιμισμός δεν μπορεί να λεχθεί η μισο-συμβουλή που δίδεται: «και τες φιλοδοξίες σου να υπερνικήσεις  αν δεν μπορείς». Ο Θεόδοτος» μοιάζει πολύ πεσσιμιστικόν ποίημα. Πολύ ολίγον πεσσιμιστικόν όμως, όταν προσέξει κανείς μίαν μόνον λέξιν στο δεύτερον στίχον: «κύτταζε». Μήτε η επικράτησις κατακρίνεται, μήτε η επιζήτησις της δόξας που διαλαλούν αι πολιτείες και που επικυρώνουν τα τιμητικά ψηφίσματα, αλλά απλώς γίνεται μία σύστασις. Αυτά τα πράγματα κ ύ τ τ α ζ ε πώς τα αποκτάς- όχι πατώντας σε πτώματα.».

   Αυτές είναι οι οδηγίες ανάγνωσης των ποιημάτων του που μας δίνει ο ίδιος ο ποιητής Κωνσταντίνος Π. Καβάφης, διορθώνοντας παρερμηνείες ανάγνωσής των από τα χρόνια κιόλας που βρίσκονταν στη ζωή και διάβαζε κριτικές σε περιοδικά για την ποίησή του. ο Γ. Λεχωνίτης μα και ο Τίμος Μαλάνος μας διασώζουν την δική του αλήθεια, μία αλήθεια υπεράσπισης της φιλοσοφίας των ποιημάτων του, ενός έλληνα ποιητή ο οποίος θα μπορούσε άνετα και με μεγάλη ευκολία να γίνει ένας των ημερών του έλληνας ιστορικός. Η Ιστορία, ήταν η μεγάλη του αγάπη, -το κρυφό απωθημένο θα γράφαμε- αν και όχι και τόσο παραγνωρισμένη μια και η παρουσία της και τα πρόσωπά της, οι συντελεστές που την καθορίζουν και την διαμορφώνουν υπάρχει μέσα στην ομάδα των ιστορικών του ποιημάτων και όχι μόνο.

Εν τέλει, διαβάζοντας την ποίηση του Αλεξανδρινού ποιητή διαπιστώνουμε ότι δεν υπάρχει «καθαρή ποίηση» αλλά μία ποίηση η οποία συνδέεται εσωτερικά- οργανικά με την επιστήμη και την τέχνη της Ιστορίας και την Θεατρική τέχνη.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

29 Απριλίου 2026

ΥΓ. Ερωτήματα όταν «η ανάγκη γίνεται Ιστορία». Καλέ μου Κύριε, Κύριε, υπενθύμισέ μου, Ο Αντρέας ήταν που μιλούσε με υπερηφάνεια για τα «τιμημένα γερατεία;»    

      

Το περιοδικό περίπλους για τον Ανδρέα Κάλβο

 

ΑΦΙΕΡΩΜΑ στον ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟ

Περιοδικό ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ. Τετράδιο για τα γράμματα και τις τέχνες. Χρόνος Θ΄. Τεύχος 34-35. Ζάκυνθος 1993. Σελίδες 113-288. Εξώφυλλο: Σπύρος Κρητικός, Ανδρέας Κάλβος, Ιανουάριος 1993. Χρώματα σκόνες, caparol και collage σε καμβά 33χ 29,5 cm. Τιμή 800 δραχμές

Ιδιοκτήτης της τριμηνιαίας έκδοσης του περιοδικού «Περίπλους» που εκδίδονταν στην Ζάκυνθο ήταν ο εκδότης και συγγραφέας Διονύσης Βίτσος. Υπεύθυνος του Γραφείου στην Ζάκυνθο ήταν ο Γιάννης Δεμέτης και στην Γραμματεία και το Λογιστήριο η Γιολάνδα Δάλκα και η Μίνα Δάλκα. Την Συντακτική επιτροπή του περιοδικού αποτελούσαν οι: Κατερίνα Κωστίου, ο Νίκος Λούντζης και ο Ζήσιμος Συνοδινός. Το περιοδικό διανέμονταν από Πρακτορεία τύπου στην Αθήνα και το προμηθεύονταν οι όποιο αναγνώστες από Βιβλιοπωλεία και ορισμένα Περίπτερα της πρωτεύουσας και του Πειραιά.

Το διπλό τεύχος του περιοδικού «περίπλους» αφιερώνει όλες σχεδόν τις σελίδες του στον Ανδρέα Κάλβο, σ. 125-265, στις υπόλοιπες σελίδες του έχουμε την σταθερή ύλη του περιοδικού. Την επιμέλεια του Αφιερώματος στον Ανδρέα Κάλβο είχε ο καθηγητής και συγγραφέας Γιώργος Ανδρειωμένος. Το χαρακτικό του Άρια Κομιανού.

Πριν καταγράψουμε τους συγγραφείς και τα κείμενα του Αφιερώματος, ας δούμε την υπόλοιπη ύλη του περιοδικού. Στην μέσα σελίδα του εξωφύλλου έχουμε αναφορά στους «Συνεργάτες του αφιερώματος, οι περισσότεροι προέρχονται από τον πανεπιστημιακό χώρο δίχως να απουσιάζουν οι ερευνητές και οι νομικοί, ακόμα, παρατίθεται σύντομο καλλιτεχνικό βιογραφικό του εικαστικού από το Αίγιο Σπύρου Κρητικού. Σελίδα 113 ο εκδότης  μας εισαγάγει στο αφιέρωμα με τα «Καλβικά επιλεγόμενα» του. Ακολουθούν οι σχετικές πληροφορίες για το περιοδικό και η σελίδα 115 με τα Περιεχόμενα του διπλού τεύχους.  Σε επιμέλεια του διευθυντή και εκδότη του περιοδικού Διονύση Βίτσου έχουμε τις σελίδες «τριβόλων περίπλους» σ. 116-124. Μικρές νύξεις και σχόλια πάνω στην εκδοτική και κοινωνική επικαιρότητα. Μετά τις πλούσιες σε ύλη σελίδες του αφιερώματος 125-265, έχουμε τις σελίδες των «εκδόσεων περίπλους» 266-270. Παρουσιάσεις 11 τίτλων δοκιμίων που κυκλοφόρησαν την χρονική περίοδο 1984 έως 1991. Βιβλία των: Πασχάλη Μ. Κιτρομηλίδη, «Η Γαλλική Επανάσταση και η Νοτιοανατολική Ευρώπη», Διάττων 1990.- «Κυπριακές- Επιστολές του Σεφέρη. Από την αλληλογραφία του με τον Γ. Π. Σαββίδη», Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου 1991.- Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης, «Δημήτρης Λουκάτος, βιογραφικά, σπουδές, επιστημονική δραστηριότητα», Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων 1988.- Στέλιος Γεράνης, "Κώστα« Καρυωτάκης, χωρίς αυθαιρεσίες και παραμορφώσεις», Σοκόλη 1991. (ο γνωστός μας Πειραιώτης ποιητής και κριτικός)– Βίκυ Πατσίου, «Τα πρόσωπα του παιδιού στην πεζογραφία (1880-1930)», Δωδώνη 1991, και άλλοι τίτλοι, μεταξύ αυτών και το περιοδικό “HELLENIKA” Jahrbuch fur die freunde Griechenlands 1991 που απευθύνεται σε νεοελληνιστές του εξωτερικού και εκδίδεται πάνω από 27 χρόνια υπό την διεύθυνση της πειραιώτισσας καθηγήτριας Ισιδώρας Rosenthal- Καμαρινέα. Στις σελίδες 271-280 έχουμε τις «βιβλιογραφίας περίπλους». Στις σελίδες αυτές επώνυμοι κριτικοί βιβλιοκρίνουν βιβλία των εξής συγγραφέων:- Ο Θεόδωρος Αργυρόπουλος κάτω από τον τίτλο «Έμμετρη και ελεύθερη προσωδία» γράφει για το «Νεοελληνικά Μετρικά» σε επιμέλεια Νάσου Βαγενά, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ρέθυμνο 1991. –Η Χρυσούλα Καραντζή στο «Άνιση πλην θετική υφολογική κατάθεση» μας μιλά για την μελέτη της Μαίρης Σταθοπούλου- Χριστοφέλλη, «Υφολογία Αρχαία Ελληνική Τεχνογραφία», Αθήνα 1992. –Η Γεωργία Κακούρου-Χρόνη, στην τετρασέλιδη κριτική της υπό τον τίτλο «Η πρόταση δεν είναι καινούργια, αλλά ο τρόπος εκμετάλλευσής της» εξετάζει την συλλογή διηγημάτων «Το Παιχνίδι» του Δημήτρη Πετσετίδη, Νεφέλη 1991.- Η ποιήτρια και καθηγήτρια Ζωή Σαμαρά γράφει με τον τίτλο «Θείο ανδρόγυνο» για το λυρικό ιστόρημα της Νένας Ι. Κοκκινάκη, «Η Χάρτινη Γυναίκα», Δωδώνη 1993. Το κριτικό της σημείωμα φέρει προμετωπίδα από το Πλατωνικό Συμπόσιο «Ανδρόγυνον γαρ εν τότε μεν ην και είδος και όνομα εξ αμφοτέρων κοινόν του τε άρρενος και θήλεος» και από την σελίδα 99 της συγγραφέως «Σ’ αγαπώ γιατί έγινες ο εαυτός μου, ο ίδιος εγώ». Στις 281-283 έχουμε τις σελίδες των «εικαστικών περίπλους». Ενημερωνόμαστε για την «Συλλογή Βλάση Φρυσίρα στο Μουσείο Ζακύνθου» και ο τεχνοκριτικός Χάρης Καμπουρίδης  μας μιλά για τον «Μοντέρνο Μεσαίωνα». Το περιοδικό κλείνει την αυλαία των σελίδων του με την μνημόνευση ονομάτων 284-286 «Μέλη της εταιρίας «Φίλοι του περιοδικού ‘Περίπλους’»».  Ξεχωρίζουμε τα ονόματα της πεζογράφου Τατιάνας Γκρίτση- Μιλλιέξ, της ηθοποιού Εύας Κοταμανίδου, του γεννημένου στον Πειραιά δημοτικιστή καθηγητή Εμμανουήλ Κριαρά, των πανεπιστημιακών καθηγητών Θεοδόση Πυλαρινού, Στέφανου Ροζάνη, Γιώργου Π. Σαββίδη και Ελένης Τσαντσάνογλου, του ποιητή και εκδότη των «Επτανησιακών Φύλλων» Διονύση Σέρρα κ.ά.

Μας λέει στα Καλβικά επιλεγόμενά του ο Εκδότης:

«Το τεύχος αυτό, που είναι αφιερωμένο στον Ανδρέα Κάλβο, έρχεται αμέσως μετά το κλείσιμο του «Έτους Κάλβου». Το συμβατικό κλείσιμο δηλαδή, αφού τα πανηγυρικά για την έναρξή του έγιναν το Μάϊο του 1992 και αφού το σχετικό τυπικό Προεδρικό Διάταγμα ουδέποτε εκδόθηκε. Και πώς να κλείσει κάτι που ποτέ δεν άνοιξε:

          Ασφαλώς δεν είναι εκεί, στους τύπους, το θέμα, αλλά στην ειλικρίνεια του ενδιαφέροντος του Κράτους γι’ αυτά τα πράγματα, που δεν παύουν όμως να κρίνονται και «εξ όνυχος». Ούτε το αφιέρωμα του «Περίπλου» εκδόθηκε για να γκρινιάσει, αλλά να εισφέρει στη μελέτη του καλβικού έργου, στο μέτρο των ουσιαστικών, αλλά και των οικονομικών του δυνατοτήτων. Γι’ αυτό άλλωστε και η ύλη του διπλού αυτού τεύχους επικεντρώνεται στο αφιέρωμα περισσότερο απ’ ότι σε προηγούμενα τεύχη. Γι’ άλλη μια φορά ύλη είχε, τι καλά να είχε και σελίδες. Παραλείπει λοιπόν τις περισσότερες από τις μόνιμες στήλες του στην προσπάθειά του να χωρέσει όσο περισσότερα κείμενα για τον Κάλβο μπορεί.

          Δεν μπορεί όμως να αποφύγει τον πειρασμό να σχολιάσει τα του «Έτους Κάλβου», πέρα από την καταγραφή των γεγονότων που κάνει στο τέλος του αφιερώματος.

          Με το θάρρος λοιπόν κάποιου που παρακολούθησε όσα έγιναν από κοντά, δύο θα έλεγε πώς ήταν τα κύρια χαρακτηριστικά: η «περιθωριακότητα» των εορτασμών και η εμφάνιση πληθώρας καλβιστών. Το έτος προκλήθηκε και κινήθηκε από τη Νομαρχία Ζακύνθου και αυτό δεν θα ήταν κακό, αν το Υπουργείο έκανε το καθήκον του όσον αφορά την οικονομική κάλυψη. Δεν το έκανε όμως κι έτσι ούτε όσα μπορούσαν να γίνουν έγιναν και ο προγραμματισμός ήταν ανέφικτος. Κατά τα άλλα, έγιναν πολλά και από την επιτροπή εορτασμού της Νομαρχίας και κυρίως από μη κρατικούς φορείς. Πολλά από αυτά ήταν και σημαντικά.

          Από την άλλη δε πλευρά είναι να απορεί κανείς πώς με τόσους καλβιστές και καλβίζοντες ο Ανδρέα Κάλβος επί τόσα χρόνια παρέμενε ο μεγάλος άγνωστος της ελληνικής λογοτεχνίας.

          Αλλά και σήμερα, μετά το πέρας του «Έτους Κάλβου» και με τους πολλούς μελετητές και τους φανατικούς θαυμαστές του, αν κρίνουμε από τη σπατάλη των υπερθετικών που ακούστηκαν, έγινε κάπως πιο γνωστός; Φωτίστηκε στ’ αλήθεια κάποια από τις τόσες σκοτεινές πλευρές του έργου και της προσωπικότητάς του;

          Αλλά δεν προλαβαίνουμε καν να απαντήσουμε, επειδή ήδη εισήλθαμε στο «Έτος Παλαμά!»

              Ο ΕΚΔΟΤΗΣ

Σημείωση: Ενδέχεται η κρατική αδιαφορία και στήριξη ειλικρινούς οικονομικού ενδιαφέροντος για έλληνες και ελληνίδες ποιητές και πεζογράφους, δοκιμιογράφους και ερευνητές, μελετητές της ελληνικής λογοτεχνίας που στηλιτεύει ο εκδότης του περιοδικού για το «Έτος Κάλβου» να υφίσταται μέχρι των ημερών μας, για ανάλογες υψηλές περιπτώσεις ποιητικών φωνών της ελληνικής ποιητικής παράδοσης. Μάλλον τα φώτα της δημοσιότητας και του κρατικού ενδιαφέροντος πέφτει κυρίως, προς τραγουδοποιούς, ηθοποιούς και καλλιτέχνες του δημόσιου θεάματος. Οι έλληνες και ελληνίδες συγγραφείς, λόγιοι, ποιητές, πεζογράφοι, δοκιμιογράφοι, διανοούμενοι, είναι όπως δείχνουν οι δείχτες της κοινωνικής επικαιρότητας των ημερών μας, ο αναγκαίος «κουλτουριάρικος μαϊντανός» για δημόσιες τηλοψίες, ραδιοφωνικές εκπομπές και επίσημες εκδηλώσεις πολιτικών ή κομματικών αποχρώσεων. Ή μήπως κάνω λάθος; Ασφαλώς εξαιρούνται οι συγγραφείς βιβλίων μαγειρικής και ταξιδιωτικών εμπειριών. Ενώ, τα συγγραφικά και εκδοτικά πεδία ζήλωσαν και διάφοροι πολιτικοί άντρες συγγράφοντας τα πεπραγμένα της κυβερνητικής τους πολιτικής.

     Την Επιμέλεια του Αφιερώματος όπως προ είπαμε είχε ο κύριος Γιώργος Ανδρειωμένος, τότε διδάκτωρ της Φιλολογίας, συγγραφέας της βιογραφίας και εργογραφίας του Ανδρέα Κάλβου και εμβριθής ερευνητής της ζωής και των έργων του επτανήσιου ποιητή.

-Γιώργος Π. Σαββίδης,

ΚΑΛΒΟΣ ΚΑΙ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ (ΜΙΑ ΠΑΡΑΔΟΞΗ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΣΥΝΟΙΚΕΣΙΑ), 126-137. Το κείμενο φέρει αφιέρωση: «Για τον Bertrand Bouvier, αρχή και τέλος».

