Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026

Κριτικό Δειγματολόγιο του Αλέξανδρου Κοτζιά

 

     Μνήμη  ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ  ΚΟΤΖΙΑ

 (Αθήνα 27/1/1926- Κέα 19/9/1992)

 ΜΕΡΟΣ Β΄

 Στο προηγούμενο σημείωμά μας δώσαμε ένα γενικό περίγραμμα για την Κριτική φωνή και παρουσία του πεζογράφου Αλέξανδρου Κοτζιά. Δεν θίξαμε ζητήματα που αφορούν την πεζογραφία, το θέατρο και τις μεταφραστικές του εργασίες. Περιοριστήκαμε στην Κριτική του παρουσία για πρόσωπα και έργα της ελληνικής πεζογραφίας. Τα αφιερώματα που είδαν το φώς της δημοσιότητας, τα άρθρα, τα κείμενα, τα δημοσιεύματα, οι κρίσεις που έχουν γραφεί μέχρι σήμερα για τον επαγγελματία δημοσιογράφο και συγγραφέα Αλέξανδρο Κοτζιά που υπηρέτησε για μισό αιώνα από διάφορα συγγραφικά πόστα και δημόσιες θέσεις και αξιώματα τα ελληνικά γράμματα και πολιτισμό δεν είναι μόνο πάρα πολλά, αλλά μας δίνουν και μία επαρκή εικόνα των ενδιαφερόντων του, των απόψεών του πάνω στην πεζογραφία, των θέσεών και ιδεών του, των πεζογραφικών κανόνων που ακολουθούσε και ο ίδιος με την διπλή του ιδιότητα, αυτή του πεζογράφου και κριτικού. Φυσικά, υπάρχουν ακόμα θέματα του έργου του που ενδέχεται να μην έχουν εξετασθεί ή προσεχθεί, οι δημόσιες θέσεις πχ. που του ανατέθηκαν μετά την μεταπολίτευση και η προσφορά του στην διάδοση των ελληνικών γραμμάτων στο εξωτερικό. Η εξέταση ορισμένων πεζών του αυτόνομα, πέρα από την γνωστή «Πολιορκία», «Αντιποίησις Αρχής», κλπ. μυθιστορήματα τα οποία έτυχαν περισσότερης προσοχής από τους ειδικούς και το κοινό. Όπως επίσης και το βιβλίο του «Αληθομανές Χαλκείον» Η Ποιητική ενός Πεζογράφου, βασικό βοήθημα κατανόησης στο τι πίστευε και θεωρούσε καλή πεζογραφία ο Αλέξανδρος Κοτζιάς αλλά και την μεθοδολογία και τους συγγραφικούς δρόμους που οφείλει να ακολουθήσει ένας οποιοσδήποτε λογοτέχνης που θα θελήσει να ασχοληθεί σοβαρά με την πεζογραφία. Επίσης, μικρή η θεατρική του παρουσία αλλά όχι αδιάφορη. Ένα ανοιχτό προς εξέταση θέμα είναι και ο ρόλος και τα γεγονότα και συμβάντα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας στα έργα του. Η Ελληνική Πολιτική Ιστορία ξεχωριστά σε κάθε έργο του, όχι όπως την είδαν και την κατέγραψαν οι «επίσημοι» ιστορικοί τόσο, αλλά, η ανθρώπινη μαρτυρία και δράσεις των Ηρώων του, και μάλιστα, των «αντί-ηρώων» του. Αυτών που μας παρουσιάζει κάθε φορά στην γραφή του που μας κάνει να τους «αντιπαθήσουμε» από την πρώτη στιγμή για τις επιλογές τους και τις κοινωνικές συμπεριφορές τους αλλά δεν μπορούμε να τους προσπεράσουμε ή να τους λησμονήσουμε. Η ατομική Μοίρα του κάθε «αντί-ήρωά» του είναι αυτή ίσως που τους «δικαιώνει» κάπως παρά η αναγνωστική συνείδηση των αναγνωστών των βιβλίων του, που η συνείδησή τους νιώθει άβολα καθώς τους βλέπει να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας στις σελίδες των έργων του αν και σκοτεινές και «αντί-λογοτεχνικές» φιγούρες. Μορφές που η ελληνική αλλά και η παγκόσμια πεζογραφία έχει μάθει-και εκπαιδεύσει το αναγνωστικό της κοινό- οι πεζογραφικοί και όχι μόνο Ήρωες να φορούν λογοτεχνικό «φωτοστέφανο» αν θέλουνε να γίνουν αποδεκτά σύμβολα και πρότυπα μίμησης. Εδώ, ας μην μας διαφεύγει το γεγονός ότι η αρχαία ελληνική γραμματεία αλλά και η εβραϊκή θρησκευτική παράδοση στα δικά τους έργα που μας κληροδότησαν και διαμόρφωσαν την εικόνα και την συνείδηση του δυτικού πολιτισμού, οι Ήρωες- Μύθοι έχουν πάντα δύο πρόσωπα εκδήλωσης των ενεργειών και συμπεριφορών τους. Ο χαρακτήρας του Καλού και ο χαρακτήρας του Κακού σχεδιάζονται και «εφαρμόζονται» σαν «πατρόν» στην ίδια Ηρωική φυσιογνωμία στον θρύλο της αποτίμησής της. Ο κεντρικός Ήρωας του δυτικού πολιτισμού ο πολυμήχανος ταξιδευτής Οδυσσέας διαθέτει στα όριά του και τις δύο ιδιότητες του Καλού και του Κακού. Ο Όμηρος ως μέγιστος ποιητής και «μυθοποιός» δεν αγιοποιεί τους Έλληνες ή τους Τρώες κεντρικούς και δευτερεύοντες Ήρωές του δίχως να μας ενοχλεί. Το ίδιο έχουμε και στην Εβραϊκή πολιτιστική παράδοση. Αλήθεια θυμόμαστε πόσες φορές καταστρέφει τον Κόσμο ο Γιαχβέ; Πάνω από 7 αν θυμάμαι σωστά. Ο Ελισαβετιανός δραματουργός Ουϊλλιαμ Σαίξπηρ είναι ίσως ο πρώτος από τους παλαιούς ευρωπαίους συγγραφείς που διαπίστωσε αυτήν την του ανθρώπου ταυτότητα του χαρακτήρα του ως ενιαία φυσική και κοινωνική έκφραση και όχι ως αντινομία. Το Καλό και το Κακό υπάρχει μέσα μας, από τη φύση μας ή δοσμένα από την προσωπική μας Μοίρα και ανάλογα και κατά περίσταση αντιδρούμε και πράττουμε. Αλλά ας μην αναμασούμε πράγματα γνωστά στους χώρους του πνεύματος και της γραφής μια και στην γωνία μας περιμένει η κρυφή ματιά του πεζογράφου Νίκου Καζαντζάκη.   Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς πάντως αν δεν λαθεύω, πήγε κόντρα στο γενικό ρεύμα της ελληνικής πνευματικής και καλλιτεχνικής αναγνωστικής κοινωνίας και των πολιτικοποιημένων ελλήνων αναγνωστών που όλοι μας θέλουμε έναν Ήρωα άσπιλο και ηθικά ή κοινωνικά άμεμπτο, πολιτικά ενταγμένο μέσα στο σύστημα και θρησκευτικά ή μεταφυσικά προσδιορίσημο και ελέγξιμο. Δηλαδή όπως χειραγωγείται η ζωή μας το ίδιο ίσως ενδόμυχα θέλουμε να χειραγωγούνται και οι Ήρωες των μυθιστορημάτων που μας καθρεφτίζουν. Η μετάφραση του έργου «Ελένη» του Γκατζογιάννη από τον Αλέξανδρο Κοτζιά νομίζω δεν είναι τυχαία ούτε έκρυβε άλλες κομματικές ή πολιτικές της επικαιρότητες σκοπιμότητες. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς όπως μας φανερώνουν οι Κριτικές του, ήταν ένα αρκετά έξυπνο, ευφυές άτομο και συνειδητός πολίτης στην εποχή του ώστε να «πέσει» στην παγίδα που έπεσαν ή ακολούθησαν άλλες των χρόνων του Κριτικές γραφίδες του σοσιαλιστικού ρεαλισμού αλλά καθόλου κοινωνικού. Η Ιστορία όμως αδέκαστη πάντα-όπως θέλουμε να πιστεύουμε- δεν συγχωρεί ούτε τους κοινωνικούς, ούτε τους πολιτικούς ούτε τους μεταφυσικούς και πνευματικούς «εκβιασμούς» στο όνομα της μυθοποιημένης ιδεολογικής καθαρότητας. Είναι τόσο απρόβλεπτη η κρίση των καταγραφών της ώστε να δυσκολευόμαστε εκ των συγγραφικών υστέρων αν είναι λευκή ή μαύρη η Θεία Κωμωδία που ζήσαμε ή διαβάζουμε στις σελίδες ενός πεζού και της όποιας αληθοφάνειας της μυθοπλασίας του όποιου δημιουργού στην οικοδόμηση των Ηρώων του.