Διαβάζουμε σχετικά:

«Έχουμε συνηθίσει να διαβάζουμε τις Ωδές του Κάλβου- θα ήταν ψέμα να ειπούμε: «μονορούφι», αλλά, οπωσδήποτε, σαν μία ενιαία σειρά ποιημάτων αποτελούμενην από 1+20 συνεχόμενες μονάδες. Παραβλέπουμε, δηλαδή, πώς η πρώτη δημόσια παρουσίαση των ποιημάτων αυτών έγινε σε δύο χωριστές, αυτοτελείς εκδόσεις: ο μεν 11 σύλλαβος πρόλογος και οι Ωδές Ι-Χ εκδόθηκαν, το 1824, στην Γενέβη’ οι δε άλλες δέκα Ωδές, που τώρα αριθμούνται ΧΙ-ΧΧ, τυπώθηκαν δύο χρόνια αργότερα, τον Μάϊο 1826, στο Παρίσι, με αντικριστή γαλλική μετάφραση σε πεζό.

    (Ενδιάμεσα, στα 1825, είχε πρωτοδημοσιευτεί, επίσης στο Παρίσι, ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του Σολωμού. Η διεθνής απήχησή του είχε στερεώσει κρίσιμα τις πολιτικές, επαναστατικές διαστάσεις της σύγχρονης ελληνικής ποίησης, τις οποίες, ένα χρόνο πρίν, είχε θεμελιώσει ο Κάλβος).

        Ακόμη λιγότερο συνειδητοποιούμε πώς η δεύτερη δεκάδα των Ωδών (οι πρώτες 189 σελίδες της έκδοσης του 1826) παρουσιάστηκε συνοδευμένη από μιά δυσανάλογα μικρήν επιλογή 16 Λυρικών και 7 Βακχικών ποιημάτων του Χριστόπουλου (σ.σ.191-251), ήτοι 60 σελίδες), επίσης με αντικριστή πεζή γαλλική μετάφραση. Με την ευκαιρία, σημειώνω τον βιβλιογραφικώς παραμελημένο ψευδότιτλο του βιβλίου “La Lyre Grecque”, ο οποίος θεωρώ πώς προεκτείνει τον τίτλο της πρώτης δεκάδας των Ωδών και μας απαλλάσσει από τον απατηλό τίτλο «Λυρικά».

        Η παράταιρη αυτή εκδοτική συνοικεσία νέων επαναστατικών ωδών του τριαντατετράχρονου Κάλβου, και παλαιών (1811), τρυφηλών στίχων του κατά είκοσι έτη πρεσβύτερού του Χριστόπουλου, νομίζω πώς δεν έχει επαρκώς απασχολήσει τους νεοελληνιστές. Γι’ αυτό δοκίμασα να την σχολιάσω και να την ερμηνεύσω- πρώτα, δοκιμαστικά, στην Θεσσαλονίκη, και τώρα, εκτενέστερα εδώ.».  

-ΣΟΦΙΑ ΣΚΟΠΕΤΕΑ *,

Ο ΚΑΛΒΟΣ ΜΕΣΑ ΣΤΟΝ ΡΩΜΑΝΤΙΚΟ ΧΩΡΟ, 138-144

  Σημείωση: Η τότε πανεπιστημιακός καθηγήτρια στην Κοπεγχάγη, που έφυγε νωρίς από την ζωή, μας είναι γνωστή και από την αξιόλογη εργασία της στην έκδοση των ποιημάτων του τραγικού και αγαπητού ποιητή Γιώργου Σαραντάρη, ερευνητικές της εργασίες συναντάμε σε διάφορα περιοδικά. Στο παρόν σημείωμα εξετάζει την παρουσία του Ανδρέα Κάλβου μέσα στην Ρομαντική ατμόσφαιρα και το πνευματικό κλίμα της εποχής και των χρονικών ορίων του Ελληνικού Ρομαντισμού. Ωραίο και στρωτό κείμενο, δίχως ερμηνευτικές και νοηματικές δυσκολίες.

*Η εργασία αυτή αποτελεί ανακοίνωση στο Συνέδριο Κάλβου που διοργάνωσε ο καθηγητής Bertrand Bouvier στη Γενεύη, 18-20 Ιουνίου 1992.

Αντιγράφουμε σχετικά αποσπάσματα:

-«Από πολλές απόψεις ανιστόρητο είναι να εντάσσει κανείς έστω έμμεσα τον Κάλβο στον Ρωμαντισμό’ όχι ωστόσο, τουλάχιστον με τη σημερινή λογική, κι εντελώς ασύμφορο.

Αν είναι αλήθεια ότι η ακμή, οι δύο σειρές των Ωδών, Γενεύης και Παρισίων, που συμπίπτουν με τη μόνη έκλαμψη του Κάλβου, έπεται της λήξης του καθαυτό ρωμαντικού κινήματος, ενώ πάλι προηγείται από τα μέχρι χθες καθιερωμένα πλαίσια για τον ελληνικό ρομαντισμό, 1830-1880 (είναι η τοπική και περιφερειακή όψη του Ρωμαντισμού στην Ελλάδα), δεν παύει να εκφράζει αυτό που σήμερα πάλι, και πάντα εκ των υστέρων, θα ονομάζαμε μόνιμη και διαρκή στάση του ρωμαντικού ποιητή.

        Λέγοντας στάση όμως κάθε άλλο παρά κυιολεχτούμε. Το πρώτο που έρχεται στο νου είναι οι εικόνες και οι κινήσεις μιάς ξέφρενης φυγής, μες στις Ωδές μια σταθερή φυγόκεντρη κίνηση. Δεν δικαιολογείται ούτε από το θέμα, ούτε πάντοτε από τον άμεσο περίγυρο. Δεν περιμένει να τον διώξουν για να φύγει ο ποιητής».

Διαβάζουμε:

«Εξακολουθεί να τονίζεται ως κύρια διπλοπροσωπία του Κάλβου η συνύπαρξη είτε η πάλη του κλασικού με το ρωμαντικό στοιχείο.»

Διαβάζουμε:

«ΟΙ Ωδές, αν κι ολοένα λιγότερο ερμητικές με την πάροδο του χρόνου, παραμένουν κλειστό σύστημα. Ό,τι συνέβη στον ίδιο συμβαίνει και στην επαφή του με τον έξω κόσμο. Δεν μπορεί να βρει ούτε οπαδό ούτε συνεχιστή ούτε να κατοχυρώσει τα δικαιώματά του, ούτε στην ποίηση ούτε σε καμιά άλλη χώρα.

        Αποτελεί άλλη μια περίπτωση του ακοινώνητου της ποίησης στη νεότερη εποχή. Αλλά και της παρεξήγησης (συμπεριλαμβάνει και τους κατοπινούς, που δεν έχουν καν τη δικαιολογία της δύσκολης συνύπαρξης), με ευκρινέστατη κι εδώ ρωμαντική καταγωγή. Από κάθε άποψη οι Ωδές του θρυμματίστηκαν, χλεύη σχεδόν αποτελεί η αναζήτηση μαργαριταριών μέσα σ’ αυτόν το σωρό.».

-ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ,

ΕΙΚΟΝΟΠΟΙΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ ΣΤΙΣ ΩΔΕΣ ΤΟΥ ΚΑΛΒΟΥ, 145-156

Διαβάζουμε στην έναρξη του κειμένου για τον «σκοπό του μελετήματος»

«Οι περισσότεροι κριτικοί και μελετητές των Ωδών του Κάλβου συμφωνούν στην επισήμανση μιας πότε μικρής και πότε μεγάλης έλλειψης ενότητας στη συγκρότηση των Ωδών. Είναι ωστόσο πολύ χαρακτηριστικό το γεγονός πώς από τους κριτικούς που συναντώνται σ’ αυτήν την επισήμανση οι περισσότεροι-έως αυτή τη στιγμή- θεωρούν αυτή τη χαλαρή ενότητα ως το βασικό μειονέκτημα των Ωδών, που οφείλεται στην απουσία συνθετικής προσπάθειας, ενώ αντίθετα αρκετοί από αυτούς στη χαλαρή ενότητα αναγνωρίζουν ένα από τα πιο θετικά χαρακτηριστικά των Ωδών, είτε θεωρώντας το ως δείγμα της ποιητικής τόλμης του Κάλβου, είτε αναγνωρίζοντας σ’ αυτό απηχήσεις ή προσπάθεια αναβίωσης της αρχαίας λυρικής ποίησης.

        Υπάρχει, ωστόσο, κι ένας αριθμός κριτικών και μελετητών που στη συγκρότηση των Ωδών διακρίνει μια συνθετική αξίωση του ποιητή, η οποία εκδηλώνεται με την εφαρμογή σε όλες τις ωδές μιας τυπικής τεχνικής. Είναι, επίσης, πολύ χαρακτηριστικό το γεγονός πώς μέσα και σ’ αυτή την ομάδα των κατ’ αρχήν συμφωνούντων κριτικών διακρίνονται από το ένα μέρος εκείνοι που αυτό τον τρόπο συγκρότησης των ωδών πάνω στη βάση ενός προυπάρχοντος σχεδίου τον θεωρούν ως βασικό μειονέκτημά τους, και από το άλλο μέρος διακρίνονται εκείνοι που υποστηρίζουν πώς αυτό που εκτιμάται ως σκόπιμη και επίπλαστη αρχιτεκτόνηση των Ωδών αποτελεί εγγενές χαρακτηριστικό τους, ένα χαρακτηριστικό που απορρέει  από την ιδιάζουσα  ηθικού χαρακτήρα φύση τους.».

-ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΡΟΖΑΝΗΣ,

«ΤΑ ΗΦΑΙΣΤΕΙΑ» ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟΥ: ΜΙΑ ΑΝΑΓΝΩΣΗ. 157-161

Μας λέει στην δική του συμμετοχή ο Στέφανος Ροζάνης:

«Θα μιλήσω λοιπόν για το όραμα το καταστροφικό του Κάλβου, για μια θεώρηση κατακλυσμική του οικουμενικού σύμπαντος. Και διάλεξα να διαβάσω «Τα ηφαίστεια», μια από τις χαρακτηριστικές κατά τη γνώμη μου Ωδές, για να συζητήσω τους χαρακτήρες και τις ποιότητες της φρενήρους έλξης του ποιητή προς την καταστροφή και το πένθος, τη λύρα του προς τον θάνατο, όπως έλεγε πρόσφατα ο Μάριος Μαρκίδης».

-ΡΟΗΣ ΠΑΠΑΓΓΕΛΟΥ, «ΚΑΙ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΤΑ ΠΑΡΑΘΥΡΑ ΚΑΤΑΣΧΙΜΕΝΑ». Η ΔΥΣΦΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΕΦΕΡΗ ΚΑΙ Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΚΑΛΒΟΥ, 162-168

-ΣΠΥΡΟΣ ΑΛ. ΚΑΒΒΑΔΙΑΣ,

Η ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΣΙΑ ΤΟΥ ΚΑΛΒΟΥ, 169-193

Σημείωση: Από τα πιο ενδιαφέροντα κείμενα του αφιερώματος όσον αφορά την εξέταση της αρχαιογνωσίας του Ανδρέα Κάλβου και τις επιρροές και αναφορές τους από αρχαίους έλληνες συγγραφείς. Με την αρχαιογνωσία του μεταξύ άλλων ασχολήθηκαν οι Στ. Διαλησμάς, ο Ι. Ν. Περυσινάκης, ο Θ. Κ. Στεφανόπουλος, ο Γιάννης Δάλλας, ο Μιχάλης Κοπιδάκης, ο Ανδρέας Παναγόπουλος και άλλοι.

-ALICIA VILLAR LECUMBERRI, ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΡΟ ΣΤΙΣ ΩΔΕΣ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟΥ, 194-200

-ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΥΒΑΡΑΣ,

ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΛΒΟΣ: Η ΕΠΙΒΙΩΣΗ ΤΟΥ (1792-1992), 201-213

Σημείωση: Ο εκπαιδευτικός και κριτικός συγγραφέας Γιάννης Κουβαράς όπως μας λέει ο τίτλος του κειμένου του εξετάζει την επιβίωση του έργου του Ανδρέα Κάλβου και του έργου γενικότερα ενός συγγραφέα. Γράφει:

«Η επιβίωση ενός συγγραφέα συναρτάται τόσο από ενδογενείς παράγοντες (εσωτερική δυναμική, βιωματική γνησιότητα και καλλιτεχνική αλήθεια που εγκλείει το ίδιο το έργο, προδρομικότητα και διαχρονικότητα, κ.ά) όσο κι  από εξωτερικούς (εξωκαλλιτεχνικές συγκυρίες, ιδεολογίες, κ.ά.) ή τυχαίους κάποτε. Έργα που ποδηγέτησαν κι έθρεψαν γενιές μεταγενέστερων δημιουργών, στην εποχή τους δεν αναγνωρίστηκαν ή περιέπεσαν σε ολική έκλειψη και αντιθέτως άλλων ο θάνατος προηγήθηκε του θανάτου του δημιουργού τους (Μαλακάσης- Καρυωτάκης, κ.ά. εν μέρει και Παλαμάς-Καβάφης).

        Η περίπτωση του Κάλβου υπήρξε και σ’ αυτό τον τομέα ιδιότυπη και μοναδική.».

-ΝΙΚΟΣ Κ. ΚΟΥΡΚΟΥΜΕΛΗΣ,

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΝΕΟΤΕΡΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ ΓΕΝΕΑΛΟΓΙΚΟΥ ΔΕΝΔΡΟΥ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟΥ, 214-227

Σημείωση: ανάμεσα στις άλλες περί Κάλβου φιλολογικές διαμάχες των ερευνητών είναι και για την προέλευση του τόπου καταγωγής του οικογενειακού δέντρου του Ανδρέα Κάλβου. Ερίζουν αν η οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Κέρκυρα προερχόμενη από την Κρήτη ή ήταν από την Κέρκυρα. Ο κύριος Κουρκουμέλης όπως μας λέει ερεύνησε «335 δεματότομους (με 4 ‘η 5 βιβλία ο καθένας) ληξιαρχικών πράξεων διαφόρων εκκλησιών της Κέρκυρας που καλύπτουν το διάστημα 1840 έως το 1932.

-ΝΑΣΟΣ ΒΑΓΕΝΑΣ*,

Ο ΚΑΛΒΟΣ ΚΑΡΜΠΟΝΑΡΟΣ, 228

*Το κείμενο αυτό είναι πρόλογος στη δεύτερη έκδοση του βιβλίου του Κ. Πορφύρη «Ο Κάλβος καρμπονάρος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Κέδρος».

Σημείωση: Ο καθηγητής και ποιητής Ν. Βαγενάς στον σύντομο αλλά περιεκτικό πρόλογό του μας μιλά για την αξία του βιβλίου του Κ. Πορφύρη, και στο γεγονός ότι ο συγγραφέας του φωτίζει μία πλευρά της ζωής και των επιλογών του Ανδρέα Κάλβου κάτι που μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα το ποιητή Κάλβο και το έργο του. Μια άλλη διαφορετική ματιά από την ιδεαλιστική οπτική που μας δίνει ο Κωνσταντίνος Τσάτσος για τον «Αγέλαστο και Μοναχικό Ποιητή».

-ΤΖΙΝΑ ΚΟΝΙΔΟΥ, ΠΟΙΝΗ ΑΓΑΜΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΠΟΦΑΣΗ ΔΙΑΖΥΓΙΟΥ ΤΩΝ ΓΟΝΙΩΝ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟΥ, 229-232

-ΒΙΒΕΤ ΤΣΑΡΛΑΜΠΑ- ΚΑΚΛΑΜΑΝΗ,

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΚΑΛΒΟΥ ΣΤΗΝ ΚΕΡΚΥΡΑ, 233-243

Σημείωση: Η  φιλόλογος κυρία Κακλαμάνη κατόρθωσε και εντόπισε «επιστολή του καθηγητή της Ιόνιας Ακαδημίας Αθανασίου Πολίτη που ανακοινώνεται εδώ και μας παρέχει χρήσιμες πληροφορίες για τον Ανδρέα Κάλβο. Το χειρόγραφο αυτό είχε διαφυλαχτεί από τον εξάδελφο του ποιητή Άγγελου Σικελιανού, Αντωνάκη Σικελιανό και προέρχεται από το προσωπικό αρχείο του θείου τους Μιχαήλ Σικελιανού, υπουργού Δικαιοσύνης στην Κυβέρνηση του Ιωάννη Καποδίστρια.». Στο χειρόγραφο αυτό αναφέρονται τα της επιθυμίας του Ανδρέα Κάλβου να πουλήσει την Βιβλιοθήκη του σε πλειστηριασμό. Κάτι που τελικά δεν πραγματοποιήθηκε. Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί ο Ανδρέα Κάλβος υπήρξε μεγάλος «βιβλιοφάγος» και το γεγονός της εκποίησης για οικονομικούς λόγους της μεγάλης και πλούσιας Βιβλιοθήκης του θα του στοίχησε ψυχικά και συναισθηματικά. Ο Κ. Θ. Δημαράς μας μιλά σε κριτικό του κείμενο για ένα μελετηρό και φιλαναγνώστη ποιητή από την νεαρή του ηλικία. Μέντοράς του στα πνευματικά του φτερουγίσματα ήταν ο ιταλός ποιητής Ούγο Φώσκολος. Ο Γιώργος Σεφέρης σε επίσκεψή του στην Αγγλία ζήτησε να μάθει αν υπήρχαν έπιπλα και προσωπικά είδη του ποιητή ακόμα στην οικία του αλλά τον πληροφόρησαν αρνητικά. Για την φιλαναγνωσία του μας μιλά και ο Κωστής Παλαμάς που έφερε στην ποιητική επιφάνεια την ποίηση του Κάλβου στην γνωστή διάλεξή του το 1888. Θα ήταν για εμάς τους αναγνώστες ευτύχημα αν διασώζονταν τα βιβλία της Βιβλιοθήκης του σε διάφορες γλώσσες. Θα πληροφορούμασταν τι βιβλία διάβαζε, ποιους συγγραφείς προτιμούσε, ποιες οι επιρροές του έργου του. Ένα τουλάχιστον θρησκευτικού περιεχομένου βιβλίο από την βιβλιοθήκη του Κάλβου στην Κέρκυρα μας έχει διασωθεί όπως αναφέρει η φιλόλογος κυρία Βιβέτ Τσαρλαμπά- Κακλαμάνη. Η ανακάλυψη του συγκεκριμένου βιβλίου οφείλεται στον καθηγητή κ. Γεώργιος Ανδρειωμένο.

-MIGUEL CASTILLO DIDIER, Η ΚΑΛΒΙΚΗ ΜΑΤΙΑ, 244-252

Σημείωση: Οι δύο ξένες συμμετοχές του αφιερώματος είναι από τα πανεπιστήμια της Χιλής και της Ισπανίας.

-ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΚΥΡΗΣ, ΤΑ ΧΡΥΣΑ ΔΩΡΑ, 253

-ΣΤΕΛΛΑ ΖΑΧΑΡΙΑ, ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ, 254 (ποίημα)

-ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΝΔΡΕΙΩΜΕΝΟΣ, ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΟ «ΕΤΟΣ ΚΑΛΒΟΥ, 1992», 255-265.

Αθήνα, 1 Νοεμβρίου 1992.

Το κείμενο του Καλβιστή καθηγητή κ. Γιώργου Ανδρειωμένου, που τόσα πολλά έχει προσφέρει στις Καλβικές Σπουδές είναι η διάλεξή του στην Ένωση Ζακυνθίων Αθήνας 2 Νοεμβρίου 1992.

    Το Αφιέρωμα συμπληρώνει τις σελίδες του με ασπρόμαυρες φωτογραφίες εξωφύλλων των ποιημάτων του Κάλβου, με χειρόγραφες σημειώσεις του, την ιδιόχειρη υπογραφή του και φωτό της Αγγλικής πόλης που διέμενε.

 Σαν παλαιά Πειραιώτικη Καλβική σάλπιγγα

        Από το ραδιόφωνο ακούγεται η μελωδική φωνή της Νανάς Μούσχουρη να τραγουδά σε πρώτη εκτέλεση τις ανοιξιάτικες μελωδίες του Μάνου Χατζιδάκι, «Κάπου υπάρχει η αγάπη μου» στίχοι και μουσική Μάνος Χατζιδάκις.

Τώρα που είναι άνοιξη

και τα λουλούδια ανθίζουν

οι νύχτες με ζαλίζουνε

τ' αγόρια όταν σφυρίζουν.

 

Κι όσους τα βράδια συναντώ

μου λένε καλησπέρα

μα εγώ δεν έχω τι να πω

σφυρίζω στον αγέρα.

 

Κάπου υπάρχει η αγάπη μου

μα δεν ξέρω ποια 'ναι

κάπου υπάρχει η αγάπη μου

μα δεν ξέρω πού.

 

Θα την γυρέψω στα χαρτιά,

θα την γυρέψω στ' άστρα

μα σαν την βρω τ' ορκίζομαι

πως θα ντυθώ μεσ' τ' άσπρα.

 Η Σοφία Βόσσου θα έρθει αρκετά χρόνια αργότερα να μας ξεσηκώσει με την εκτέλεση του «είναι σαν να μπαίνει η Άνοιξη…», και πράγματι κάτι σιγά-σιγά αλλάζει στην ατμόσφαιρα. Ο καιρός γλύκανε αυτές τις μέρες, οι καρκαλέτζοι περπατούν πάνω στον ξεραμένο κορμό του αμπελιού που τα πράσινα φύλλα του λυγίζουν τα κλαδιά του. Μικρές πεταλουδίτσες ανοίγοντας τα πολύχρωμα διαφανή φτερά τους χορεύουν στον αέρα με χάρη, οι αράχνες περπατούν πάνω στους τείχους σταματώντας σε κάθε ανεπαίσθητο θρόισμα του αέρα, οι γυμνοσιάλιαγγοι βαδίζοντας αργά-αργά αφήνοντας τα κολλώδη ίχνη τους εισβάλλουν από παντού. Μικρές κόκκινες πασχαλίτσες με τις μαύρες βουλίτσες πετούν ανέμελα από φύλλο σε φύλλο, αν απλώσεις τα χέρια σου δεν θα διστάσουν να περπατήσουν με τα μικρά ποδαράκια τους πάνω στην παλάμη σου άφοβα. Το μυστήριο της Φύσης. Τα εργατικότατα πάντα και ακούραστα μυρμήγκια άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους εμφανίζονται από το πουθενά και αρχίζουν να εξερευνούν τον χώρο. Οι μύγες και τα ενοχλητικά κουνούπια κάνουν πάρτι στον αέρα γύρω από τις αναμμένες λάμπες. Μικρά σπουργιτάκια πετούν σαν σφαίρα από μπροστά μας τιτιβίζοντας, ενώ οι πανούργες γάτες πάνω στα καπό των αυτοκινήτων τα παρακολουθούν γλύφοντας τα μουστάκια τους. Τα περιστέρια από ψηλά σαν «στούκας» ακολουθώντας το ένα το άλλο σε συμμετρικούς σχεδιασμούς επιδεικνύουν τις ουράνιες φιγούρες τους. Τα γλαροπούλια κρώζουν κοιτώντας από ψηλά αναζητώντας τροφή και νερό να ξεδιψάσουν. Οι ηλιακοί θερμοσίφωνες στις ταράτσες των σπιτιών αντανακλούν την θερμότητα των ακτίνων του ήλιου, οι πιο τολμηροί, με τ’ αυτοκίνητά τους καταφεύγουν στις κοντινότερες παραλίες, άρχισαν ήδη τα πρώτα μπάνια. Η Ήρα νιώθει την παρουσία άλλων σκυλιών που περνούν στο δρόμο και είναι όλο ανησυχία, θέλει να βγει έξω, στην αυλή να τα δει, να τα γαυγίσει, να πουν τα δικά τους στην γλώσσα τους και των μυρωδιών τους την ιδιαίτερη αναγνώριση. Οι ηγέτες «έμποροι των εθνών» όπλων, αφού έκλεισαν τις εμπορικές συμφωνίες τους για την αγορά οπλικών συστημάτων και υποβρυχίων με τους έλληνες κυβερνητικούς αξιωματούχους αναχώρησαν για την πατρίδα τους υπό τους ήχους μελοποιημένων στίχων της Μασσαλιώτιδας.

   «…όταν γλυκύ του έαρος/ φυσάη το πνεύμα’»

Συνεχίζω να διαβάζω τα Ποιήματα του Ανδρέα Κάλβου με ένα πείσμα αναγνωστικής απώθησης και έλξης μαζί. Με «φώς και με θάνατο ακαταπαύστως». Δεν ήθελα να μπατάρω προς την πλευρά των αρνητών του και έτσι ανατρέχω για μία ακόμη φορά σε Καλβικές μελέτες και αφιερώματα περιοδικών. Μια μυστική αίσθηση ποιητικής ηρεμίας με συνέπαιρνε κάθε φορά που άρχιζα να διαβάζω δυνατά τις Ωδές του, την  ίδια αίσθηση αισθάνομαι και σήμερα. Αν περνούσε κάποιος στο δρόμο και άκουγε θα νόμιζε ότι συνομιλώ δυνατόφωνα με ξένο επισκέπτη. Είναι άραγε ακόμα ξένος για το ευρύ αναγνωστικό ελληνικό κοινό ο Ανδρέας Κάλβος; Τι μας λένε σήμερα οι 20 Ωδές του, στις νεότερες γενιές; Το γεγονός ότι επανεκδίδονται ή ανατυπώνονται από διάφορους εκδοτικούς οίκους- σχολιασμένες ή ασχολίαστες- οι Ωδές του σημαίνει ότι γίνεται αποδεκτή η φωνή του με τις όποιες γλωσσικές δυσκολίες της από το σύγχρονο φιλότεχνο κοινό; Ή μήπως αποτελεί το έργο του μία πιο «πιασάρικη» πατριωτικών διαθέσεων εκδοτική πρωτοβουλία για το ανέβασμα του εκδοτικού «πρεστίζ» των σύγχρονών εκδοτών. Υφίσταται ακόμη πνευματική διαμάχη μεταξύ Καλβιστών και Αντικαλβιστών; Έχουν λεχθεί τα πάντα γι’ αυτόν τον Επτανήσιο ποιητή ή μήπως υπάρχουν ακόμη άγνωστα στοιχεία και πτυχές της ποίησής του που δεν έχουν εξετασθεί; Τι καινούργιο θα μπορούσα να προσθέσω από την μεριά μου στις Καλβικές σπουδές, ή μήπως αναμασώ περασμένες θέσεις και κρίσεις; Αντέχει το Καλβικό έργο σε νέα, σύγχρονα ερωτήματα των αναγνωστών με άλλες κοινωνικές και πνευματικές, αισθητικές προσλαμβάνουσες και αν ναι, ποια και πόσα είναι αυτά; Και κάτω από ποια οπτική ερμηνευτική γωνία, αισθητική και σύγχρονης ποιητικότητας αντίληψη μπορούν να τεθούν ώστε να προαχθούν οι Καλβικές σπουδές ακόμη περισσότερο; Και η φωνή του Κάλβου θα μας οδηγήσει μόνο στην ποίηση του Μέντορά του ποιητή Ούγο Φώσκολο ή και σε άλλους κλασικοθρεμμένους και λάτρεις της αρχαίας ελληνικής αρχαιότητας έλληνες ποιητές; Ιδεαλιστής αρχαιολάτρης ο Ανδρέας Κάλβος, ξεπερασμένος από την εποχή του ή μήπως πρωτοπόρος μια και οι μεγάλοι μας ποιητές τον αναζήτησαν, τον ανακάλυψαν, τον διάβασαν, εκτίμησαν την αξία του εμπλούτισαν το δικό τους έργο με στοιχεία της ποίησής του. Κωστής Παλαμάς, Γιώργος Σεφέρης, Οδυσσέας Ελύτης και άλλοι. Η Αρχαία Ελλάδα και οι Μύθοι της πλεονάζουν στο έργο του ενώ απουσιάζει εντελώς το Βυζάντιο, είναι τυχαίο; Βιβλιοφάγος και βιβλιολάτρης ο Ανδρέας Κάλβος το σχετικό άρθρο μας λέει για τα εσωτερικά της ψυχής του αδιέξοδα όταν προσπάθησε να πουλήσει την μεγάλη βιβλιοθήκη του όταν εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αγγλία απογοητευμένος και πικραμένος από την απόρριψή του από την εδώ ποιητική πραγματικότητα του καιρού του. Μήπως η άνθηση των Καλβικών σπουδών και η επίσημη μετακομιδή των οστών του και της δεύτερης γυναίκας του στην Ζάκυνθο την γενέθλια γη του, και οι επετειακοί εορτασμοί του δεν είναι παρά μία μορφή εξιλέωσης των επίσημων πνευματικών κύκλων για την προγενέστερή χρονολογικά απόρριψή του ως έλληνα ποιητή, αναπόσπαστο μέλος της ελληνικής ποιητικής παράδοσης; Και η απάντηση του ίδιου του Ανδρέα Κάλβου δίνεται στην στροφή του:

«Πληγωμένος απ’ ύβριν

Ελληνικών στομάτων

άν ήθελες εκδίκησιν-

η καλλητέρα εκδίκησις

    είναι η συμπάθεια».

     Το τετράστιχο του Αλέξανδρου Σούτσου και ο κριτικός και ερευνητικός σχολιασμός του (αναθεωρητικής των αναγνώσεών μας πρόθεση) από τον ποιητή και ομότιμο καθηγητή Νάσο Βαγενά που δημοσίευσα στο προηγούμενο σημείωμά μου, με έκανε να αναζητήσω να διαβάσω το σύνολο των στίχων του μακροσκελούς ποιήματος του παλαιού ποιητή της Αθηναϊκής Σχολής Αλέξανδρου Σούτσου. Την «Επιστολή προς τον Βασιλέα της Ελλάδας Όθωνα». Το 170 στίχων αυτό ποίημα, «Επάτησες ώ Βασιλεύ, το έδαφός μας μόλις/ και μόλις της Ναυπλίας μας σ’ απέλαυσεν η πόλις…» περιλαμβάνεται στις σελίδες 315-319 του τόμου «Ανθολογία Κειμένων Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» τόμος 2^ος, Ποίησις (μέρος πρώτον) του παλαιού καθηγητή Φαίδωνα Κ. Μπουμπουλίδου, Εθνικόν και Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών, Αθήνα 1973. Το ποίημα αν δεν λαθεύω περιλαμβάνεται στο βιβλίο με τις «Σάτυραι» του Αλεξάνδρου Σούτσου, εκ τυπογραφείου της Ύδρας 1827 όπως μας φανερώνει η φωτοτυπία του εξωφύλλου που βλέπουμε στην σελίδα 310. Το περιβόητο τετράστιχο που αναδημοσιεύεται συχνά, συναντάται στον 55 στίχο του ποιήματος του Αλεξάνδρου Σούτσου. Ας το  μεταφέρουμε εκ νέου προσθετικά.

«Ο Κάλβος και ο Σολωμός, Ωδοποιοί μεγάλοι,

κ’ οι δύο παρημέλησαν της γλώσσης μας τα κάλλη’

ιδέαι όμως πλούσιαι, πτωχά ενδεδυμέναι,

δεν είναι δι’ αιώνιον ζωήν προωρισμέναι.