  Εκείνο που έχει σημασία πάντως, για όσους ενδιαφέρονται για τέτοιας φύσεως εσωτερικά λογοτεχνικά ζητήματα ή αποφασίζουν να ασχοληθούν με τα συγγραφικά πεπραγμένα του πεζογράφου-κριτικού Αλέξανδρου Κοτζιά είναι ότι αξίζει να διαβάσουν τα βιβλία-δοκίμια που έχει συγκεντρώσει το μεγαλύτερο και κυριότερο μέρος των Βιβλιοκρισιών του. Οι Βιβλιοκρισίες του είναι αν δεν είναι παράτολμη η άποψή μου, ένα «ανοιχτό πανεπιστήμιο» κριτικής γραφής και μεθόδου της πεζογραφίας. Η σκέψη του πεζογράφου συγχωνεύεται με το ανιχνευτικό σύμπαν του κριτικού- και το αντίθετο- και έχουμε έναν άλλο γνωστό μας κόσμο που τα όρια μεταξύ της πρωτογενούς δημιουργίας και της δευτερογενούς των κρίσεων συγχωνεύονται σ' ένα συγγραφικό πανόραμα αναγνωστικής απόλαυσης, αρωμάτων και γεύσεων και προπάντων ενεργοποίησης των δικών μας κρίσεων. Φυσικά ο κριτικός Αλέξανδρος Κοτζιάς που τιμάμε στα Λογοτεχνικά Πάρεργα την μνήμη του δεν είναι ο μόνος έλληνας κριτικός ο οποίος διέθετε αυτό το χάρισμα, υπήρξαν και θα υπάρξουν και άλλοι στο μέλλον, πάντως όπως αποδείχτηκε υπήρξε κατά την διάρκεια των πνευματικών του ενασχολήσεων ένα εργασιομανές άτομο που δούλευε πάντα σεβόμενος τους αναγνώστες του, τους τσιγκλούσε να καλλιεργήσουν το δικό τους κριτήριο, να αναπτύξουν την  δική τους σκέψη, να μην μένουν αγκυλωμένοι σε συγγραφικά «θέσφατα», να ανοίξουν τα φτερά της φαντασίας τους στο ευχάριστο ταξίδι της ανάγνωσης και να αρχίσουν μία συνομιλία με ότι μας λέει και μας παρουσιάζει ο συγγραφέας και όχι όπως θα θέλαμε εμείς ως αναγνώστες να μας πει και να μας δείξει. Και, όσο για τους συγγραφείς- που πίστευε ότι δεν υπάρχουν ταλαντούχοι-αλλά αποτέλεσμα σκληρής και συνεχής δουλειάς, να ακολουθήσουν συγκεκριμένους κανόνες και μεθόδους γραφής που και ο ίδιος ακολούθησε ως λογοτέχνης και διδάχθηκε ως αναγνώστης έργων άλλων.    

  ΚΡΙΤΙΚΟ  ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΟΓΙΟ

              ΤΟΥ

     ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ  ΚΟΤΖΙΑ

 

     ΜΑΝΤΩ  ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΥ

Μετα-γραφή ή Εμπειρία συνόρων, 1975

    Τον Φεβρουάριο του 1969 η Μαντώ Αραβαντινού, εγκαταλείποντας τη χουντοκρατούμενη Ελλάδα με ανακούφιση αλλά και με την αγωνία ότι ίσως δεν θα μπορέσει ποτέ να γυρίσει στην πατρίδα, έφτασε στο Δυτικό Βερολίνο. Τη φιλοξένησε εκεί, πάνω από ένα χρόνο, μιά ακαδημία, που, επιφορτισμένη να συντηρεί τον διεθνή χαρακτήρα της κουλτούρας, στην άλλοτε γερμανική πρωτεύουσα, προσκαλεί λογοτέχνες και καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο. Δυό χρόνια αργότερα η Αραβαντινού, αυτοεξόριστη τώρα στο Παρίσι, έγραψε τις εμπειρίες της από εκείνη τη φιλοξενία στο ιδιότυπο αυτό «ταξιδιωτικό»- το πρώτο πεζογραφικό βιβλίο της- που θα πρέπει να παραμερίσεις πολλές επιφυλάξεις για να δεχτείς ότι τελικά εντάσσεται στο είδος.

   Οι χρονολογίες, αλλά και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες συγκεντρώθηκε το υλικό που γράφτηκε το βιβλίο έχουν τη σημασία τους. Πάντως, όχι συμπτωματικά ή μάταια το συσχετίζει η συγγραφέας με την ποίησή της (τρείς ολιγοσέλιδοι τόμοι με τον κοινό τίτλο Γραφή) σημαδεύοντας δισήμαντη την πρώτη λέξη στο διάζευγμα του τίτλου του. Γιατί αναμφισβήτητα μιά έντονη ποιητική καταβολή δεσπόζει στο υπόστρωμα- και όχι πάντοτε μόνο στο υπόστρωμα των σελίδων του.

   Είναι πρώτα-πρώτα η ελλειπτική τεχνική του στην ανάπτυξη των σπονδύλων της αφήγησης ή στα περάσματα από τον ένα στον άλλο σπόνδυλο’ είναι επιπλέον και ο ελλειπτικός λόγος του, που κάποτε απογυμνώνεται ως το σημείο ώστε διακεκριμένα αφηγηματικά ή περιγραφικά στοιχεία περιορίζονται σε μιά απλή μονολεκτική παράθεση. Μόνον η ποιητική εγρήγορση του αναγνώστη μπορεί να εξασφαλίσει τη λειτουργία μιάς τέτοιας γραφής. Είναι ύστερα η υδραργυρική κινητικότητα του χρόνου, γιατί η αφήγηση δεν ξετυλίγεται ευθύγραμμη παρά συνεχώς παλινδρομεί και θρυμματίζεται έτσι καθώς ανασύρεται από τη μνήμη’ και είναι ακόμη οι συνεχείς συνειρμικές αποδράσεις σε άλλους τόπους και χρόνους πέρα από τον τόπο και τον χρόνο της κύριας αφήγησης. Όμως με τον τρόπο αυτό το αντικείμενο, με το οποίο υποτίθεται ότι καταπιάνεται το βιβλίο, υποχωρεί και θαμπώνει μπροστά στον «ιμπεριαλισμό» του υποκειμένου και στη σωρεία των προβλημάτων που το κατατρέχουν. Είναι, τέλος, η βασικά αντιταξιδιωτική στάση αυτού του υποκειμένου με τη ματωμένη ευαισθησία και την τυραννισμένη σκέψη’ η συγγραφέας ουσιαστικά δεν διαλέγεται με τον ξένο τόπο που και τη γλώσσα του ακόμη αγνοεί, παρά διαλέγει και βλέπει από τον άγνωστο τόπο, ό,τι συντονίζεται με τα προσωπικά της βαθύτερα σκιρτήματα, βιώματα, αναμνήσεις, και μεταμέλειες, που βρίσκουν έτσι την έκφρασή τους από αφορμή ή μέσα από τα όσα κατ’ επιλογήν παρατηρεί. Από την άποψη αυτή της «προϊδεασμένης» παρατήρησης το βιβλίο της Αραβαντινού συγγενεύει κάπως με τον «ταξιδιωτικό μονόλογο» του Βασίλη Βασιλικού Η Μυθολογία της Αμερικής.