Η Ποίησίς μας έλαβε και νεύρα κ’ ευγλωττίαν

‘ς του Οδοιπόρου την λαμπράν και τραγικήν μανίαν…..», σ.316. Ο παλαιός ιστορικός της ελληνικής λογοτεχνίας και συγγραφέας στο βιβλίο του αναφέρει στο κεφάλαιο «Επτανησιακή Σχολή» 14 επιφανείς εκπροσώπους της. Ο Ανδρέας Κάλβος είναι ο 11^ος  στην σειρά και παρουσιάζεται με στροφές του από «Ο Φιλόπατρις», «Εις τον Ιερόν Λόχον», «Ο Ωκεανός». Δεν χρειάζεται νομίζω να αναφερθούμε στην σκοτεινή εκείνη περίοδο και το τι συνέβαινε στους εκπαιδευτικούς χώρους. Ο χρόνος έχει αμβλύνει τις πολιτικές κώχες της μνήμης και οι εκδόσεις και τα βιβλία εκείνης της εποχής χρησιμοποιούνται με διαφορετικό ερευνητικό ενδιαφέρον. Μια σύγχρονη επίσης πηγή που καταγράφει το Τετράστιχο, την συναντάμε στα Πρακτικά «Ελληνική Αρχαιότητα και Νεοελληνική Λογοτεχνία» Ιόνιο Πανεπιστήμιο Τμήμα Ιστορίας, Κέρκυρα 2009, σ.264. Την επιμέλεια της έκδοσης είχε ο ομότιμος πανεπιστημιακός καθηγητής και συγγραφέας Θεοδόσης Πυλαρινός. Ο έγκριτος καθηγητής Θεοδόσης Πυλαρινός συμμετέχει στο Συνέδριο με την εργασία του «Η ελληνική αρχαιότητα και η Επτανησιακή σχολή», σελ. 235-247. Το κείμενο αρχινά με το μότο του Διονυσίου Σολωμού από τον γνωστό μας «Διάλογο» «[…] Ουρανός. Μάρκος Μπότσαρης, Σοφολογιότατος. Εις την πρώτη λέξη σκύφτω το κεφάλι μου, αναδακρύζω στη δεύτερη, και στην τρίτη γελώ για χρόνους». Όλα τα ανακοινωθέντα ή γραφέντα κείμενα του Συνεδρίου είναι σημαντικά και το καθένα του διαθέτει την ιδιαίτερη ταυτότητά του-ανάλογα με το θέμα που διαπραγματεύται. Μας διαφωτίζουν για την πρόσληψη που είχε η Ελληνική Αρχαιότητα από την Ελληνική Λογοτεχνία των παλαιότερων και νεότερων γενεών συγγραφείς. Ο Θεοδόσης Πυλαρινός σαν ειδικός στην Επτανησιακή Γραμματεία, ένα μεγάλο μέρος των ερευνητικών εργασιών του περιστρέφεται γύρω από την Επτανησιακή Σχολή και τους εκπροσώπους της, έχει σαν άξονα της εργασίας του το γεγονός μήπως ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός και η επιτυχία του «οφείλεται στην απαγκίστρωσή του από την αρχαιότητα; Ορθότερα, μήπως συνίσταται η επιτυχία αυτή στην πρόσληψη του αρχαίου πνεύματος όχι μέσω της αρχαίας γλώσσας αλλά μέσω των υψηλών νοημάτων του αρχαίου κόσμου;»…. Πάνω σε αυτά τα ερωτήματα περιστρέφεται ο κεντρικός άξονας της εργασίας μιλώντας μας για τις θέσεις άλλων Επτανήσιων λογοτεχνών. Οι απόψεις του Θ. Πυλαρινού για το έργο του Ανδρέα Κάλβου παρατίθενται στην σελίδα 239, μάλιστα αναφερόμενος στον Κεφαλλήνα φοιτητή του Γεώργιο Τυπάλδο εκφράζει αρνητική θέση: «…Η ποίηση του Ανδ. Κάλβου, ο οποίος επηρεάστηκε από τον νεοκλασικισμό-και προσωπικά από τον Ο. Φώσκολο-, παρά το συγχρονικό και εθνικό ενδιαφέρον της δεν έπεισε, δεν μεταδόθηκε, ηχούσε κλούβια, όπως έγραψε χαρακτηριστικά ο Κεφαλλήνας φοιτητής του Γεώργιος Τυπάλδος.». Και συνεχίζει: «Και τούτο, γιατί ο Αν. Κάλβος έζησε την ιταλική και ελάχιστα την επτανησιακή πραγματικότητα στα κρίσιμα χρόνια της διαμόρφωσής του’ δεν μαθήτευσε στους Προσολωμικούς, το πολύ ενδιαφέρον και μη αξιοποιημένο επαρκώς από την έρευνα κοινωνικό και λογοτεχνικό αυτό μόρφωμα με τη μακρά εξελικτική διάρκεια, ούτε έζησε τις αλλεπάλληλες πολιτικές αλλαγές της Ζακύνθου της πρώτης δεκαετίας του 19^ου αιώνα. Δεν βίωσε, επίσης, τον συνεχή και συχνά πεισματικό αγώνα της αντικατάστασης της ιταλικής από την ελληνική γλώσσα, καθώς και την αποκατάσταση και αναβάθμιση της απλής ελληνικής, όπως τις υπέδειξαν τόσο οι Κερκυραίοι που προαναφέραμε, όσο και ο Ιωάννης Καντούνης, πριν από αυτούς, στις μεταφράσεις των έργων του Π. Μεταστάσιου. Κυρίως, όμως, δεν έπεισε, λόγω της πληθώρας του αρχαιόμορφου υλικού  της η καλβική ποίηση, που δεν προσλήφθηκε βιωματικά αλλά ψυχρά από τους αναγνώστες της’ μόνο όταν ταυτίστηκε η αρχαιότητα με τη νεοελληνική παιδεία και μεταδόθηκε οργανικά χάρη σ’ αυτήν, τότε μόνο και, σημειωτέον, εκτός Επτανήσου, στην Αθήνα των συγκλίσεων και των συνθέσεων, βρήκε δικαίωση η ποίησή του, υψηλή καθαυτήν, απρόσφορη όμως κατά την εποχή  της εμφάνισής της.». Το κείμενο έχει συγκεκριμένες απόψεις, στηρίζεται σε θέσεις και αντιλήψεις άλλων Επτανήσιων ποιητών, γνώμες, που ο αγαπητός μας καθηγητής Θεοδόσης Πυλαρινός παραθέτει στις αριθμημένες 47 σημειώσεις του. Η μεταφορά του τετραστίχου γίνεται στην σημείωση 27 με ένα μικρό λαθάκι ο ποιητής του δεν ονομάζεται Παναγιώτης Σούτσος αλλά είναι ο Αλέξανδρος Σούτσος. Θέτοντας τις κρίσεις αυτές και ίσως, ας μας επιτραπεί με σεβασμό να γράψουμε, ο συγγραφέας της παρούσης εργασίας αποδέχεται τον ρόλο του «Πόντιου Πιλάτου» στις συμπερασματικές του κρίσεις. Δίχως να σημαίνει ότι τα ερωτηματικά διλήμματα που θέτει δεν αφορούν τον Ανδρέα Κάλβο και ορισμένοι σύγχρονοι μελετητές τα επαναφέρουν στην επιφάνεια του χρόνου ή τα επαναπροσδιορίζουν δίνοντας τις δικές τους απαντήσεις και εξηγήσεις. Όπως και νάχει οι φανεροί, απροκάλυπτοι αρνητές ή οι με έμμεσο τρόπο του Ανδρέα Κάλβου, δεν εκφράζουν αυτόν τον σκληρό και «χολερικό» φανατισμό άρνησης του Κάλβου που διατύπωσε ο πρώτος καθηγητής της ελληνικής φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, ο Γιάννης Μ. Αποστολάκης, διαπρύσιος κήρυκας και μέγας τυμπανιστής της Σολωμικής ποίησης, του Σολωμικού έργου και της Δημοτικής ποίησης και παράδοσης, στο βιβλίο του «Η Ποίηση στη ζωή μας». Την καθηγητική έδρα του Γιάννη Μ. Αποστολάκη έλαβαν κατόπιν ο Λίνος Πολίτης, ο Γιώργος Σαββίδης, ο Απόστολος Σαχίνης κλπ. Δίχως όμως να ενστερνίζονται τις ακραίες θέσεις και απόψεις του Αποστολάκη. Για την υπενθύμιση των ιστορικών αληθειών και ο ίδιος ο Γιάννης Αποστολάκης έπεσε στα περιπαικτικά και σαρκαστικά χείλη του ποιητή Κώστα Βάρναλη και της γνωστής «μαϊμούς» του, στην εργασία του για τον Διονύσιο Σολωμό ενώ μία πληρέστερη και δυσμενέστερη περιγραφή της προσωπικότητάς του έχουμε σχεδόν σε όλους τους τόμους των «Σελίδων Αυτοβιογραφίας» του Θεσσαλονικού ποιητή Γιώργου Θ. Βαφόπουλου, βλέπε τους 5 τόμους που κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις «Παρατηρητής», 1970 (στα εξώφυλλα αναγράφεται ο εκδοτικός οίκος «παρατηρητής» ενώ μέσα το «Βιβλιοπωλείο και οι εκδόσεις της Εστίας». Ιδιαίτερα τον πρώτο τόμο «ΤΟ ΠΑΘΟΣ», και το «Γιάννης Αποστολάκης» σελίδες 293-297. Εν τάχει, ο ποιητής Γιώργος Θ. Βαφόπουλος θεωρώντας υπερβολικές τις απορρίψεις του Αποστολάκη για τον Κωστή Παλαμά κάνει το «λάθος» να του αποστείλει επιστολή, και από εκεί και πέρα έχασε το «τρένο» της εξέλιξής του, παρά τα όσα γράφει για την σκιερή φυσιογνωμία του, ο Βαφόπουλος συμπερασματικά μιλά με σεβασμό για τον καθηγητή. Όμως σε αυτά θα αναφερθούμε σε άλλο μας σημείωμα.  Να προσθέσουμε ακόμα τον τίτλο ενός βιβλίου. Τα Χολερικά, αρνητικά κριτικά κείμενα κριτικών και συγγραφέων ενάντια σε άλλους ομοτέχνους τους και βιβλία τους, είναι πάρα πολλά και συνεχίζονται ακόμα και μέχρι των ημερών μας. Ένα μέρος αυτών των αρνητικών σχολιασμών συγκέντρωσε πριν χρόνια ο κύριος Βασίλης Καββαθάς, (συλλογή, επιλογή δημοσιευμάτων, έρευνα, συγγραφή, σχολιασμός.). Ο τόμος που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Στάχυ» δεν φέρει ημερομηνία έκδοσης. Ο τίτλος του είναι Ν. 3, «ΤΟ ΑΛΟΓΟ & ΤΟ ΠΑΡΑΛΟΓΟ» ΤΑ ΧΟΛΕΡΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ. Πώς υποδέχθηκαν τους «Μεγάλους» οι Κριτικοί. Πάντοτε και παντού τα πάντα, όσο ψηλά ή και όσο χαμηλά και αν βρίσκεται ο κάθε κριτικός «κλειδοκράτορας» της Ποίησης, της Λογοτεχνίας ευρύτερα.

        Η παρουσία του Πειραιά στο αφιέρωμα του περιοδικού «περίπλους»  αντιπροσωπεύεται με την γραφή του Βαγγέλη Αθανασόπουλου που έφυγε νωρίς. Ευχόμαστε να ενδιαφερθεί κάποιος αρμόδιος και να συγκεντρώσει τα σκόρπια δημοσιεύματά του Βαγγέλη Αθανασόπουλου, να φροντιστούν και εκδοθούν. Όσον αφορά τις Καλβικές Ωδές έχουμε:

[ΠΡΟΛΟΓΟΣ] 2 Στροφές 21 Στίχοι

ΩΔΗ Ι, Ο ΦΙΛΟΠΑΤΡΙΣ, Στροφές 23, Στίχοι 115

ΩΔΗ ΙΙ, ΕΙΣ ΔΟΞΑΝ, Στροφές 25, Στίχοι 125

ΩΔΗ ΙΙΙ, ΕΙΣ ΘΑΝΑΤΟΝ, Στροφές 35, Στίχοι 175

ΩΔΗ IV, ΕΙΣ ΤΟΝ ΙΕΡΟΝ ΛΟΧΟΝ, Στροφές 14, Στίχοι 70

ΩΔΗ V, ΕΙΣ ΜΟΥΣΑΣ, Στροφές 27, Στίχοι 135

ΩΔΗ VI, ΕΙΣ ΧΙΟΝ, Στροφές 25, Στίχοι 125

ΩΔΗ VII, ΕΙΣ ΠΑΡΓΑΝΑ, Στροφές 17, Στίχοι 85

ΩΔΗ VIII, ΕΙΣ ΑΓΑΡΗΝΟΥΣ, Στροφές 23, Στίχοι 115

ΩΔΗ IX, ΕΙΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΝ, Στροφές 15, Στίχοι 75

ΩΔΗ X, Ο ΩΚΕΑΝΟΣ, Στροφές 37, Στίχοι 185

ΩΔΗ XI, Η ΒΡΕΤΤΑΝΙΚΗ ΜΟΥΣΑ, Στροφές 26, Στίχοι 130

ΩΔΗ XII, ΕΙΣ ΨΑΡΑ, Στροφές 24, Στίχοι 120

ΩΔΗ XIII, ΤΑ ΗΦΑΙΣΤΙΑ, Στροφές 39, Στίχοι 195

ΩΔΗ XIV, ΕΙΣ ΣΑΜΟΝ, Στροφές 24, Στίχοι 120

ΩΔΗ XV, ΕΙΣ ΣΟΥΛΙ, Στροφές 31, Στίχοι 155

ΩΔΗ XVI, ΑΙ ΕΥΧΑΙ, Στροφές 18, Στίχοι 90

ΩΔΗ XVII, ΤΟ ΦΑΣΜΑ, Στροφές 23, Στίχοι 115

ΩΔΗ XVIII, ΕΙΣ ΤΗΝ ΝΙΚΗΝ, Στροφές 21, Στίχοι 105

ΩΔΗ XIX, ΕΙΣ ΤΟΝ ΠΡΟΔΟΤΗΝ, Στροφές 15, Στίχοι 75

ΩΔΗ ΧΧ, Ο ΒΩΜΟΣ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΔΟΣ, Στροφές 10, Στίχοι 50

«Υιέ μου πνέουσαν μ’ είδες’

ο ήλιος κυκλοδίωκτος,

ως αράχνη, μ’ εδίπλωνε

και με’ φώς και με’ θάνατον

    ακαταπαύστως.»

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

27 Απριλίου 2026           

ΥΓ. Ερωτήματα όταν «η ανάγκη γίνεται Ιστορία». Καλέ μου Κύριε, Κύριε, λύσε  μου σε παρακαλώ μία απορία. Αν ο περιούσιος λαός σου ο ελληνικός δεν ήταν τόσο ευσεβής και ήταν ασεβέστατος και άπιστος, ποια χειρίστη μαύρη συμπεριφορά του χαρακτήρα μας θα εκδηλώναμε στις μεταξύ μας δημόσιες σχέσεις; Το Κακό θα πρυτάνευε τόσο πολύ στις ζωές όλων μας όπως στις μέρες μας;  

Για τον Ανδρέα Κάλβο Ιωαννίδη

 

Περιοδικό ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ

Τεύχος 67-68/4,5,1992. Έτος 14^ο , Περίοδος Γ΄. (Ν. 17 και εφεξής). Τόμος 9^ος (Ν. 66 και εφεξής)

Ιδιοκτησία και έκδοση: Κώστας Μαυρουδής

Ευθύνη και επιμέλεια ύλης: Τάσος Γουδέλης, Φλώρα Βασιλειάδου.

Διορθώσεις έκανε ο Antonio Gangi.

Εξώφυλλο: Οδυσσέας Ελύτης: Σχέδιο για ένα πορτραίτο του Κάλβου

ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Ανδρέας Κάλβος Ιωαννίδης

Οι μικρές διαφορές ορθογραφίας και τονισμού ορισμένων λέξεων των Ωδών, οφείλονται στις ανόμοιες εκδόσεις που χρησιμοποίησαν οι συγγραφείς του τεύχους.

Αφιέρωμα στον Ανδρέα Κάλβο με την ενίσχυση της NEOSET και του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Σελίδες 208. Τιμή Δραχμές 1000

-Λόγος για το Αφιέρωμα, 4

Η Συμπλήρωση 200 ετών (1792-1992) από τη γέννηση του ποιητή Ανδρέα Κάλβου προσφέρει την κατάλληλη επετειακή αφορμή για να διερωτηθούμε γύρω από την αισθητική επικαιρότητα. Ο Κάλβος, ιδιαίτερη μορφή των νεοελληνικών γραμμάτων, περιβλήθηκε  την αίγλη ενός λογοτεχνικού και φιλολογικού μύθου, ο οποίος εξακολουθεί έως σήμερα για ποικίλους λόγους να συντηρεί ακέραιο το ενδιαφέρον μας. Συστατικά στοιχεία αυτού του μύθου: η απομονωμένη, περιθωριακή σχεδόν, παρουσία του Κάλβου στο φυσικό χώρο αποδοχής του, το λογοτεχνικό περιβάλλον της Επτανήσου’ η πρώιμη εγκατάλειψη του ποιητικού στίβου’ η πραγματική ή έστω θρυλούμενη όψιμη αναγνώρισή του’ ακόμη η νεώτερη προβολή του ως ενός αφανούς προγόνου της υπερρεαλιστικής γραφής’ κυρίως, όμως, το εναγώνιο και διαρκώς ανοικτό ερώτημα της κριτικής αν ο Κάλβος ήταν «μεγάλος» ποιητής συνειδητά ή ερήμην των προθέσεών του. Μήπως ο χρόνος και η αλλαγή των όρων αισθητικής αποτίμησης της ποίησης, ανέδειξαν σε καλλιτεχνική αξία το παράδοξο γλωσσικό κράμα του Κάλβου; Μήπως μιά παράξενη συγκυρία της τύχης έδωσε το χρίσμα της ποίησης σε έναν ιταλοθρεμμένο Έλληνα, πρώην επίδοξο ιταλόγλωσσο ποιητή; Και, αλήθεια, πόσο και πώς μπορεί να ηχήσει σήμερα, σε μιάν εποχή χαμηλών τόνων, η ηρωική υψιπέτεια του στρατευμένου Κάλβου;

          Ήδη η μοντέρνα ποίηση, μέσω των γνωστών στίχων του Καρυωτάκη είχε καλοπροαίρετα παρωδήσει τους υπερθετικούς τόνους, την υπαρξιακή αισιοδοξία του οποιουδήποτε ανθρώπινου αγώνα, την σημασία των «μεγάλων ιδεών» στο έργο του Κάλβου. Μήπως όμως η διάθεση του Καρυωτάκη πρέπει να κριθεί εκ των υστέρων ως υπερβολική; Μπορεί να αμφισβητηθεί η Καλβική ποίηση υπό αντιηρωική σκοπιά, (όχι μόνο της οπτικής του Καρυωτάκη αλλά και της σύγχρονης μετά-μοντέρνας), ενώ με ένα, τουλάχιστον, μέρος της προσφέρει κάτι εντελώς ιδιαίτερο στα ελληνικά γράμματα: την μεταμόρφωση των ιδεών και της ιδεολογικής εμμονής σε αιφνιδιαστικό ποιητικό γεγονός;

          Αυτά τα αντιφατικά και αλληλοσυγκρουόμενα ερωτήματα που τίθενται σε κάθε ψύχραιμο αναγνώστη της Καλβικής ποιήσεως, αποδεικνύουν, αν μη τί άλλο, την διαχρονικότητα της τελευταίας. Την ικανότητά της να μένει αναφομοίωτη, τελικά σε εκκρεμότητα, σε απόσταση ασφαλείας από κάθε βιαστική αποτίμηση.

-ΑΠΟΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ Α.ΚΑΛΒΟ, 5-11

Σημείωση: Περιλαμβάνει απόψεις των:- Μαρίνος Σιγούρος: «Κάλβος, Φώσκολος, Σολωμός», Ν. Εστία, Σεπτ. 1960.- Δε Βιάζης Παναθήναια 1911.- Γ. Ζώρας: «Ανδρέας Κάλβος» Ν. Εστία, Σεπτ. 1960. –Μαρίνος Σιγούρος: «Κάλβος, Φώσκολος, Σολωμός», Ν. Εστία, Δεκ. 1960.- Κωστής Παλαμάς: «Κάλβος ο Ζακύνθιος», Πρώτα Κριτικά, 1888. – Γ. Σεφέρης, «Πρόλογος στη Λύρα».- Λίνος Πολίτης, «Αντιθέσεις στον Κάλβο», Η Καθημερινή 5.6.1960. –Γιάννης Μ. Αποστολάκης: «Οι εικόνες του Κάλβου», Ν. Εστία, Σεπτ. 1960. – Κωνσταντίνος Τσάτσος: «Κάλβος, ποιητής της ιδέας», Ν. Εστία, Δεκ. 1946.- Οδυσσέας Ελύτης: «Η αληθινή φυσιογνωμία και η λυρική τόλμη του Α. Κάλβου» Ν. Εστία, Δεκ. 1946.- Κ. Θ. Δημαράς: «Οι πηγές της έμπνευσης του Κάλβου» Ν. Εστία, Σεπτ. 1960. - Νίκος Π. Ανδριώτης: «Η γλώσσα του Κάλβου», Ν. Εστία, Δεκ. 1946.- Νίκος Καρούζος, ραδιοφωνική εκπομπή του Γ΄ προγράμματος, 1983]

Μας εξομολογείται ο ποιητής Νίκος Καρούζος: «Είχα κάνει κάποτε ένα τεστ, άς το ονομάσω έτσι, με τον Κάλβο, και είχα πάρει μερικές του ωδές και βέβαια σεβόμενος απόλυτα την νοηματική αλληλουχία της ευθύγραμμης λογικής που επικρατεί εκεί περιέκοπτα στροφές που μου εφαίνονταν φλύαρες. Επαναλαμβάνω, χωρίς να ασεβώ στη γενική νοηματική αλληλουχία. Όταν ολοκλήρωσα την εργασία μου το έδειξα σ’ ένα φίλο μου ο οποίος ενθουσιάστηκε και μου λέει «μα είναι τελειοποίηση του Κάλβου, είναι καταπληκτικό, να το δημοσιεύσεις». Αλλά δεν το έπραξα γιατί θεωρώ ασέβεια αυτού του είδους τους πειραματισμούς να τους φέρει κανείς στη δημοσιότητα.»

Σημείωση: Η ποιητική ευσυνειδησία του ποιητή Νίκου Καρούζου που το σώμα της ποίησής του βρίσκεται στον αντίποδα της φωταγωγημένης ποίησης του Οδυσσέα Ελύτη. Άραγε, τι οφείλει ο Καρούζος στον Ανδρέα Κάλβο; Πάντως οι πειραματισμοί του θα μπορούσαν να εφαρμοστούν και στην ωκεάνεια ποίηση του Γιάννη Ρίτσου, αν πειραματικά αποπειραθούμε να αλλάξουμε στίχους του ή τους μεταφέρουμε από την μία συλλογή σε μία άλλη, ούτε η νοηματική της αλληλουχία θα αλλάξει αλλά ούτε και η αξία του μηνύματός των ποιημάτων. Άσε που αναγνώστης δεν θα πάρει χαμπάρι. Κάνω λάθος; Όσο για την «αναρχίζουσα» γλώσσα του Κάλβου με τα «θανάσιμα ελαττώματά της» μας μιλά το απόσπασμα του Ν. Π. Ανδριώτη. Που αν προστεθεί στις απόψεις του Π. Βλαστού και του Γ. Μ. Αποστολάκη και άλλων στέκονται στην μία πλευρά της ζυγαριάς αποδοχής του Κάλβου και στο άλλο θέτουμε τον πεζογράφο «μακαρίτη Μιχαήλ Μητσάκη»

-Χρονολόγιο, 12-13

-Παναγή Αλιπράντη. Προδρομική ανακοίνωση. Άγνωστα και ανέκδοτα τετράδια των παραδόσεων Φιλοσοφίας του Ανδρέα Κάλβου στην Ιόνιο Ακαδημία του έτους 1840-41., 14-26.

-Μάθημα ΛΖ΄, 27-36 [ σ.325. «Πρέπει να παρατηρήσωμεν ότι τα…».- Περί μεγέθους ή ύψους.-Το ύψος εις το ύφος.- Μάθημα ΛΗ΄.- Περί ωραιότητος. –Σημειώσεις για το «Δ»: Νικόλας Α. Σεβαστάκης]

-Γιάννης Δάλλας, Η δυναμική του επιθέτου στις ωδές του Κάλβου, 38-48

Σημείωση: Το κείμενο του ποιητή και κριτικού, εκδότη και επιμελητή Γιάννη Δάλλα που μας κληροδότησε μία νέα έκδοση των Ωδών του Α. Κάλβου, στις τέσσερεις ενότητές του, από την έναρξή του δηλώνει την ταυτότητα της οπτικής του ματιάς. Γράφει: «Το ύφος του Κάλβου στηρίζεται εμφανέστατα στην υπεροχή και την πρωτοβουλία δύο εκφραστικών του οργάνων: του επιθέτου και της εικόνας. Η υπεροχή τους φαίνεται από την επιλογή και την συχνότητα αναφοράς τους και η πρωτοβουλία από την ποικιλία και την ιδιοτυπία της εκφοράς τους και προπαντός από την τεχνική της διαπλοκής τους με άλλα εκφραστικά στοιχεία και τη συμβολή τους, έτσι σ’ όλη τη δομή του ποιήματος….» Ο Γιάννης Δάλλας προσδιορίζει τον αριθμό των επιθέτων στα 500 ενώ των ουσιαστικών περί τα 450.  Και πράγματι τα Επίθετα του Κάλβου είναι οι φανεροί ή κρυφοί φωτισμοί που φωταγωγούν είτε τον εξωτερικό διάκοσμο της ποίησής του είτε τις εσωτερικές αναφορικές του, τις εικόνες που σχηματίζει μέσα σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό ή ηρωικό ή μυθολογικό πλαίσιο. Οι λέξεις που συναντάμε στον Κάλβο χρειάζονται όχι τόσο γραμματικών κανόνων σωστή διατύπωση όσο ειδικό ερμηνευτικό λεξικό μια και δεν είναι ετερόφωτες αλλά αυτόφωτες δημιουργημένες από τον ίδιο τον ποιητή.

-Νάσος Βαγενάς, Ο ποιητής ως κριτικός*. Ο Αλέξανδρος Σούτσος, ο Παλαμάς και η ποίηση του Κάλβου, 50-74.

*Διάλεξη που δόθηκε στο Ίδρυμα Γουλανδρή- Χόρν στις 13.2.1989

   Ο Κάλβος και ο Σολωμός ωδοποιοί μεγάλοι,

   Κ’ οι δύο παρημέλησαν της γλώσσης μας τα

   κάλλη’

   Ιδέαι όμως πλούσιαι πτωχά ενδεδυμέναι

   Δεν είναι δι’ αιώνιον ζωήν προωρισμέναι (1)

Αντιγράφουμε:

«Από τους λίγους στίχους των Αθηναίων ρομαντικών που έχουν απομείνει στη μνήμη των μεταγενεστέρων, το παραπάνω τετράστιχο του Αλέξανδρου Σούτσου είναι ίσως το πιό βαθιά εγγεγραμμένο. Όπως και οι υπόλοιποι στίχοι των ποιητών αυτών, το τετράστιχο έχει διασωθεί για λόγους αντίθετους από εκείνους για τους οποίους συνήθως επιβίωνει ένα ποίημα: όχι για την καλλιτεχνική του ποιότητα αλλά για την καλλιτεχνική του έλλειψη. Αυτός είναι ο λόγος που οι στίχοι των ρομαντικών μας μνημονεύονται σήμερα με χιουμοριστική ή περιπαιχτική διάθεση’ ως ποιήματα δίχως ποίηση, απλή στιχοποιϊα ελαττωματικής κατασκευής, κυρίως εξ αιτίας της γλώσσας τους.

        Το τετράστιχο του Σούτσου μνημονεύεται συχνότερα απ’ ό,τι οι στίχοι των άλλων Αθηναίων ρομαντικών και για έναν άλλο λόγο: ως κείμενο μετά-ποιητικό’ στίχοι που το περιεχόμενό τους αναφέρεται στην ίδια την ποίηση, όμως με μιά διπλή, θα έλεγε κανείς, μεταποιητικότητα. Γιατί περιέχουν και μιάν ειρωνική αντιστροφή, μιάν ακούσια αυτοαναφορά, που αποτελεί και την ιδιαιτερότητά τους. Η φυσιογνωμία τους συντίθεται από τα ίδια τα υλικά που ο Σούτσος ανακαλύπτει στους στίχους των ποιητών τους οποίους αναφέρει. Ο χρόνος έδειξε ότι πτωχικά ενδεδυμένες είναι οι ποιητικές ιδέες όχι του Σολωμού και του Κάλβου αλλά των Σούτσων και των οπαδών τους. Το τετράστιχο διαβάζεται λοιπόν ως μιά αποτυχημένη κριτική διαπίστωση- δεν πρέπει, άλλωστε, να ξεχνάμε ότι το ποίημα στο οποίο ανήκει, η «Επιστολή προς την Α. Μ. τον Βασιλέα της Ελλάδος Όθωνα», έχει χαρακτηριστεί «έμμετρος Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» (2). Και η αστοχία της διαπίστωσης θεωρείται ακόμη μεγαλύτερη από το γεγονός ότι οι περισσότεροι διακρίνουν σ’ αυτήν μιά σκωπτική διάθεση. Οι στίχοι χαρακτηρίζονται συχνά ειρωνικοί, σκωπτικοί, περιφρονητικοί κάποτε και σατιρικοί (έχουν, ακόμη, θεωρηθεί και χλευαστικοί), δείγματα αποτυχημένης ειρωνείας ή σάτιρας που η ενέργειά της επιστρέφει στον εαυτό της (3).

Και όμως. Αν διαβάσουμε το τετράστιχο προσεχτικά μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος, και το ποίημα προσεχτικά μέσα στο πλαίσιο της εποχής του, θα διαπιστώσουμε ότι ούτε η διάθεση του Σούτσου είναι ειρωνική (ο τόνος του είναι απολύτως σοβαρός) ούτε η κρίση του αποτυχημένη. Απεναντίας: αφήνοντας κατά μέρος την αναφορά στον Σολωμό, για το ποιητικό ανάστημα του οποίου κανείς σχεδόν στην ελευθερωμένη Ελλάδα δεν εκφράζει σοβαρές επιφυλάξεις, η άποψη ότι ο Κάλβος είναι μεγάλος ποιητής αποτελεί για την εποχή που διατυπώνεται (1833) μια σπουδαία κριτική διαπίστωση. Ο Αλέξανδρος Σούτσος είναι ο μόνος στη ρομαντική Ελλάδα, που όχι μόνο ανακαλύπτει την αξία της καλβικής ποίησης αλλά και προσδιορίζει το μέγεθός της, πενήντα έξι χρόνια πρίν από την περίφημη διάλεξη του Παλαμά.

        Γιατί η ποίηση του Κάλβου έπειτα από τους ελληνικούς και γαλλικούς διθυράμβους που συνόδευσαν την εμφάνισή της (1824,1826), οι οποίοι φαίνονται να συνδέονται περισσότερο με τον ενθουσιασμό για την ελληνική επανάσταση (οι κρίσεις, άλλωστε, των Γάλλων στηρίζονται, κυρίως, στο μεταφρασμένο κείμενο, όχι στο πρωτότυπο) (4), παύει να συναντά την αμέριστη αποδοχή Γλωσσικά ανένταχτη, αντιμετωπίζει τη δυσπιστία και, ουσιαστικά, την αδιαφορία τόσο των ελλαδικών καθαρευουσιάνων όσο και των επτανήσιων δημοτικιστών, που μένουν προσκολλημένοι στη γλωσσική τους ορθοδοξία. Παρά το γεγονός ότι οι Ωδές, όπως έδειξε ο Γ. Θ. Ζώρας, δεν είχαν λησμονηθεί, οι αναφορές σ’ αυτές ως το 1889 είναι λίγες, και σε καμμιά η ποίηση του Κάλβου δεν χαρακτηρίζεται κορυφαία. (5). Η κρίση λοιπόν του Σούτσου αποτελεί μιά μοναχική εξαίρεση στην πριν από τον Παλαμά ασθενική καλβική φιλολογία, ένα κριτικό φαινόμενο που θ’ άξιζε να το μελετήσει κανείς’ όπως εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η μελέτη των λογοτεχνικών συνθηκών- ατομικών και συλλογικών- μέσα από τις οποίες εμφανίζεται η διάλεξη του Παλαμά. Οι συνθήκες αυτές παρουσιάζουν τόσες ομοιότητες με τις λογοτεχνικές συνθήκες της εποχής του τετράστιχου του Σούτσου, που δεν φαίνονται να είναι άσχετες με τις διαπιστώσεις των δύο ποιητών για την ποίηση του Κάλβου. Η περίπτωση του Παλαμά μπορεί να φωτίσει  την περίπτωση του Σούτσου και αμφότερες να μας βοηθήσουν να διακρίνουμε καλύτερα ορισμένες εσωτερικές πτυχές της λειτουργίας της λογοτεχνικής κριτικής.»

1., Αλέξανδρος Σούτσος, «Επιστολή προς την Α.Μ. τον Βασιλέα της Ελλάδος Όθωνα» Ποιήσεις νέαι των αδελφών Αλεξάνδρου και Παναγιώτου Σούτσων», Εν Ναυπλίω 1833, σ.5. Το ποίημα ξαναδημοσιεύτηκε τον ίδιο χρόνο στο βιβλίο του Αλ. Σούτσου Πανόραμα της Ελλάδος, Μέρος δεύτερον, Εν Ναυπλίω.

2., Γ. Θ. Ζώρας, Ο ελληνικός ρομαντισμός και οι Φαναριώτες. Κατά τις παραδόσεις του καθηγητού Γ. Θ. Ζώρα, επιμέλεια Μαρία Πάστη-Βενετσάνου, 1965, σ. 154’ πρβλ. Λίνος Πολίτης, Ποιητική ανθολογία βιβλίο τέταρτο, Αθήνα 1977, σ. 202’ Πάνος Μουλάς, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΓ΄, Αθήνα 1977, σ.503.

3., Από τις πολυάριθμες κρίσεις που θεωρούν το τετράστιχο εχθρικό προς τους δύο ποιητές αναφέρω μερικές χαρακτηριστικές: «να σε χλευάζουν, ως ο Α. Σούτσος ετόλμα να χλευάζη τον Σολωμόν» (Βαλαωρίτης: Βίος και έργα Βαλαωρίτου, τ. 1, Αθήναι 1907, σ.221)’ «στον Κάλβον δεν εγνώριζα ή από τους περιφρονητικούς στίχους του Σούτσου» (Δ. Κακλαμάνος, Εφημερίς, 18 Μαρτίου 1889)’ «το περίφημον τετράστιχον, του οποίου αγνοεί τις τί να πρωτοθαυμάση: την πεζότητα ή την κουφότητα;» (Παλαμάς, Άπαντα, τ. 2, σ.260)’ «το 1833 κι όλας ο Αλέξανδρος Σούτσος ξεσπαθώνει με την πρώτη ευκαιρία ενάντια στον Σολωμό» (Γ. Βαλέτας, Ο Σολωμός και οι Φαναριώτες, 1825-1891, Μυτιλήνη 1936, σ.6)’ «στα 1833 όπου και σατιρίζει τον Κάλβο και τον Σολωμό» (Δημήτρης Αγγελάτος, «Οι μετρικές απόψεις του Κάλβου και η μετάφραση των Ψαλμών του Δαβίδ (1834) από τον Ι. Πετριτζόπουλο» Περίπλους, τεύχος 7, φθινόπωρο 1985, σ.157). Από τους ελάχιστους που πιστεύουν ότι το τετράστιχο δεν είναι εχθρικό, αναφέρω τον Ηλία Βουτιερίδη (Ο Σολωμός κ’ οι Έλληνες, Α΄, Αθήνα 1937, σ.185) και τον Λίνο Πολίτη («Ο Σολωμός και οι σύγχρονοί του». Γύρω στον Σολωμό, Αθήνα 1985, σ. 277).

4., Πρβλ. Παλαμάς, «Κάλβος ο Ζακύνθιος» Άπαντα, τ.2, σ.42

5., Για την υποδοχή του Κάλβου ως το 1889 βλ. Γ. Θ. Ζώρας, «Ο Ανδρέας Κάλβος στις πρώτες κριτικές», Νέα Εστία 68 (1960) 107-138’ για την υποδοχή του Σολωμού: Βαλέτας, Βουτιερίδης, Πολίτης, ό,π.

Σημείωση: Το 24 σελίδων κείμενο του ποιητή και πανεπιστημιακού καθηγητή Νάσου Βαγενά, με τον μεστό και καθαρό του λόγο, την σαφήνεια της γραφής του, την προσεκτική και εξονυχιστική εξέταση των πρωτογενών πηγών και των συμπερασματικών του διατυπώσεων, είναι θεωρώ, ένας ασφαλής οδηγός για όσους ενδιαφέρονται για την ποίηση του Ανδρέα Κάλβου αλλά και στο πώς υποδέχτηκαν την ποίησή του, τόσο οι Ρομαντικοί ποιητές όσο και μεταγενέστερα, ο Κωστής Παλαμάς και η γενιά του και καταγράφηκε από τους ερευνητές και ιστορικούς της ελληνικής ποίησης. Ο Βαγενάς εξετάζει το γνωστό τετράστιχο του Αλέξανδρου Σούτσου τόσο στην αυτόνομη πρόθεσή του- εξισώνοντας την ποίηση του Κάλβου με αυτήν του Διονύσιου Σολωμού, ως ισόμοιρων «μεγάλων ωδοποιών»- όσο και πως το προσέλαβαν και το διαχειρίστηκαν (θετικά ή αρνητικά) οι μεταγενέστεροι στις δικές τους κρίσεις. Το εκτενές κείμενο (παλαιά του Ομιλία) συνοδεύεται με επίσης εκτενείς Σημειώσεις 59 τον αριθμό, σ. 70-74 πράγμα που μας δείχνει όχι μόνο την βαθειά και ουσιαστική τεκμηρίωση των συμπερασμάτων του και των προθέσεών του, το σταθερό και διαρκές ενδιαφέρον του για την ποίηση του Ανδρέα Κάλβου που ξεκινά από τις πρώιμες μελέτες του (σημειώματα και σχόλια) στις αρχές της δεκαετίας του 1970 σε τόμους του περιοδικού «Παρνασσός», σε διάφορα άλλα λογοτεχνικά περιοδικά όπως πχ. στο τεύχος 71-72 /9,10, 1992 του «Δέντρου» «Παραμορφώσεις του Κάλβου» κλπ. Το 1992 με την ευκαιρία του εορτασμού των διακοσίων χρόνων από την γέννηση του ποιητή Καρμπονάρου, οι «Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης» κυκλοφορούν έναν τόμο 330 σελίδων σε επιμέλεια του Νάσου Βαγενά, «Εισαγωγή στην Ποίηση του Κάλβου». Ο τόμος περιλαμβάνει «Επιλογή κριτικών κειμένων» για τον Επτανήσιο ποιητή. Ανατυπώθηκε το 1999 με μικρή αλλαγή. Περιλαμβάνει κρίσεις των: Κωστή Παλαμά, Τέλλου Άγρα, Γιώργου Σεφέρη, Οδυσσέα Ελύτη, Κ. Θ. Δημαρά, Κώστα Στεργιόπουλου, Παναγιώτη Μουλλά, Γιάννη Δάλλα, Δημήτρη Τζιόβα και άλλων.

        Επέλεξα την αντιγραφή της αντιγραφής του τετράστιχου του Αλέξανδρου Σούτσου όπως το σχολιάζει και το διερευνά ο Βαγενάς, γιατί όπως οι ασχολούμενοι με την Καλβική ποίηση γνωρίζουν δεν μίλησαν όλοι θετικά για την ποίηση αυτή με την παράξενη αμίλητη γλώσσα. Όπως πχ. ο παλαιός καθηγητής του πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και «φανατικός» υμνητής του Διονυσίου Σολωμού ο Γιάννης Μ. Αποστολάκης. Ο Αποστολάκης το 1923 εκδίδει το βιβλίο του «Η Ποίηση στη ζωή μας». (Το βιβλίο ανατυπώθηκε το 1991 στην Θεσσαλονίκη από τις εκδόσεις «ΒΑΝΙΑΣ», σελίδες 348). Το τρίτο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στον «ΣΟΛΩΜΟ». Τα δημοσιευμένα από τον Γ. Μ. Αποστολάκη για τον εθνικό μας ποιητή και την δημοτική μας παράδοση, είναι κάτι περισσότερο από υπερβολικά, όχι μόνο ως προς τον «ακραίο» τόνο του ύφους και των αξιολογήσεών του αλλά και στο γεγονός ότι απορρίπτει συλλήβδην μεγάλους μας ποιητές, από τον Κωστή Παλαμά και τον Ανδρέα Κάλβο, έως τον πειραιώτη Λάμπρο Πορφύρα, τον Ιάκωβο Πολυλά, τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη και άλλους, που τους απορρίπτει παραβάλλοντάς τους με την ποίηση του Διονυσίου Σολωμού. Στην σελίδα 113 εξετάζοντας την ποίηση και τους ποιητές της εποχής αφιερώνει τις σελίδες 113,114, 116, μιλώντας μας απαξιωτικά και αρνητικά για τον Κάλβο. Γράφει: «Από την εποχή που ο Σούτσος έβαλε πλάϊ στο Σολωμό το συμπατριώτη του και λίγο μεγαλύτερο στα χρόνια Κάλβο, πολλοί βρέθηκαν να έχουν την ποιητικήν αντίληψη του Σούτσου. Στην εποχή μας πιά πολύ συχνά ακούς τα ονόματα των δύο να πηγαίνουν πλάϊ- πλάϊ χωρίς να γίνεται καμμιά διάκριση ανάμεσό τους, μ’ όλο που ο Κάλβος δεν είναι άξιος ούτε τον «ιμάντα των υποδημάτων» του Σολωμού να λύση….». Θέλοντας να αναρτήσω και ορισμένες αρνητικές κρίσεις για την ποίηση του Κάλβου, σκέφτηκα να αντιγράψω το τετράστιχο του Αλέξανδρου Σούτσου πρώτα (και ορθότερη επιλογή δεν θα μπορούσαμε να διαβάσουμε από το κείμενο του Ν. Βαγενά και κατόπιν να δημοσιεύσουμε τις αρνητικές κρίσεις του Γιάννη Μ. Αποστολάκη, όταν μάλιστα οι Καλβικές μελέτες του ποιητή της Γενιάς του 1970 συνεχίζονται μέχρι των ημερών μας.    

-Ευγένιος Αρανίτσης, Πώς πρέπει να διαβάζουμε τον Κάλβο, 76-83

Σημείωση: Διαβάζοντας το κείμενο του κριτικού και συγγραφέα κ. Ευγένιου Αρανίτση έχεις την αίσθηση ότι ο Κάλβος βρήκε θα λέγαμε κάπως σχηματικά «τον μάστορά του» τουλάχιστον όσον αφορά τις συμμετοχές σε αυτό το Αφιέρωμα. Πάντα μου άρεσαν τα δημοσιεύματα του Ευγένιου Αρανίτση όταν τα διάβαζα τόσο στην εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» όσο και σε άλλα έντυπα. Οι θέσεις που διατύπωνε για μεγάλες μορφές της ποίησής μας πάντα μου κέντριζαν το ενδιαφέρον. Οδυσσέας Ελύτης, Νίκος Καρούζος, Γιάννης Ρίτσος και τόσων άλλων, αλλά ακόμα και η ειλικρίνεια της φωνής του όταν μας μιλούσε για ξένους ποιητές σύμβολα μιάς ολόκληρης ηπείρου και ποιητικού πολιτισμού όπως ο Ουώλτ Ουίτμαν. Ο Ευγένιος Αρανίτσης συνομιλεί με την ποίηση ενώ ταυτόχρονα εκφράζει και την θετική, την χλιαρή ή την αρνητική προτίμησή του. Δεν χαϊδεύει τα αυτιά όσο ψηλά και αν στέκεται ο δημιουργός στα μάτια και τα αυτιά των ειδικών της λογοτεχνίας και ημών των αναγνωστών. Ορισμένες ίσως φορές μπορεί να υπάρχουν ναρκισσιστικές αποχρώσεις στο λόγο του, αλλά στην ευρύτητά τους και στο βάθος τους είναι κείμενα σοβαρά, τεκμηριωμένα και προπάντων κοιτάζουν με αγάπη και σεβασμό τα έργα που εξετάζει. Η γραφή του Αρανίτση δεν είναι ακαδημαϊκή, δεν είναι λαβυρινθώδης και περίπλοκα σκοτεινή όπως άλλων σημαντικών βιβλιοκριτικών μας, οι  οποίοι εκφράζουν τις θεωρητικές τους θέσεις με αφορμή το βιβλίο που έχουνε μπροστά τους και όχι για το βιβλίο. Ο Αρανίτσης συνήθως θέτει ερωτήματα, είτε απαντάει σε αυτά είτε δεν μας ικανοποιεί η απάντηση που προτείνει. Όπως και νάχει δημιουργεί ένα πλέγμα κριτικών προσεγγίσεών του-έστω προσωπικής του ανάγνωσης, που μπορεί όμως να υιοθετηθεί από τους αναγνώστες των δημοσιευμάτων του. Ο τίτλος της παρούσας συμμετοχής του μας προϊδεάζει για τον ερωτηματικό τρόπο με τον οποίο οφείλουμε να εξετάσουμε το έργο του Ανδρέα Κάλβου. Και εύστοχα και έξυπνα ο κ. Ευγένιος Αρανίτσης αναρωτιέται πως θα εκλάμβανε τι αίσθηση θα δημιουργούσαν τα ποιήματα αυτά σε έναν νέο σε ηλικία μαθητή της πρώτης Λυκείου που θα έπιανε για πρώτη φορά στα χέρια του τις Ωδές του Κάλβου. Και, από εδώ και πέρα ξετυλίγει τις θέσεις του.

Αντιγράφουμε ενδεικτικά:

«Τι ένιωθε ο Κάλβος; Τι ένιωθε, ας πούμε, για τις γυναίκες, για τους φίλους, για τα ταξίδια και τα όνειρα; Ήταν ευερέθιστος, απόμακρος αλλά και παρορμητικός, υποφέροντας σίγουρα απ΄ το πλήγμα μιάς χαμένης οικογένειας, γεμάτος υπεροψία αλλά και ικανός να κλάψει για τη δυστυχία των άλλων, νοσταλγός αλλά και φυγάς, ένας άνθρωπος που η αυστηρότητά του υπήρξε η αυλαία ενός δράματος, ο όρμος κάποιας εσωτερικής τρικυμίας. Είναι εντυπωσιακό το ότι όλος αυτός ο αναβρασμός αποτυπώθηκε αποκλειστικά σ’ ένα πατριωτικό έργο, σε μία ποίηση που ξετυλιγόταν πάνω σε ερειπωμένες πόλεις και ναυάγια, πάνω σε εξεγερμένα πλήθη και τείχη που γκρεμίζονται απ’ τις σάλπιγγες. Παρ’ όλο που αυτές οι φαντασίες παρουσιάζονται, φαινομενικά, σαν μία ισχυρή συναισθηματική φόρτιση, ο Κάλβος δεν ακούει ποτέ (δεν εκφράζει) την ανθρώπινη παρουσία που βασανίζεται σε αυτό το εχέμυθο Εσωτερικό: το μέσα έχει γίνει, αποκλειστικά, ο απαράβατος χώρος της φλογερής ανταπόκρισης στα ιδανικά του πατριώτη: ούτε έρωτας, ούτε ζωή, μόνο το πάθος της Ιδέας. Στα κενά διαστήματα του ύψους, σ’ αυτή τη διαρκή ιδεαλιστική επιθυμία για τις ερήμους του χρόνου και τους απότομους γκρεμούς, απ’ όπου έρχεται ο αχός του πολέμου, δεν ακούγεται τελικά τίποτα: ο Κάλβος είναι νεκρός μέσα στις ίδιες τις ωδές του. Αυτό εννοούσε ο Σεφέρης όταν έλεγε ότι «κατά βάθος είναι αμίλητος»……

Διαβάζουμε:

«Τί απομένει λοιπόν απ’ αυτό το έργο; Μένουν μονάχα κάποιες ρωγμές, κάποιοι απότομοι τριγμοί ενός κόσμου που πρόκειται από στιγμή σε στιγμή να τιναχτεί μέσα απ’ τις στάχτες του, χωρίς αυτό να συμβαίνει ποτέ. Κάθε ωδή είναι το σχεδιάγραμμα  μιάς επίκλησης, μιά προφητεία που δεν επαληθεύτηκε.»………

Διαβάζουμε:

«Έτσι τα ποιήματα μένουν μόνα τους: δεν αποτελούν το ηχείο του Κάλβου παρά μόνο της παραδοξότητάς του: είναι η απόληξη μιας εργασίας (τυραννικής; ευχάριστης;) που συντελέστηκε επίμονα στο σκοτάδι και στο όνομα κάποιου καθήκοντος.»………

Διαβάζουμε:
«…. Ο κόσμος, στον Κάλβο, ηχεί σαν κάτι το κούφιο που σε καλεί να το γεμίσεις βάζοντας τη δική σου ύπαρξη στο πηδάλιο αυτής της δίχως υποκείμενο ρητορείας….»

Τέλος Διαβάζουμε:
«Επομένως, διαβάζω τον Κάλβο σημαίνει δέχομαι να διαβάσω χωρίς να περιμένω τίποτα, και τότε ίσως βρεθώ στο κέντρο μιάς έλξης που τόσο ισχυρότερη θα είναι όσο λιγότερο θα μπορώ να την εξηγήσω. Ίσως αυτή να είναι η έλξη του θανάτου, η συγκίνηση που νιώθουμε αντικρίζοντας τα ερείπια ενός αρχαίου θεάτρου….».

Και ο «αστρολάβος» της εξέτασης του Ευγένιου Αρανίτση καταλήγει ότι: «ο Κάλβος είναι θέατρο δίχως ηθοποιούς’ σκόρπια φύλλα και πατημασιές που αφήνει ο ταξιδιώτης πάνω στην άμμο για να τα σβήσει το κύμα και ο αέρας….». 

-Βασίλης Βασιλικός*, Γλαύκος Θρασάκης- Ανδρέας Κάλβος, 86-92

*Το ανωτέρω κείμενο είναι απόσπασμα από το ομότιτλο μυθιστόρημα του Βασίλη Βασιλικού

-Θανάσης Βαλτινός, Συνείδηση γλώσσας, 94

-Νίκος Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Υπεραισθητική γραμματική, 96-101

-Στέφανος Διαλησμάς, «Θέλει αρετήν και τόλμην…». Η καθημερινή επιβίωση του Κάλβου, 104-112

-Αλόη Σιδέρη, «Πρόφαντος λάμψις», 114-116

-Νικήτας Παρίσης, Εφτά σχέδια μικρών παραγράφων για τον ποιητή Ανδρέα Κάλβο, 118-121

 1

Απέχω από τον ποιητή Ανδρέα Κάλβο χρόνους πολλούς. Όμως ο ποιητής ταξιδεύει  μέσα στο χρόνο, έτη διακόσα και με ανταμώνει. Πιό πολύ σε ώρες κενού’ κυρίως, όταν καθημαγμένος, τριμμένος σαν ξερό χόρτο, μένω σχεδόν ανυπόστατος. Τότε «φθάνουσιν εδώ όπου κάθομαι, μουσικά κομμάτια» από την ποίησή του

        Συνηθισμένος σε άλλες γεύσεις λέξεων, κάθε φορά που το γύρισμα των καιρών αναζητάει γενναία ρήματα, η συνάντηση με τον ποιητή Ανδρέα Κάλβο μοιάζει μιά παλινόρθωση πραγμάτων που χάθηκαν οριστικά. Έτσι βεβαιώνω μέσα μου, στο κλειστό κύκλωμα του προσωπικού συναισθήματος, ότι ο γέροντας της ποίησής μας στέκει δίπλα μας, εύρωστο νερό για μαραγκιασμένες ψυχές.