   Δεν μειώνουν καθόλου το ενδιαφέρον του βιβλίου οι «ανορθοδοξίες» αυτές. Ίσα-ίσα, καταλήγουν σ’ ένα κείμενο προσωπικό, φορτισμένο, όλο παλμό και ένταση, πλούσιο στην ποικιλία των καυτών θεμάτων που θίγει, βαθιά ανθρώπινο και υπεύθυνο στην αγχώδη επισήμανση των ενδεχομένως μοιραίων αδιεξόδων που απειλούν τον σημερινό χορτασμένο κόσμο μας και των ενδεχομένων εγκλημάτων που κυοφορούνται στα λιπαρά του σπλάχνα. Φοβάμαι, ωστόσο, ότι το ευτυχισμένο αυτό συγγραφικό αποτέλεσμα δεν θα κάνει διόλου ευτυχισμένους εκείνους που φιλοξένησαν την Αραβαντινού στον τόπο τους. Κατά κάποιο τρόπο η φιλοξενούμενή τους εκμεταλλεύθηκε τον συγκεκριμένο τόπο όπου βρέθηκε σαν δυναμικό πλέγμα συμβόλων για να μεταδώσει καταστάσεις γενικότερες. Συγγραφικά αυτό είναι νόμιμο. Δεν ξέρω όμως αν είναι και δίκαιο. Εμείς τον Εδμόνδο Αμπού δεν τον έχουμε συγχωρέσει ακόμη.

   Έτσι, λοιπόν, η μακρά παραμονή στο Δυτικό Βερολίνο και οι τακτικές επισκέψεις στο Ανατολικό φέρνουν τη συγγραφέα σ’ ένα χώρο, που δεν θα ήταν υπερβολή αν τον χαρακτήριζε κανείς εφιαλτικό. Το τείχος διχάζει την πολιτεία σε δυό κομμάτια άγνωστα μεταξύ τους και εχθρικά, όπως η σύγχρονη ζωή διχάζει την ψυχή και την προσωπικότητά μας αφήνοντάς μας σ’ ένα δίλημμα σχετικά με την πραγματική μας ταυτότητα. Και από τις δύο πλευρές του τείχους ξενόφοβα πλήθη με τον ρατσισμό λανθάνοντα μέσα τους έχουν αποβάλει κάθε ιδεαλισμό και έχουν παραδοθεί στην αλόγιστη κατανάλωση. Καλοκαθισμένοι και μέχρι μανίας πειθαρχημένοι νοικοκυραίοι με ψαρίσια μάτια και ανέκφραστο πρόσωπο, άφιλοι, υποκριτές και ανάλγητοι, αποδιώχνουν κάθε σκέψη για την ενοχή του παρελθόντος, για την ψυχοβόρα πεζότητα του παρόντος και την απειλή του μέλλοντος, πού ωστόσο βρίσκεται μπροστά στη μύτη τους- πολυβολεία, συρματοπλέγματα, ένοπλοι φρουροί, ψυχροπολεμική υστερία. Κατάλοιπα των αυτοκρατορικών καιρών και υπερμοντέρνα αμερικανοπρεπώς κακόγουστα οικοδομήματα εναλλάσσονται με βομβαρδισμένα ερείπια όπου στο χορτάρι σωριάζονται σκουπίδια, με προσόψεις κτιρίων δίχως εσωτερικό, με σιδηροδρομικούς σταθμούς απ’ όπου κανένα τραίνο δεν ξεκινάει. Οι δρόμοι του Βερολίνου δεν οδηγούν πουθενά. Μήτε οι προσπάθειες της ακαδημίας που πασχίζουν μάταια να κρατήσει στη ζωή την κουλτούρα και καλλιεργεί απλώς μια πνευματική τεμπελιά κι έναν πιθηκισμό που εκστασιάζεται μπροστά σε κάθε νεωτεριστική πομφόλυγα. Η αδιαπέραστη αυτή κοινωνία της καθημερινότητας και της πλήξης, κτηνώδης στην αυταρέσκεια και τον υλισμό της, βλέπει σαν εχθρό τον ποιητή και τον καλλιτέχνη, και τους ποδοπατάει προτού τους στραγγαλίσει. Και μολαταύτα, αν πρόκειται να έλθει κάποτε η σωτηρία θα έλθει από το τραγούδι και την ποίηση.

    Και καθώς η υπότροφος ποιήτρια σφαδάζει μέσα σ’ αυτό το ασφυχτικό περίγυρο του βορρά, έχει άφθονα ερεθίσματα για να σκύψει εταστικά πάνω στις μεσογειακές της ρίζες, να ξαναδεί συγκριτικά τον λαό της και τη γλώσσα της, να αναλογιστεί την τραγωδία που τα τελευταία σαράντα χρόνια δοκιμάζει ο τόπος της. Είναι μιά τραγωδία που ξεκίνησε από την καγκελαρία του  Βερολίνου και σάρωσε τη γη του ήλιου και της ανθρώπινης ζεστασιάς πρώτα ως φασιστική ιδεολογία και μίμηση, ύστερα ως Κατοχή και Εμφύλιος Πόλεμος, αργότερα ως μισαλλοδοξία, διωγμός και μετανάστευση, πρόσφατα ως τερατική νεκρανάσταση με τη γελοία δικτατορία των συνταγματαρχών. Ολόγυρά της αντίκριζε τώρα τους Ρωμιούς ξενιτεμένους εργάτες με τα σημάδια της πατροπαράδοτης ανέχειας και ανασφάλειας στα μαυριδερά τους πρόσωπα, να βολοδέρνουν και να οραματίζονται χρυσά κουτάλια ή κομπίνες, χαμένοι και αταίριαστοι, υποψήφια ψυχικά ναυάγια, μέσα σ’ έναν κόσμο που τους περιφρονεί και τους μεταχειρίζεται σαν κατακάθια. Μπροστά της ορθώνεται το φάσμα μιάς Ευρώπης που θα έχει μετατραπεί ολόκληρη από την κατανάλωση σε ανάλογη αποστειρωμένη κόλαση. Και πίσω της την καταδιώκουν ολοένα σαν τα στοιχεία οι φοβερές αναμνήσεις, παλαιότερες και πρόσφατες: διώξεις, φυλακίσεις δίκες, βασανιστήρια, η Κατοχή, ο Δεκέμβρης, οι εκτελέσεις, το αίμα. Πραγματικά, από τις πιό δυνατές σκηνές του βιβλίου είναι εκείνη στις σελ. 81-84: στη μνήμη αναπηδάει το ανοιξιάτικο πρωινό στην κατοχική Αθήνα με το καμιόνι που κουβαλάει τα γυμνά πτώματα των τουφεκισμένων της Καισαριανής, κι αμέσως κατόπιν έρχεται η τωρινή συνάντηση της συγγραφέας με τον Γερμανό ποιητή που στρατιώτης τότε είχε παρακολουθήσει εκείνη την εκτέλεση για να γράψει αργότερα ένα σπαρακτικό ποίημα:

        Είδα τους σκοτωμένους,

        μιά πεδιάδα από σκοτωμένους.