         2

-Στα 1936 ο Γ. Σεφέρης, 36 μόλις χρονών, στην κλειστή Κορυτσά, τριγυρισμένος από μελανιασμένους κάμπους, κατέγραψε στο χαρτί τις «Απορίες διαβάζοντας τον Κάλβο».

-Στα 1943 ο Οδυσσέας Ελύτης, 32 μόλις ετών, τριγυρισμένος από τη μαύρη νύχτα της Κατοχής, κατέγραφε στο χαρτί τη «λυρική τόλμη του Ανδρέα Κάλβου».

-Δύο Έλληνες ποιητές, στα πρώτα τους σχεδόν βήματα και πρίν ακόμη το έργο τους διαγράφει τη μείζονα τροχιά του, σπουδάζουν στην κλειστή μοναξιά τους την ποιητική γλώσσα του Ανδρέα Κάλβου. Πιό στοχαστικά και μάλλον απορηματικά ο πρώτος’ ο δεύτερος, όχι τόσο ορθολογιστικά, αλλά πάντως με στέρεο ενθουσιασμό.

-Ποιό είναι το αξιοπρόσεκτο σ’ αυτό το μάλλον διαφορετικό αντίκρισμα; Μάλλον κάτι το απλό αλλά ταυτόχρονα και το πολύ ουσιώδες: δύο Έλληνες ποιητές, με εντελώς διαφορετική ποιητική ιδιοσυγκρασία, «ανταμώνουν», σε διαφορετικούς βέβαια χρόνους, ανιχνευτικά πάνω στις καλβικές ωδές. Το ουσιώδες είναι ότι και οι δύο πραγματώνουν την αναγνωστική τους συνάντηση με τον ποιητή Ανδρέα Κάλβο σε ώρες αφόρητα κλειστές και συμπιεσμένες. Αυτό το τελευταίο δεν σημαίνει πολλά;

         3

-Τον Μάρτιο του 1960 μας ξάφνιασε το Άξιον Εστί του Οδυσσέα Ελύτη. Στο ξεκίνημα μιάς καινούργιας δεκαετίας, καθώς ακόμα μέναν ανοιχτές οι πληγές από την προηγούμενη, που σάρωσε την αμίλητη εφηβεία μας, γευόμασταν την ποίηση της μεγάλης ανάσας. Ποίηση που μας γύριζε πίσω, στον πόνο και στο μεγαλείο της ιστορικής μνήμης. Μας έκανε όμως εμάς τους οξειδωμένους από τόσους καημούς και με τη σκόνη αιώνων στα μάτια, να βλέπουμε μπροστά μας σχεδόν ζωντανό το μεγάλο όραμα του ποιητή.

-Αυτή η ποίηση χώνευε μέσα της πολλές φωνές’ άκουγες μέσα της, καθώς την αφουγκραζόσουν, τρόπους και ρυθμούς από παλιούς καιρούς’ κι όμως, έμοιαζε τόσο φρέσκια και νεανική. Παρών στο μεγάλο ποίημα και ο Ανδρέας Κάλβος. Τον ψηλαφούσες στην πάνω όψη των στίχων. Τον ανίχνευες και τον άκουγες, φωνή που ζούσε μέσα σε άλλη φωνή.

-Κι όταν τέλειωσε η πρώτη και η δεύτερη και οι άλλες οι πολλές αναγνώσεις, στου «μυαλού τα αυλάκια» σκάλωσαν πολλά. Κι ανάμεσά τους εκείνο το κοινό: ο ποιητής Ανδρέα Κάλβος «ζει» μέσα στην απέραντη μοναξιά του. Μόνος και μοναχικός, χωρίς μαθητές, χωρίς δική του ποιητική σχολή’ αρχή και τέλος ο ίδιος, του εαυτού του.

-Ξαναγύρισα στο ποίημα του Ελύτη που διέψευδε πανηγυρικά όλα τα προηγούμενα.

         4

-Στα 1970 σέρναμε τα ελεεινά μας εικοσιτετράωρα στις δυτικές συνοικίες του Πειραιά. Άνοιξη πρώιμη, μαρτιάτικη, χωρίς όμως μέσα μας μιά εαρινή πνοή. Άπνοια και ξηρασία στις ψυχές μας. Μας είχαν αποξηράνει τα τρία πρώτα χρόνια της μεγάλης νύχτας που σκέπαζε τότε την Ελλάδα.

-Χαμηλά σπίτια και σκονισμένοι δρόμοι. Βάδιζα σκυφτός. Πήγαινα σχολείο. Στις 08.30 βρισκόμουν στην τάξη. Άνοιξα το βιβλίο και διάβασα στα παιδιά.

Αυγεριναί του ηλίου

ακτίνες τι προβαίνετε;

τάχα αγαπάει ‘να βλέπη

έργα ληστών το μάτι

           των ουρανίων;

-Τα κοίταξα στα μάτια. Η Μαρία έκλαιγε. Ο ποιητής Ανδρέας Κάλβος μας ξύπναγε από τον τρίχρονο λήθαργο. Ζωντανός, ακέραιος και αμίλητος καθόταν δίπλα μας. Μας κοίταζε στα μάτια.

         5

-Το 1975, για ένα μεγάλο διάστημα, με είχε ξανακερδίσει ο υπερρεαλισμός. Γύρναγα πίσω, πριν από το ελληνικό εμπειρίκειο ορόσημο του 1935, κι έψαχνα να βρω πρώιμους ποιητικούς τρόπους υπερρεαλιστικής γραφής. Σχεδίαζα μέσα μου μιά ιδιωτική, γεμάτη χάσματα, προϊστορία της ιστορίας του υπερρεαλισμού. Το έκανα σπουδάζων και παίζων.

-Στάθηκα πολύ καιρό στον Καρυωτάκη. Μάζευα λέξεις και φράσεις απ’ τα ποιήματα και τα πεζά του και σκάρωνα «ποιήματα», που ποτέ δεν είχε γράψει ο αυτοκτόνος ποιητής. Το παιχνίδι όμως ήταν πολύ αποκαλυπτικό.

-Στάθηκα και σε πολλούς άλλους ποιητές. Σταμάτησα στον ποιητή Ανδρέα Κάλβο.

Τα μυρισμένα χείλη

της ημέρας φιλούσι

το αναπαυμένον μέτωπον

της οικουμένης’ φεύγουσιν

            όνειρα, σκότος.

         6

-Κάποιες στιγμές, σχεδόν αναίτια, το μυαλό γλιστράει εύκολα προς τις λοξές σκέψεις. Γράφοντας τώρα αυτά τα «σχέδια των μικρών παραγράφων», βλέπω πάνω στο γραφείο, αφημένα από την περασμένη νύχτα, τρία βιβλία: τα ποιήματα του Σινόπουλου, την Οκτάνα του Εμπειρίκου και την κριτική έκδοση των Ωδών του Κάλβου, απ’ τον Filippo Maria Pontani. Ας τους βάλω, είπα, σε σειρά: πρώτα ο Κάλβος, ύστερα ο Εμπειρίκος και τελευταίος ο Σινόπουλος. Η χρονική τακτοποίηση των ποιητών, σκέφτηκα, κι ο νους ηρέμησε. Κι αμέσως ύστερα η λοξή σκέψη: τακτοποίηση θανάτου για τρείς «σβησμένους» κι «αμίλητους» πιά ποιητές.

-Μου ΄ρθε ύστερα, καθώς η σκέψη συνεχώς λοξοδρομούσε, να ψάχνω να βρω τί άλλο τους ενώνει, πέρα απ’ το ότι ο θάνατος έσβησε οριστικά τη μορφή τους. Ο λόγος της ποίησης είπα: βίασαν και οι τρείς τη γλώσσα, έσπασαν το συμβατικό της κέλυφος, αναζητώντας τους κρυφούς και τους λοξούς ρυθμούς των λέξεων. Πρώτος ο Κάλβος. Αυτός πρωτοδίδαξε το βιασμό της γλώσσας. Ύστερα οι άλλοι. Τελικά, ναι, η ποίηση δημιουργείται, όταν καταφέρει κανείς να σπάσει τη νόμιμη ροή των λέξεων.

-Ύστερα σημείωσα πάνω στο χαρτί αυτούς τους στίχους:

Μόνον βλέπω τον Ήλιον

μένοντα εις τον αέρα’

τους τριγύρω χορεύοντας

ουρανούς κυβερνάει

με’ δίκαιον νόμον

«Θεέ! Ο καύσων αυτός χρειάζεται για να υπάρξη τέτοιο φώς! Το φώς αυτό χρειάζεται μιά μέρα για να γίνει μιά δόξα κοινή, μιά δόξα πανανθρώπινη, η δόξα των Ελλήνων, που πρώτοι, θαρρώ, αυτοί, στον κόσμον εδώ κάτω, έκαμαν οίστρο της τηςς τον φόβον του θανάτου».

Γωνία τσακίζει ο χρόνος.

         7

Ο Ανδρέας Κάλβος πέθανε ως ποιητής οριστικά το 1826. Έγραψε είκοσι ωδές και πολλούς όγκους σιωπής στα επόμενα χρόνια της ζωής του, μέχρι το 1869. Τόσο μεγάλο και δυσανάγνωστο ποίημα σιωπής, στα ελληνικά δεν γράφτηκε ποτέ.

Σημείωση: Συμμετρία συμπερασμάτων, δωρικότητα γραφής, ουσιαστικότητα θέσεων διακρίνει το καλογραμμένο παραγραφικό κείμενο συμμετοχής αναπόλησης της μνήμης του εκπαιδευτικού και συγγραφέα Νικήτα Παρίση. Ορθή και καίρια η κατά σταδιακά χρονικά διαστήματα προσέγγιση της ποίησης του Κάλβου και ο συσχετισμός της με δύο ακόμα ισχυρές μορφές της ελληνικής ποίησης. Του υπερρεαλιστή Ανδρέα Εμπειρίκου και του μετά Σεφερικού Τάκη Σινόπουλου. Φυσικά, αφήνω ως ξεχωριστό «κεφάλαιο» την περίπτωση του Οδυσσέα Ελύτη και τις οφειλές του στον Ανδρέα Κάλβο. Το δε τελικό 7^ο συμπέρασμα του Νικήτα Παρίσι για τους «όγκους σιωπής» του Επτανήσιου ποιητή και ότι «τόσο μεγάλο και δυσανάγνωστο ποίημα σιωπής, στα ελληνικά δεν γράφτηκε ποτέ.» θεωρώ είναι από τα ουσιαστικότερα συμπεράσματα για το έργο και τον δημιουργό του παρά το γεγονός ότι ο αντίλαλος αυτής της σιωπής ακούγεται και στις μέρες έντονα μέσω των ασχολουμένων με την ποίησή του. Όσο για την ατμόσφαιρα και το στοιχείο του θανάτου που συναντάμε στην ποίηση του Τάκη Σινόπουλου, στο ατομικό της ποίησής του «Νεκρόδειπνο» μάλλον χρήζει περαιτέρω έρευνας που δεν είναι του παρόντος. Πάντως τα χρονολογικά στάδια του βλέμματος ανάγνωσης του Νικήτα Παρίση είναι αυτά που σε γενικές γραμμές έχουμε και σε ένα μεγάλο μέρος των λογίων και συγγραφέων μας αυτήν την περίοδο με τις σχετικές προσθετικές ή αφαιρετικές αναγνωστικές αποκλίσεις. Η Κριτική Έκδοση των ΩΔΩΝ του Ανδρέα Κάλβου από τον Filippo Maria Pontani είναι αυτή που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Ίκαρος» τον Μάρτιο του 1970 με την ξυλογραφία του Σπύρου Βασιλείου και την επιμέλεια του Λεωνίδα Ζενάκου, σελ. 240. Η έκδοση συνοδεύεται με Εισαγωγή του Κωνσταντίνου Θ. Δημαρά και το Γλωσσάριο των Ωδών που συνέταξε η Anna Gentilini. Μία έκδοση χρήσιμη των νεότερων χρόνων, όπως και αυτή του Μιχάλη Γ. Μερακλή, "‘Ανδρέα Κάλβου Ωδές Ι-ΧΧ». Ερμηνευτική Έκδοση με εισαγωγή και σχόλια που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις της «Εστίας». χ.χ. Ο πλούτος των χρησιμοποιημένων λέξεων από τον αρχαιομαθή Ανδρέα Κάλβο σε αυτό το λαμπερό και παράξενο ηχητικό και των εικόνων μεγαλειώδες ταμπλό. Μία αρχαιογνωσία που υπερβαίνει την αντίστοιχη ιστορική του Αλεξανδρινού. Ονόματα και λέξεις αρχαίων Ολύμπιων Θεών, γεωγραφικών περιοχών, νησιών, η Αχαϊα, ο Άθως, η Κως, ο Μαραθώνας, η Κάλυμνος, οι Κυδωνιές, η Πάτμος, η Χίος, η Σάμος κλπ. Όροι και τοποθεσίες γνωστοί μας, ιστορικά φορτισμένες. Επιφανείς ήρωες της αρχαίας ελλάδος, αρχαιοπρεπή και μη τοπωνύμια, αστερισμοί όπως ο Κύων, ο Γαλαξίας, ποτάμια όπως ο Ασωπός, ο Αράξης, άνεμοι ο Ζέφυρος, ο Εύρος, ελληνικά πελάγη το Ικάριο, το Αιγαίον. Ο Κιθαιρώνας, ο Παρνασσός, ο Ελικώνας τα ελληνικά όρη. Οι Μούσες, οι Χάριτες, οι Ωκεανίδες, ο Άδης, η Εκάτη και η Ειλείθυια, οι Ερινύες, η Αφροδίτη και η Άρτεμις, η Αθηνά, ο νεφεληγερέτης Δίας ένας μακροσκελής πίνακας ονομάτων και λέξεων που εκβάλλει στο «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη όπως πολύ σωστά επισημαίνει ο Νικήτας Παρίσης και νεότεροι ερευνητές. Οι γερές και εύχυμες ρίζες του Οδυσσέα Ελύτη αρδεύουν από πολλά στρώματα της ελληνικής ποιητικής παράδοσης γι αυτό και η ποιητική του ανθοφορία είναι τόσο πολύοσμη.

Ας μας επιτραπεί να προσθέσουμε έναν τίτλο βιβλίου που κυκλοφόρησε το 2009 στην Κέρκυρα από το Ιόνιο Πανεπιστήμιο. Τμήμα Ιστορίας σε επιμέλεια του καθηγητή Θεοδόση Πυλαρινού. Είναι το «Ελληνική Αρχαιότητα και Νεοελληνική Λογοτεχνία» ο τόμος περιλαμβάνει τα Πρακτικά του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε στην Κέρκυρα από 30 Οκτωβρίου έως 1 Νοεμβρίου του 2008 με θέμα «Ελληνική Αρχαιότητα και Νεοελληνική Λογοτεχνία». Απαραίτητο για αρχαιολάτρες και όχι μόνο.        

-Μάριος Μαρκίδης, Οι δύο μαύρες πρώρες, 123- 130

-Αριστοτέλης Νικολαϊδης, Περί Κάλβου: «το πνεύμα των ανέμων κάθεται μόνον», 131-132

-Αθηνά Παπαδάκη, Ανδρέας Κάλβος: Πατρίδα είναι το χώμα που πρωτοπάτησε ό,τι γεννήθηκε την πρώτη μέρα της δημιουργίας, 133-137

-Ιουλίτα Ηλιοπούλου, Ηλιοκεντρισμός στον Κάλβο, 139-145

-Γιώργος Ανδρειωμένος, Προτάσεις για τη συγκρότηση «Βιβλιογραφίας Ανδρέα Κάλβου», 147-155

Σημείωση: Το κείμενο του πανεπιστημιακού και συγγραφέα κύριου Γιώργου Ανδρειωμένου είναι αφιερωμένο «Μνήμη Ιωάννου Συκουτρή (1901-1937)». Του κειμένου προηγείται μότο του Ιωάννου Συκουτρή: «Δεν είναι εντροπή να ομολογήσωμεν, ότι οι κατάλογοι των βιβλιοπωλείων αναπληρώνουν δι’ ημάς την απουσία κάθε βιβλιογραφικού βοηθήματος’ εντροπή είναι ν’ ανεχώμεθα την κατάστασιν αυτήν».

    Οφείλουμε ευχαριστίες στον ερευνητή και συγγραφέα πανεπιστημιακό καθηγητή κ. Γιώργο Ανδρειωμένο, γιατί ακόμη και τίποτε άλλο να μην είχε γράψει και δημοσιεύσει για το έργο του Κάλβου, μόνο το γεγονός ότι το 1993 κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο του «Ελληνικού Λογοτεχνικού Ιστορικού Αρχείου» την επίμοχθη ερευνητική του εργασία Γ. Ανδρειωμένος, «Βιβλιογραφία Ανδρέα Κάλβου (1818-1988) θα μας είχε αφήσει ως πνευματική του κληρονομιά ένα σημαντικό και πολύτιμο έργο. Όσοι και όσες έχουν αποπειραθεί να συντάξουν την Εργογραφία ή την Βιβλιογραφία ενός δημιουργού γνωρίζουν πάρα πολύ καλά τις αμέτρητες δυσκολίες και κακοτοπιές που έχουν να αντιμετωπίσουν. Μάλιστα, οι δυσκολίες επαυξάνουν, όσο γυρίζουμε πίσω τους δείχτες του ρολογιού του χρόνου της Ιστορίας της Ελληνικής Γραμματείας. Γι’ αυτό τέτοιου είδους και μορφής συγγραφικές εργασίες αξίζουν τον θαυμασμό και την εκτίμησή μας. Είναι οι αδικαίωτοι «μάρτυρες» της Λογοτεχνίας από το μεγάλο ανώνυμο αναγνωστικό κοινό το οποίο βρίσκει έτοιμο το υλικό χωρίς να συλλογίζεται τι προσωπικός μόχθος και χρόνος «σπαταλήθηκε» για την συγκέντρωσή του.

-Ευριπίδης Γαραντούδης, Η καταγωγή του στροφικού σχήματος των Ωδών του Κάλβου, 156-160

Σημείωση: Διαβάζοντας την συμμετοχή του πανεπιστημιακού καθηγητή και συγγραφέα κύριου Ευριπίδη Γαραντούδη, δεν θα μπορούσαμε να μην αναφέρουμε έναν τόμο υποδομής στις σπουδές του Κάλβου που συνέθεσε ο καθηγητής κύριος Γαραντούδης και εκδόθηκε από τις «Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης» το 1995. Το σημαντικό αυτό μελέτημα έχει τίτλο «ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΣ ΑΡΜΟΝΙΑ» Μετρική και Ποιητική του Κάλβου, σελ. 314. Το βιβλίο περιλαμβάνει τρία κεφάλαια -«ΟΙ ΩΔΕΣ ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΙΧΟΥΡΓΙΚΗ- ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ». – «ΟΙ ΩΔΕΣ ΚΑΙ Η ΙΤΑΛΙΚΗ ΣΤΙΧΟΥΡΓΙΚΗ- ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ».- «Η «ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΣ ΑΡΜΟΝΙΑ». Πέρα από την συστηματική και σε βάθος και πλάτος εξέταση της Μετρικής του Κάλβου εργασία, όχι μόνο χρήσιμη και απαραίτητη για εμάς τους αναγνώστες στην σταθερή μελέτη των Ποιημάτων του Ανδρέα Κάλβου, ο συγγραφέας συνοδεύει το εξεταζόμενο υλικό του με Παραρτήματα, Πίνακες, Βιβλιογραφικές Αναφορές και Ευρετήρια Προσώπων, Καλβικών κειμένων και Μετρικών όρων. Ένα μοντέλο εξέτασης για την Μετρική και την Ποιητική και άλλων ελλήνων ποιητών.

-Βίκτωρ Ιβάνοβιτς, «Η γοητεία του Κάλβου, 161-171

-Ερωτηματολόγιο, 173-174

-1. Θεωρείτε σήμερα την ποίηση του Ανδρέα Κάλβου αισθητικά δραστική;

-2. Ποιά στοιχεία της ποίησης του Κάλβου σας ενδιαφέρουν;

-3. Ποιά είναι κατά τη γνώμη σας η καλύτερη ωδή του Κάλβου και γιατί;

-4. Πιστεύετε ότι ο Κάλβος έχει επηρεάσει (αν και με τί τρόπο) τη νεώτερη λογοτεχνία μας;

-5. «Σοβαρόν, υψηλόν δόσε τόνον, ώ Λύρα»: Σε μιά εποχή χαμηλών τόνων, όπως η δική μας, με ποιό τρόπο λειτουργεί η ποίηση υψηλού τόνου του Κάλβου;

-6. Πιστεύετε ότι στην ποίηση του Κάλβου υπάρχει μιά ιδιαίτερη «λυρική τόλμη» (Ελύτης) που υπερβαίνει τα εκφραστικά όρια της εποχής του, ή ότι η εκφραστικότητα της ποίησής του περιορίζεται από την εποχή του;

-7. Έχει υποστηριχτεί ότι η γλώσσα του Κάλβου είναι ένα μείγμα αρχαϊσμών της καθαρεύουσας της εποχής του των λαϊκών ιδιωματικών στοιχείων. Ποιά είναι η αίσθηση που δημιουργεί σήμερα αυτό το γλωσσικό κράμα, επιβιώνει ή φαίνεται νεκρό;

-8. Πώς κρίνετε, με βάση τη δική σας αισθητική αποτίμηση της ποίησης του Κάλβου και το δικό σας γλωσσικό αισθητήριο, την άποψη του Σεφέρη ότι ο Κάλβος είναι ένας από τους τρείς μεγάλους έλληνες ποιητές (οι άλλοι δύο είναι ο Σολωμός και ο Καβάφης) που δεν ήξεραν ελληνικά;

-9. Η συγγραφή των περισσότερων καλβικών ωδών διέπεται από μιά καθαρά εθνοκεντρική προοπτική (ο Κάλβος θέλει να συμβάλλει στην προσπάθεια εθνικής αποκατάστασης των Ελλήνων). Ποιά είναι η αίσθηση που σας δημιουργεί σήμερα ο πατριωτικός ποιητής Ανδρέας Κάλβος;

-10. Ο Κάλβος θεωρήθηκε ποιητής των αντινομιών και των αντιθέσεων (νεοκλασικισμός- ρομαντισμός, ιταλική παιδεία- συγγραφή ελληνικών ωδών, θεματικές αντιθέσεις: ελευθερία- τυραννία, φώς- σκοτάδι, ηρωισμός- τρυφηλότητα κλπ.) ενώ σκοπός της ποίησής του, όπως γράφει ο ίδιος, είναι η επίτευξη της «πολυτρόπου αρμονίας». Επιτυγχάνεται και κατά πόσο η σύζευξη των αντιθέτων στοιχείων στην ποίησή του;

Σημείωση:

Δεν αντιγράφω τυχαία το Ερωτηματολόγιο αυτό των συντελεστών έκδοσης του περιοδικού «ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ», θεωρώ ότι το σύνολο σχεδόν των ερωτημάτων που θέτει ισχύουν και σήμερα. Παρά το γεγονός ότι κάθε εποχή δεν κυοφορεί μόνο τους ποιητές της, τους πεζογράφους της, τους πνευματικούς της δημιουργούς με δυό λόγια τους λογίους και διανοούμενούς της, αλλά και τους αναγνώστες και αποδέκτες των συγγραφικών και άλλων καλλιτεχνικών της κληροδοτημάτων. Αυτό φυσικά δεν αποκλείει το γεγονός κάθε γενιά στον καιρό της-και μέσα στις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες που ζει και διαμορφώνει το πρόσωπό της- να θέτει τα δικά της ερωτήματα και απορίες, που έχουν να κάνουν με την αναγνωστική αποδοχή ή μη, ή άλλη χρήση ενός έργου. Αν ένα ποίημα, μία ποιητική συλλογή, ένας στίχος, μία στροφή που γράφτηκε κάποτε εξακολουθεί να μας συγκινεί ακόμα, να ερεθίζει τους αντένες της ευαισθησίας μας, να βρίσκουμε στοιχεία τους που κάνουν να φτερουγίσει δημιουργικά η φαντασία μας, να γαληνεύει  έστω και πρόσκαιρα η «ψυχούλα μας»,- αυτό το ανερμήνευτο κάτι που δεν προσδιορίζεται με τα κλειδιά και με τους μηχανισμούς της γλώσσας και της άτεγκτης λογικής, τότε έχει πετύχει το σκοπό του, έστω και αν υφάνθηκε πριν δύο χιλιάδες χρόνια, κατόρθωσε να αρμενίσει στα πέλαγα του χρόνου και να κάνει υπερήφανο τον ποιητή-δημιουργό, που, φυσικά, δεν βρίσκεται πλέον στη ζωή. Ένα όνομα ή μία ποιητική σύλληψη διασώζεται ακόμα και ως «μότο» ως «ρήση». Ως ποιητική αίσθηση, ως συγκίνηση, ως κελαϊδισμός ήχων, ως θραύσματα εικόνων και καταστάσεων εν κινήσει. Αυτό δεν συμβαίνει εδώ και αιώνες με την θρησκευτική ποίηση είτε γράφτηκε από επώνυμους είτε από ανώνυμους, άγνωστούς μας Ποιητές; Έχει σημασία αν είναι ένας ή παραπάνω οι συγγραφείς των Ομηρικών Επών; Δεν εξακολουθούν να μας συγκινούν και να μας καλλιεργούν συναισθήματα τα σπαράγματα της λυρικής ποιήτριας Σαπφώς; Ο Αρχαίος των Εθνικών Ελλήνων Κόσμος δεν συντίθεται μόνο από το σκανδαλιάρικο και εκδικητικό του Ολύμπου Δωδεκάθεο και την ερωτική κουστωδία του αλλά από αληθινά και αυθεντικά βιώματα ανθρωπίνων σχέσεων και καταστάσεων ζωής και συμπεριφορών, αντιλήψεων. Από έναν ανθοφόρο λυρισμό φωνών και μελωδικών λέξεων, που δυστυχώς βιαζόμαστε και το χαρακτηρίζουμε αρνητικά φορτισμένο με την άγευστη και ξινή λέξη «ειδωλολατρία» όπως η αυτοκρατορική χριστιανική λαίλαπα του Βυζαντίου την επέβαλε. Όταν ακούμε την ποίηση του Ρωμανού του Μελωδού μας ενδιαφέρει ποια η εθνικότητα και ποιος βυζαντινός υμνογράφος την έγραψε, δεν νομίζω, την απολαμβάνουμε και την χαιρόμαστε και το πολύ-πολύ κάπου μέσα μας να ζηλεύουμε και να λέμε, μα πώς αυτός ο «μπαγάσας» το σκέφτηκε αυτό, τι τάλαντο και τι ταλέντο φούντωνε μέσα του. Ίσως θα πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά κάποτε αν η Οικουμενικότητα του Ελληνισμού οφείλεται ή είναι και διαιωνίζεται στους αιώνες με την χριστιανική της πίστη, την αρχαιοελληνική της γραμματεία και παράδοση, την γλώσσα της στην εξέλιξή της, την πολιτιστική της προσφορά μέσω των διαφόρων ειδών της Τέχνης, ή στους κατά καιρούς Μύθους που καλλιέργησε για και γύρω από το πρόσωπό της ως προβολή της στους άλλους λαούς μέσα στην Ιστορία; Ίσως;

-Νικηφόρος Βρεττάκος, Έπεσεν από πολύ υψηλά… 175-177

-Κώστας Στεργιόπουλος, Έξι απαντήσεις, 178-181

-Μιχάλης Γ. Μερακλής, Το πάθος που εμψυχώνει, 182-186

-Σπύρος Πλασκοβίτης, Για τον Κάλβο, 187-193

-Μάρκος Μέσκος, Ο Ανδρέας Κάλβος σήμερα*, 194-200

*Το παρόν κείμενο προϋποθέτει το δεκαμελές ερωτηματολόγιο του αφιερώματος του περιοδικού Το Δέντρο στον ποιητή Ανδρέα Κάλβο. Και απαντά, πιθανόν, εκεί που νομίζει.

-Αλέξης Πανσέληνος, Για τον Ανδρέα Κάλβο, 201-202

-Θανάσης Ντόκος, Έχουμε μιά νέα αρμονία, 203-205

        Το πολύ καλό και μεστό σε συμμετοχές και κείμενα Αφιέρωμα του περιοδικού «ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ» που κυκλοφόρησε με την ευκαιρία του επίσημου εορτασμού των διακοσίων χρόνων από την γέννηση του Ανδρέα Κάλβου Ιωαννίδη, θα πρέπει να το εντάξουμε σε μία σειρά αφιερωμάτων λογοτεχνικών και άλλων εντύπων που είδαν το φώς της δημοσιότητας την περίοδο εκείνη. Όπως παραδείγματος χάριν του πολυσέλιδου περιοδικού «σημείο» έκδοση κριτικής και λογοτεχνίας, τ.1/1992 που εκδίδονταν στην Κύπρο από τις εκδόσεις «Ρότα- Σημείο». Του λογοτεχνικού περιοδικού «Περίπλους» Τετράδιο για τα γράμματα και τις τέχνες, τχ. 34-35/ Ζάκυνθος 1993. Του περιοδικού «Πόρφυρας» τχ. 64-65/ Κέρκυρα Ιανουάριος- Ιούνιος 1993 και άλλων καθώς και ένθετων των Εφημερίδων. Η έκδοση του «Δέντρου» έγινε με τη Σύμπραξη του ΙΟΝΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ αναφέρεται στο εξώφυλλο, έχει 208 σελίδες και η τιμή του ήταν 1000 παλαιές δραχμές. Στα Αφιερώματα των περιοδικών του «κλεισίματος» του Έτους στον Ανδρέα Κάλβο αναγνωρίζουμε κοινά ονόματα συμμετεχόντων συγγραφέων και ίσως κοινά βαδίσματα εξέτασης των ποιημάτων του, δίχως αυτό να σημαίνει ότι δεν συναντάμε και δημοσιεύματα διαφορετικής ερμηνευτικής οπτικής. Να συμπληρώσουμε ακόμα όσοι και όσες συνεργάτες των περιοδικών αναφέρονται και μνημονεύουν το πρώτο Αφιέρωμα του περιοδικού «Νέα Εστία» είναι αυτό του Σεπτεμβρίου του 1960, έτος ΛΔ΄, τόμος 68^ος. «ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΛΒΟΣ (η επιστροφή στην πατρίδα)» σελίδες 1-356 με τα ελκυστικά σχέδια του Σπύρου Βασιλείου και άλλων. Στο Αφιέρωμα της «Ν.Ε.» συναντάμε ενδεικτικά τα ονόματα και τις μελέτες του Γεωργίου Θ. Ζώρα, του Κωστή Παλαμά, του Μαρίνου Σιγούρου, του Γιάννη Μ. Αποστολάκη, του Γιώργου Σεφέρη, του Οδυσσέα Ελύτη, του Κ.Θ. Δημαρά, του Ν. Π. Ανδριώτη, του Λίνου Πολίτη, του Κωνσταντίνου Τσάτσου και άλλων. Το Αφιέρωμα αυτό στάθηκε αν δεν λαθεύω, ο προπομπός για τις επόμενες επετειακές και εορταστικές εκδηλώσεις που διεξήχθησαν στην πατρίδα μας από πνευματικούς κύκλους και λογοτεχνικά σωματεία ή μεμονωμένους συγγραφείς. Μια εποπτεία εξέτασης των διαφόρων τίτλων των περιοδικών θα μας φανερώσει το σταθερό και αυξητικό ενδιαφέρον της φιλαναγνωσίας των 20 Ωδών του Ανδρέα Κάλβου και των υπόλοιπων εργασιών του. Όσο και αν «γκρινιάζουμε» ορισμένες φορές για αυτήν την αμίλητη γλώσσα του.

Μόνο μία απορία θα επιθυμούσαμε να διατυπώσουμε καθώς ξαναπιάνουμε στα χέρια μας εκ νέου το Αφιέρωμα του περιοδικού και το διαβάζουμε. Γιατί ο «ηλιοπότης» νομπελίστας μας ποιητής Οδυσσέας Ελύτης τον σκιτσάρισε στο γνωστό «Σχέδιο για ένα φανταστικό πορτραίτο του Κάλβου» το 1991 και συνοδεύει το Αφιέρωμα, του έδωσε μια κάπως (;) σκοτεινή και αγριωπή όψη;

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

24 Απριλίου 2026

ΥΓ. Ερωτήματα όταν «η ανάγκη γίνεται Ιστορία». Καλέ μου Κύριε- Κύριε, λύσε μου την απορία. Τι αξίζει περισσότερο σε αυτήν την τυχαιότητα και ματαιότητα του βίου μας. Το δάσος της πίστης να καλλιεργούμε ή το δέντρο της απιστίας μας;