        Ανάμεσα στα λιθάρια, τις ξυλόψειρες,

        μολυντήρια και τις σαρανταποδαρούσες

        ανάσαινα τη μυρουδιά του χλώριου απ’ το

        κοιμητήριο

        όμηροι στα πεδία ασκήσεων, κι έμεινα

        βουβός.

   Άς συμπαθάνε οι Βερολινέζοι αμφιτρύωνες τη μεροληψία ή έστω και την προκατάληψη της φιλοξενούμενης τους. Το βιβλίο που της έδωσαν την ευκαιρία να μας προσφέρει μπορεί να είναι οξύ, οργισμένο και άδικο, είναι όμως καλό. Και μας είναι χρήσιμο. Τα σήματα κινδύνου σε όλους είναι χρήσιμα. Σελ. 112-116

Πρώτη δημοσίευση εφημερίδα Η Καθημερινή 22/6/75

        ΣΤΑΥΡΟΣ  ΒΑΒΟΥΡΗΣ

Εν ερημίαις και σκολιαίς, 1965

   Με μιά σειρά από ολιγοσέλιδες ποιητικές συλλογές ο Σταύρος Βαβούρης έχει δημιουργήσει ένα δικό του, προσωπικό χώρο στη μεταπολεμική μας ποίηση’ ένα χώρο στυφό και ζοφερό, όπου ανακοχλάζουν πάθη αβυσσαλέα και όπου καίριες πτυχές της σύγχρονης προβληματικής φωτίζονται από το βαρύ άστρο του Εωσφόρου’ ο ποιητής της «Ηλέκτρας», καθόσουν τουλάχιστον γνωρίζει ο υποφαινόμενος, θα πρέπει να θεωρηθεί ο εισηγητής του δαιμονισμού στην ποίησή μας. Τώρα, με το μικρό αυτό τόμο «πεζών κειμένων» για πρώτη φορά ο Βαβούρης αποφασίζει να δοκιμάσει τις δυνάμεις του και σε ένα άλλο είδος. Μιά απόφαση πολύ σωστή, γιατί, μολονότι ο πεζογράφος Βαβούρης υπολείπεται του ποιητή, κατορθώνει ωστόσο να προσφέρει τέσσερα αξιανάγνωστα διηγήματα.

   Ποιητικές ιδέες αναπτυγμένες σε πεζό, χαρακτήρισε ο ίδιος ο συγγραφέας την προσφορά του αυτή σε πρόσφατη συνέντευξή του στη Μεσημβρινή (14.5.65). Πραγματικά, εκείνο που διακρίνει τις τέσσερις παράξενες ιστορίες του, που ως θέματα και ως ανάπτυξη έχουν μιά σαφή καφκική χροιά, είναι ο ποιητικός πυρήνας τους. Μιά βασική διάθεση, η ίδια και στις τέσσερις- μιά έντονη γεύση θανάτου, απόγνωση, συγκαλυμμένος τρόμος, αποστροφή, αλλά και μυχιαίτατη εξανάσταση μπροστά στο τόσο εξευτελιστικό για τον άνθρωπο μοιραίο μυστήριο.

        Από αυτόν τον δυναμικό κοινό πυρήνα, αναφύονται δηλητηριώδη παρακλάδια, που αγκαλιάζουν ασφυχτικά και απ  ένα, διαφορετικό στο κάθε διήγημα, κεφάλαιο της καθημερινής ζωής μας. Γιατί σε όλα τα διηγήματα- κράματα πραγματικού και ονειρικού- υπάρχει με αρκετή αφαίρεση, βέβαια, και ο εξωτερικός κόσμος όπως υποπίπτει στην άμεση αντίληψή μας. Μόνο που με τον τρόπο αυτό, με τη συνεχή μεταπήδηση από τον ένα αναβαθμό στον άλλο, το σπίτι, ο πατέρας, η μάνα, ο μικροαστικός βάλτος, η ασφυξία της δημόσιας υπηρεσίας, η μοναξιά, η φθορά του χρόνου κτλ. δέχονται το καταυγαστικό μαύρο φώς του θανάτου.

        Έτσι, ο καρυωτακικός ξοφλημένος μονήρης, που ερωτοτροπεί με την ιδέα του αυτοχειριασμού, βλέπει στο «Ο νέος γείτονας» να εγκαθίσταται στο διπλανό του δωμάτιο ένας μυστηριώδης συγκάτοικος, που ασκεί μιά αλλόκοτη γοητεία πάνω του, ώσπου έντρομος, αντιλαμβάνεται πώς είναι ο Χάρος και του παραδίδεται. Ένα ογκώδες μαρμάρινο τερατούργημα είναι «Το άγαλμα» εντοιχισμένο στο σαλόνι ενός αηδιαστικού μικροαστικού σπιτιού. Το έχει επιβάλει ο μετριότατος πατέρας, που όσο γερνάει του μοιάζει, και όλοι το αποδέχονται εκτός από τον αλαφροϊσκιωτο γιό, τον απροσάρμοστο και ανίκανο για οποιαδήποτε πρακτική δουλειά. Όταν, μετά τον θάνατο του πατέρα, θα επιχειρήσει να το πετάξει, το άγαλμα πέφτοντας θα τον συντρίψει. Ένας νεαρός νεκρός στο «Ο δραπέτης» παρακολουθεί την κηδεία του και μάταια πασχίζει να επικοινωνήσει με τον κόσμο και τους αγαπημένους πού άφησε, ενώ σιγά-σιγά ο άλλος κόσμος, ο μυστηριώδης και τρομερός, τον καταπίνει. Τέλος, στο «Βύθισμα», ένας ασυμβίβαστος βουλιάζει μέσα στο βούρκο, πρώτα ως τη μέση, έπειτα ως το λαιμό, ώσπου τελικά χάνεται, ενώ ο συμβιβασμένος υπάλληλος φίλος του αδυνατεί να τον σώσει και μόνο νιώθει στα ξαφνικά ότι και ο ίδιος, και όλα, το υπουργείο, η χώρα, ο κόσμος, βουλιάζουν.

        Μεστή σε ουσία είναι, λοιπόν, και η πεζογραφία του Βαβούρη. Και αν δεν βαραίνει ανάλογα στη δεκτικότητά μας, είναι γιατί η έκφρασή της δεν είναι ανάλογη-εκτός από την ανεπαρκή επεξεργασία βασικών εικόνων ή τη χρήση λεπτομερειακών στοιχείων χωρίς μοναδικότητα, ο τόνος κυρίως έχει μιά ασύμβατη με το περιεχόμενο ελαφράδα. Αν όμως δεν υπήρχαν αυτές οι επιφυλάξεις, τότε δεν θα επρόκειτο απλώς για τέσσερα άξια λόγου διηγήματα, αλλά για βιβλίο σπουδαίο και θεμελιακό της νεώτερης πεζογραφίας μας. σελ. 117-119

Πρώτη δημοσίευση Εφημερίδα Μεσημβρινή, 11/6/1965

        ΤΑΣΟΣ  ΛΕΙΒΑΔΙΤΗΣ

Το Εκκρεμές, 1966

        Χωρίς αμφιβολία, ένας νέος δρόμος, ανοίγεται τώρα στον Τάσο Λειβαδίτη. Είναι, ωστόσο, περίεργο ότι έπρεπε να περάσουν πρώτα δεκαπέντε χρόνια αποκλειστικής θητείας στην ποίηση, ότι χρειάστηκε να προηγηθούν εννέα συλλογές, που του είχαν εξασφαλίσει μιά καλή θέση ανάμεσα στους μεταπολεμικούς ποιητές μας, για ν’ ανακαλύψει τόσο απροσδόκητα τις δυνατότητές του και στην πεζογραφική έκφραση. Κι ακόμα, το πιό περίεργο είναι πώς αυτός ο καινούργιος δρόμος, όπου μόλις άρχισε να πορεύεται, παρά τις όποιες «διασταυρώσεις»- και είναι κάμποσες στα σημεία- με την ως τα σήμερα ποιητική τροχιά του, βασικά εμφανίζεται όχι απλώς ανεξάρτητος, αλλά ουσιαστικότατα διιστάμενος. Θυμώδης, επαναστατική, συχνά θορυβώδης σαν ιαχή συλλαλητηρίου η ποίησή του- ποίηση κοινωνικού αναβρασμού και άκρατου μεσσιανισμού, με διαθέσεις ομαδικής οργής, με εικόνες εξαγριωμένου πλήθους, με πάθος ριζικών καταλύσεων εν ονόματι της δικαιοσύνης, αλλά και με αρκετές «εκτροπές» προς αυθεντικά ερωτικές και βαθύτατα προσωπικές λυρικές στιγμές, που κατά τη γνώμη του υποφαινόμενου αυτές έχουν καρποφορήσει στους πιό γνήσιους στίχους του.

   Αντίθετα, οι πεζογραφικές σελίδες του θα έλεγε κανείς πώς έχουν μοναδική αφετηρία τους τις «εκτροπές» ακριβώς εκείνες. Εδώ το προσωπικό στοιχείο διεκδικεί τα δικαιώματά του και καταλαμβάνει όλο σχεδόν το χώρο, απωθώντας την κοινωνική διαμαρτυρία στα αφανή περιθώρια. Και δεν πρόκειται πιά για την ερωτική ή τη ρεμβαστική διάθεση ενός μοναχικού ανθρώπου, ίσα-ίσα που οι τέτοιοι τόνοι απουσιάζουν ολωσδιόλου από τον πεζογράφο Λειβαδίτη. Πρόκειται για το πλέγμα της αγωνίας του σημερινού ατόμου, που δειλά-δειλά είχε πρωτοεμφανιστεί ως κάποιες φευγαλέες νύξεις στη συλλογή του Οι γυναίκες με τ’ αλογήσια μάτια (1958) και που τώρα εισβάλλει ακάθεκτο ως παντοκρατορία του παραλόγου, του ονειρικού και προπάντος του εφιαλτικού, ως δέος μπροστά στη ροή του χρόνου- το βασικό αυτό μοτίβο υποδηλώνει και ο τίτλος Το Εκκρεμές- ως τρόμος κάτω από το συντριπτικό γόνατο της μοίρας, ως εξανάσταση ενώπιον της εξευτελιστικής κοινής καταδίκης είς θάνατον,, ως φυλλορρόισμα της κάθε ελπίδας μέσα στο τυφλό παιχνίδι των αδυσώπητων, απρόσωπων δυνάμεων. Το αποτέλεσμα είναι πώς οποιοδήποτε από τα οκτώ διηγήματα αυτού του τόμου θα όπλιζε άλλοτε τον κάθε ηλίθιο ή φαρισαίο Ζντάνωφ με τη μεγάλη μάχαιρα για να κόψει από τον ώμο το χέρι του βέβηλου «παρακμία». Η αλήθεια, ωστόσο, είναι πώς ο πεζογράφος Λειβαδίτης παρέχει τα ενδόσιμα για μιά «κοινωνική ερμηνεία» των κειμένων του και μιά κάποια αποδοχή τους από την ελαστικότερη μαρξιστική κριτική των ημερών μας. Γιατί, ενώ τέτοιες, όπως προαναφέρθηκαν, είναι οι διαθέσεις του, ενσαρκώνονται κατά κανόνα, σε περιστατικά τσαλαπατημένων από το κοινωνικό σχήμα ανθρώπων- αποτυχημένοι φτωχοϋπάλληλοι, ξεπεσμένοι μικροαστοί κ.ο.κ.

    Παρά την πασίδηλη παρουσία καφκικών «ευρημάτων»- στο «Ύποπτο χέρι», λόγου χάρη, ο τραπεζικός γραφιάς αρχίζει να μεταμορφώνεται σε πίθηκο, στο «Η εσχάτη των ποινών» οι δεσμοφύλακες είναι πανομοιότυποι και το κατηγορητήριο απροσδιόριστο κτλ.- η επίδραση του συγγραφέα της Δίκης είναι μάλλον επιδερμική. Αν ήθελε ν’ αναζητήσει κανείς τις καταγωγικές ρίζες της πεζογραφίας του Λειβαδίτη, θα έπρεπε, περνώντας από τον εσωτερικό μονόλογο του μεσοπολέμου, να φτάσει στην κλασική ρωσική λογοτεχνία και κυρίως στο ντοστογιεφσκικό Υπόγειο. Οπωσδήποτε, είτε ονειρικές συνυφασμένες με στοιχεία του πραγματικού είναι οι σελίδες του, είτε «ρεαλιστικότερες» συνυφασμένες με στοιχεί του ονείρου- όπως π.χ. στο «Μοιραίο στοίχημα», το καλύτερο ίσως διήγημα του τόμου, όπου ο τυπικός, ασήμαντος, νομαρχιακός υπάλληλος για να εντυπωσιάσει την επαρχιακή «καλή τάξη» στοιχηματίζει να δώσει το χέρι του στον ιπποπόταμο του ζωολογικού κήπου- υπάρχει σε όλα τα διηγήματα μιά συρροή κοινών σημείων, που διαπλάθουν και τη φυσιογνωμία του βιβλίου.

   Και είναι τα σημεία αυτά, εκτός από τη σημερινή αθλιότητα του αποτυχημένου «ήρωα», μιά έντονη νοσταλγία για τον χαμένο παράδεισο της παιδικής ηλικίας μέσα στην ασφάλεια και στη ζεστασιά ενός καλοστεκούμενου σπιτικού’ κάποιο σοβαρό τραύμα πού προξενήθηκε εκείνα τα χρόνια ή κατά την εφηβεία- ωραιότατα συμβολίζεται με τις «Χελώνες» που στο ομώνυμο διήγημα χώνουν κάθε τόσο στο στόμα του «θύματος»- και στοίχειωσε έκτοτε τη ζωή του’ μιά συγκινητική και τρυφερή προσήλωση στην ιερή μνήμη της μάνας’ μιά βουβή επίκριση για τον πατέρα που, αρχή των δεινών, διέπραξε το σφάλμα να ξεπέσει’ μιά περιφρόνηση για το υπόλοιπο ανάλγητο οικογενειακό περιβάλλον’ τέλος, μιά έντονη λαχτάρα ανάδειξης ή επίδειξης.

    Ένας τόνος υπερβολής- υποπίπτουν και οι εφιάλτες στο αμάρτημα- μερικές σποραδικές εκζητήσεις, προπαντός σε κάποιες καίριες χειρονομίες, που προδίδουν λογική προκατασκευή, κι ακόμα το γεγονός ότι τα πράγματα πολύ ευχερώς ωθούνται ως τις έσχατες συνέπειές τους- αυτοκτονία, τρέλα, έγκλημα- αποκόπτοντας έτσι τελικά τις γέφυρες της ομοιοπάθειας, συνιστούν τα βασικά μειονεκτήματα του οπωσδήποτε ενδιαφέροντος αυτού βιβλίου. Σελ. 148-150

Πρώτη δημοσίευση Εφημερίδα Μεσημβρινή, 21/1/67

      ΝΑΣΟΣ  ΒΑΓΕΝΑΣ

  Η Συντεχνία, 1976

Ο Νάσος Βαγενάς είναι, πιστεύω, από τους πιό σοβαρούς και τους πιό ελπιδοφόρους συγγραφείς της νεώτερης γενιάς, πού μόλις αρχίζει να αποτυπώνει τη φυσιογνωμία της στο χώρο των Γραμμάτων μας. Προικισμένος με ποικίλες ικανότητες αλλά και αρματωμένος με σωστές σπουδές σε ονομαστά ευρωπαϊκά πανεπιστήμια μας έχει προσφέρει κιόλας, διακριτικά και αθόρυβα, μιά σειρά από κείμενα, που καλύπτουν ένα φάσμα ασυνήθιστα ευρύ: φιλολογία, πεζογραφία, ποίηση, κριτική’ και που αποκαλύπτουν όχι μόνο την πολυμέρεια των ενδιαφερόντων του αλλά και ένα δουλευτή που τον διακρίνουν η ευθυκρισία, η προσοχή και η στοχαστικότητα, συνταιριασμένες με ευαισθησία, φαντασία και ευρηματικότητα.

   Φυσικά, στο σημερινό μας σημείωμα θα μας απασχολήσει μόνον ο πεζογράφος. Ωστόσο, είναι αμφίβολο αν στην περίπτωση του Βαγενά χωρούν τέτοιες «στεγανοποιήσεις». Γιατί και τα τρία σύντομα πεζογραφήματα αυτού του τόμου- δεύτερου με λογοτεχνήματά του, ύστερα από την ποιητική συλλογή Πεδίον Άρεως (1974)- έχουν τόσο «ανορθόδοξη» υφή, ώστε η σύλληψη και η ευτυχισμένη πραγμάτωσή τους θα ήταν αδιανόητες αν ο δημιουργός τους δεν διέθετε και τις υπόλοιπες ιδιότητες που προαναφέρθηκαν: του φιλόλογου, του κριτικού, του ποιητή. Και μόνον η αναγραφή των τίτλων τους καθιστά σαφέστερο τον τρόπο αυτής της μάλλον σπάνιας διασταύρωσης και συλλειτουργίας: «Πάτροκλος Γιατράς ή οι ελληνικές μεταφράσεις της Έρημης Χώρας, «Μενέλαος Σοϊλελμετζίδης, 1889-1955». «Πρόλογος στη δεύτερη έκδοση του Ίλιγγου».

   Τίτλοι για φιλολογικά ή κριτικά μελετήματα, βέβαια. Και το κυριώτερο, τα κείμενα που στεγάζουν μοιάζουν να ανταποκρίνονται σχολαστικά στις αξιώσεις του είδους: μεθοδολογία, ύφος στεγνό και ακριβολόγο, παραθέματα, παραπομπές, υποσημειώσεις. Με τη διαφορά ότι τα κείμενα αυτά απλώς υποδύονται το έργο της κριτικής ή της φιλολογίας’ το αντικείμενό τους, όταν δεν είναι πέρα για πέρα φανταστικό- στο τρίτο πεζογράφημα- είναι κράμα από πραγματικά και πλασματικά στοιχεία. Το πόσο πετυχημένος είναι αυτός ο φενακισμός το φανερώνει και τούτο: Δεινός Άγγλος ελληνιστής, που διάβασε πρίν από λίγα χρόνια σε χειρόγραφο το πρώτο πεζογράφημα, εκδήλωσε την απορία του για το πώς του είχε διαφύγει ένας ακόμα μεταφραστής του Έλιοτ στη γλώσσα μας- ο ανύπαρκτος Πάτροκλος Γιατράς- κι ακόμη θορυβήθηκε επειδή πίστεψε ότι αγνοεί την αναφερόμενη σ’ αυτό φανταστική συνάντηση του ποιητή με τον απεσταλμένο του Πάπα στα 1921 και το πλασματικό καναδέζικο σύγγραμμα του 1956, όπου τάχα γίνεται η μνεία της.

   Κάτω όμως από την ξερά φιλολογική ή αυστηρά κριτική επιφάνειά τους τα τρία πεζογραφήματα λειτουργούν ως ατόφια έργα τέχνης. Το έντονο διανοητικό παιχνίδι στο οποίο σε παρασύρουν χάρη στον ιδιόρρυθμο χαρακτήρα τους, αποθέτει, εντέλει μέσα του κάποια δραματική κατάσταση. Οι διασκεπτικοί διασκελισμοί τους καθ’ οδόν απροσδόκητα μεταστοιχειώνονται, παύουν να επενεργούν ως οι άψογες λογικές προτάσεις, που είναι και αρχίζουν να αντικατοπτρίζουν τους ιριδισμούς κάποιας πρισματικής ψυχής. Νιώθεις λοιπόν σαν μέσα από ρωγμές αδιόρατες της άχρωμης και συγκινησιακά αφόρτιστης γραφής να έχει έξαφνα αναδυθεί μιά ατμόσφαιρα διαποτισμένη με ανθρώπινη θερμοκρασία, με λεπτή συγκρατημένη ειρωνεία, με κρύφια συγκίνηση. Βλέπεις ακόμη να αναδεύουν εμπρός σου κάποιες ανθρώπινες φιγούρες πότε πλαστικότερες-οι επώνυμοι ήρωες στο πρώτο και το δεύτερο πεζογράφημα-πότε ολότελα αχνές αλλά ίσως και γι’ αυτό πειστικότερα δραματικές- ο ανώνυμος δοκιμιογράφος στο δεύτερο και ο επίσης ανώνυμος συγγραφέας του προλόγου στο τρίτο. Τέλος, σε κάποια σημεία τους- κατεξοχήν στο τρίτο- διαπιστώνεις τη δωρεά της ποιητικής υποβολής. Αυτός είναι ο τρόπος του Νάσου Βαγενά.

   Για την ακρίβεια, αυτός είναι ένας από τους τρόπους του Μπόρχες, στον οποίο δεν παραλείπει να μας παραπέμψει με τη φιλολογική ευσυνειδησία του ο συγγραφέας. Τον τρόπο αυτό τον εισήγαγε στην πεζογραφία μας, αν δε λαθεύω, ο αλησμόνητος Ρόδης Ρούφος με το ψευδοκριτικό αφήγημα «Μια ελληνική δόξα», που είχε κυκλοφορήσει πολυγραφημένο στα 1966 και έχει περιληφθεί στη μεταθανάτια έκδοση των λογοτεχνικών του καταλοίπων. Επιλογή (1973). Όμως ο Ρούφος έγραψε μιά καθαρή σάτιρα με κύριο στόχο του τα νεοελληνικά πνευματικά πράγματα και κάποια παρακμιακά φαινόμενα που παρατηρούνται στον δυτικοευρωπαϊκό πνευματικό ορίζοντα. Ο Βαγενάς απεναντίας δεν σατιρίζει. Χρησιμοποιεί την ειρωνεία, αλλά οι σκοπεύσεις του κατευθύνονται σε πολλαπλά επίπεδα.

   Έτσι, σε μιά πρώτη προσέγγιση, θα νόμιζε κανείς, παρασυρμένος από το υλικό και από την υφή των πεζογραφημάτων, ότι τα ενδιαφέροντα του συγγραφέα εξαντλούνται σε διαδραματιζόμενα μέσα στο στενό κύκλο των διανοουμένων μας, πράγμα το οποίο απατηλά υποδηλώνει και ο τίτλος του τόμου. Στη συντεχνία ανήκει ο Πάτροκλος Γιατράς, που καταπιάνεται με ένθεο ζήλο να φιλοτεχνήσει μιά νέα μετάφραση της Έρημης Χώρας αλλάζοντας και το περιεχόμενο του ποιήματος, αφού ο θρησκευόμενος Έλιοτ πρόδωσε την εντολή της απρόσωπης Ποίησης και έδωσε κάτι διαφορετικό από την εξαγγελία που απαιτούσε η ιστορική ώρα. Όπως στη συντεχνία ανήκει και ο Μενέλαος Σοϊλελμετζίδης, η πιό προωθημένη, υποτίθεται, ποιητική συνείδηση των καιρών μας, που καταλήγει στην άρνηση της ποίησης και της ποιητικής δόξας, όχι επειδή προσκρούει πάνω στο τείχος του ανέκφραστου όπως ισχυρίζεται, αλλά επειδή, αναζητώντας το αληθινό πρόσωπό του, επιδιώκει με την πολυσήμαντη «πράξη» της άρνησής του να αναδειχθεί σε συμβολικό ήρωα ενός λογοτεχνικού αριστουργήματος το οποίο ελπίζει ότι θα εμπνεύσει η μοναδική συμπεριφορά του σε κάποιον τρίτο. Το ίδιο στη συντεχνία συναριθμείται και ο μυθιστοριογράφος του Ίλιγγου, που προλογίζοντας την προετοιμαζόμενη δεύτερη έκδοση του βιβλίου του φτάνει πρώτα στην αναίρεση του μυθιστορήματος το οποίο ξετυλίγεται μέσα στο δικό του μυθιστόρημα και καταλήγει να μην εκδώσει καν το βιβλίο του.

   Κάτω όμως από αυτές τις φαινομενικά συντεχνιακές ακροβασίες, που ασφαλώς εκφράζουν οδυνηρές πνευματικές οδύσσειες, και θίγουν καίρια προβλήματα φιλοσοφίας της τέχνης, στον αναγνώστη, ξανοίγεται ένα ευρύτερο επίπεδο- καταστάσεις γενικότερες. Ο Σοϊλελμετζίδης, πού διαλέγει για λογοτεχνικό ψευδώνυμο το κακόηχο όνομα ενός πολεμιστή και που παλινδρομεί ανάμεσα στον Βιτγκενστάιν και τον Ιούλιο Βέρν, παραμένει οπωσδήποτε μέσα στα όρια ενός ψυχολογισμού και κατά τούτο παρουσιάζει μόνο το μειωμένο ενδιαφέρον μιάς ιδιάζουσας ανθρώπινης περίπτωσης. Αντίθετα, ο Πάτροκλος Γιατράς, παλιός επαναστάτης και πολιτικός κρατούμενος, μαγκωμένος μέσα στη νεοελληνική πραγματικότητα, συνοψίζει το πάθος και τα πάθη μιάς ολόκληρης ιστορικής εποχής. Όσο για τον πρόλογο του Ίλιγγου- αληθινό αραβούργημα υπαινικτικής γραφής- συμπυκνώνει μιά βαριά, ζοφερή, θα έλεγε κανείς, διάθεση απέναντι στην αλλοφροσύνη και το μακελειό της Κατοχής και του Εμφύλιου. Έχει λοιπόν τη σημασία του- η κάθε αράδα στον Βαγενά έχει τη σημασία της- που ο φανταστικός μυθιστοριογράφος απαρνιέται το βιβλίο του, όταν η στρατιωτική δικτατορία μας ξαναρίχνει στον ίδιο φαύλο κύκλο της φωτιάς και του αφανισμού. Σ. 120-124

Πρώτη δημοσίευση εφημερίδα Η Καθημερινή 20/6/1976

        ΑΝΕΣΤΗΣ  ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ

  Το Ξενοδοχείο και το Σπίτι, 1966

Από την ποίηση ξεκίνησε ο Ανέστης Ευαγγέλου με μιά μικρή συλλογή, την Περιγραφή εξώσεως (1960), πού όσοι συστηματικά παρακολουθούν τα λογοτεχνικά μας πράγματα είχαν σημειώσει την παρουσία της. Και την ποίηση εξακολουθεί να θεραπεύει όχι μόνο με τη Μέθοδο αναπνοής, τη δεύτερη ποιητική του συλλογή, που κυκλοφόρησε φέτος ταυτόχρονα με Το Ξενοδοχείο και το Σπίτι, αλλά κατά κάποιο τρόπο και με τα πέντε σύντομα πεζογραφήματα του τελευταίου αυτού βιβλίου, για το οποίο ο λόγος στο σημερινό σημείωμα.

  Τούτο, βέβαια, με την έννοια πώς, ενώ τα κείμενα αυτά έχουν αναμφισβήτητα κάποια από τα συστατικά στοιχεία- φραστική δομή, διάσπαρτα περιστατικά, μερικά ακόμη και μιά υποτυπώδη υπόθεση- ενός αφηγήματος, ουσιαστικά δεν είναι παρά η ιδιόμορφη πεζογραφική αμφίεση μιάς «ποιητικής στιγμής», μιάς κατά μάλλον ονειρικής (σωστότερα εφιαλτικής) δόνησης ενός ακαριαίου και ατόφιου οράματος και όχι η εξελικτική «περιγραφή», η βαθμιαία προσπέλαση και κατάκτηση ενός εξωτερικού ή εσωτερικού χώρου. Η παραπάνω άποψη ενισχύεται από το γεγονός ότι τα «πεζογραφήματα» αυτά στηρίζονται κυρίως σε μιά σειρά από σύμβολα’ η ποιότητα και η υφή αυτών των συμβόλων είναι και το θετικότερο κέρδος που έχει ν’ αποκομίσει ο αναγνώστης.

   Ο Κάφκα, ασφαλώς, συναριθμείται ανάμεσα στους πνευματικούς γεννήτορες του Ευαγγέλου. Η σκιά του συγγραφέα της Δίκης πλανάται στην όλη ατμόσφαιρα του εφιάλτη που περιβάλλει τις σελίδες ενός βιβλίου, αλλά ειδικότερα γίνεται αισθητή στη μάταιη, λόγου χάρη, αναζήτηση του πατρικού σπιτιού, στο κομμάτι που επιγράφεται «Το ξενοδοχείο και το σπίτι» ή στην αυθαίρετη και παράλογη καταδίκη του αθώου, στο «Ιστορία ενός καταδίκου», που ο ήρωάς του μάλιστα λέγεται Κ. Θα πρέπει ακόμα να σημειωθεί πώς κάποια από τα γενικά σύμβολα του νέου συγγραφέα, και ιδίως στα δύο πεζογραφήματα «Ο δρόμος Α΄» και «Ο δρόμος Β΄», θυμίζουν έντονα Τάκη Κουφόπουλο, ενώ ο αφηγηματικός του λόγος έχει κάτι από την απογυμνωμένη ακριβολογία του Νίκου Καχτίτση. Ωστόσο, το αξιοπρόσεχτο είναι πώς όλα τούτα δεν συνιστούν το θανάσιμο για την τέχνη αμάρτημα της δουλικής εξάρτησης. Απεναντίας ο Ευαγγέλου  κατορθώνει υπερνικώντας τις επιδράσεις να εμφανίζεται με δική του ταυτότητα.

  Και μας προσφέρει με την ταυτότητα αυτή μερικά ενδιαφέροντα «ιχνογραφήματα» από τη συνολική αποτίμηση της ανθρώπινης περιπέτειας’ πραγματικά, το όλο, η πανοραμική εικόνα, αποκλειστικά μονοπωλεί τη ματιά του. Κι έτσι από αυτή τη σκοπιά, μας σκιτσάρει με ελάχιστες γενικές γραμμές την αποξένωσή μας μέσα σ’ ένα εχθρικό και βρώμικο κόσμο (ξενοδοχείο, που μάλιστα δεν είναι παρά ο ευφημισμός ενός οίκου ανοχής)’ την άσκοπη και μαρτυρική βιοτική πορεία’ τη σκληρή μοίρα του μοναχικού ατόμου μέσα στο λυσσασμένο κοπάδι’ την κοινή σκληρή μοίρα της πνευματικής προσωπικότητας και της αγέλης’ την παρά ταύτα ακατάβλητη ελπίδα’ τη σωτήρια καταφυγή στο όνειρο κλπ. Όλα τούτα αποκαλύπτουν βέβαια ένα δέκτη σοβαρό, στοχαστικό και ευαίσθητο, που αν δεν έγινε ακόμη και πομπός αλησμόνητων αντίστοιχων κραδασμών, έδωσε εντούτοις το σήμα ότι υπάρχει. Κι αφού υπάρχει, τίποτα δεν αποκλείεται. Σ. 129-130

Πρώτη δημοσίευση εφημερίδα Μεσημβρινή 20/8/1966

Για περισσότερα στοιχεία του βιβλίου «Αφηγηματικά» ΚΡΙΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ Β΄ εκδόσεις Κέδρος 1984 βλέπε προηγούμενο σημείωμά μας. Όσο για τα άλλα βιβλία και τους συγγραφείς τους που απαρτίζουν την Γ΄ Ενότητα που επιλέξαμε να μεταφέρουμε δειγματολόγιο της κριτικής του Αλέξανδρου Κοτζιά

-Το «Από την Ανατολή στη Δύση», 1962 είναι του γλύπτη Θανάση Απέργη, με θετική για τον καλλιτέχνη-συγγραφέα κρίση. Γράφει ο Α. Κ.: «Δεν θα χρειαστεί να προχωρήσει πολύ ο αναγνώστης για να διαπιστώσει πώς είναι οριστικά αιχμάλωτος του γοητευτικού τούτου βιβλίου…». Από τις εικόνες του Θανάση Απέργη ξεχωρίζουν αυτές στην οικία του ποιητή Άγγελου Σικελιανού. Ο Κοτζιάς σημειώνει στην παράθεση εικόνας του δωματίου του Σικελιανού «ένα μικρό διαμάντι, δείγμα ελάχιστο από τ’ ανάλογα που υπεραφθονούν σε όλο το βιβλίο.»

-Το «Σελίδες Αυτοβιογραφίας, Τόμος Β΄, «Ανάσταση», 1971. Είναι από το πεντάτομο έργο του ποιητή από την Θεσσαλονίκη Γιώργου Θ. Βαφόπουλου. Μια μαρτυρία της εποχής και των ατόμων που γνώρισε και έζησε ο Γιώργος Θ. Βαφόπουλος ένας από τους πολιτιστικούς πυλώνες της συμπρωτεύουσας. Μνεία κάνει ο Α. Κοτζιάς και στην πρώτη γυναίκα του ποιητή, την ποιήτρια Ανθούλα Βαφοπούλου- Σταθοπούλου που χάθηκε πολύ νέα. Το κριτικό σημείωμα κλείνει με ιστορικές χρονολογικές αβλεψίες που έχουν οι «Σελίδες Αυτοβιογραφίας» και διέφυγαν από τον ποιητή.

-Η συγγραφέας παιδικών έργων Άλκη Ζέη κρίνεται με δύο της βιβλία. «Το Καπλάνι της βιτρίνας», 1963 και τα «Αρβυλάκια και γόβες» 1975. Η κριτική είναι αρνητική. Γράφει ο Α.Κ.: «Αλλά αξίζει τάχα να γραφεί έστω και ένα μικρό σημείωμα για τις τέτοιες τερατώδεις και πληκτικές αφέλειες του μαύρου- άσπρου;».

-Το πεζογράφημα «Ζιζί» είναι του προικισμένου θεατρικού δημιουργού Βασίλη Ζιώγα. Οι κρίσεις του Κοτζιά είναι θετικές παρά τις κάποιες ενστάσεις του για τη γλώσσα του Ζιώγα. «Η γλώσσα του, όμως, παρά τις κάποιες απροσδόκητες παρομοιώσεις, παρουσιάζει κάποια στρυφνότητα ή και συντακτική ασάφεια, κάποτε μάλιστα φτάνει να διαλυθεί μέσα στην κενολογία, συνεπώς δεν είναι επαρκές όργανο για τέτοιου είδους αποδρομές» σημειώνει.

-Το θρυλικό Μαουτχάουζεν, 1965 του θεατρικού διαμορφωτή του σύγχρονου ελληνικού θεάτρου, σεναριογράφου, στιχουργού και ποιητή Ιάκωβου Καμπανέλλη είναι ένα έργο σταθμός στα ελληνικά γράμματα. Είναι μία Μαρτυρία Φρίκης, μια Μνήμη Κόλασης, μια προσωπική συγκλονιστική εξιστόρηση στο μέχρι που μπορεί να φτάσει η ανθρώπινη Αφροσύνη και Τρέλα της Ανθρωπότητας. Και μάλιστα όταν αυτή η δολοφονική αφροσύνη προήλθε από έναν λαό πολιτισμένο που άκουγε κλασική μουσική, ήταν κάτοχος της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και γραμματείας, διέθετε σημαντικές αρχαιολογικές σχολές και φυσικά η παράδοσή του διέθεται ονόματα Ρομαντικών όπως οι Γκαίτε, Χαίλντερλιν, πεζογράφων Τόμας Μάν, θεατρικών συγγραφέων Μπέρτολτ Μπρέχτ και τόσων άλλων. Ο Κοτζιάς επισημαίνει τους δύο χρόνους της Μοίρας που διαπλέκονται μέσα στο μυθιστόρημα του Καμπανέλλη. Διαβάζουμε: «Η βαρύτητα του βιβλίου δεν βρίσκεται στην αναμφίβολα εξαίρετη απεικόνιση αυτού του χρόνου, αυτής της μοίρας. Βρίσκεται στο ότι ένας τέτοιος χρόνος, μια τέτοια μοίρα εμπλέκεται με τα «μετέπειτα», αναμετριέται μαζί τους, τα κρίνει, αλλά και κρίνεται από αυτά.». Ενώ τελειώνοντας το σημείωμά του και τις θετικές αποτιμήσεις του μας λέει: «Έτσι, που κλείνοντας το θαυμάσιο αυτό βιβλίο νιώθεις πιά πώς οι δύο χρόνοι, οι δύο μοίρες έγιναν ένα, νιώθεις τον ασφυχτικό κλοιό της κοινής και ανυπέρβατης ανθρώπινης μοίρας.».

-Ο Παπούας, 1974 είναι μία συλλογή που απαρτίζεται από 18 σύντομα διηγήματα του Λευτέρη Κανέλλη ο οποίος εμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα με ποιητική συλλογή. Τα διηγήματα του τόμου γράφτηκαν μέσα στην στρατιωτική δικτατορία από το 1972 έως την κατάρρευσή της. Ο συγγραφέας είχε συλληφθεί από το δικτατορικό καθεστώς, είχε φυλακιστεί και κρατηθεί στο ΕΑΤ/ΕΣΑ. Έτσι, είναι εύλογο η αντιδικτατορική αυτή συγγραφική του πρόθεση- κατάθεση να καρποφόρησε μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές και πολιτικές συνθήκες και, πέρα από τα χρονικά αυτά όρια να χάνει την εκφραστική δυναμική της η γραφή του Λευτέρη Κανέλλη όπως θα συνυπέγραφε και ο Αλέξανδρος Κοτζιάς.

-Η Λία Μεγάλου- Σεφεριάδη, συγκεντρώνει τις πεζογραφικές της καταθέσεις σχεδόν μιάς δεκαετίας στο βιβλίο «Οι Κατακόμβες», 1975. Την παρουσία της την συναντήσαμε στα 1966 στο περιοδικό «Εποχές». Σύμφωνα με τον Α. Κοτζιά «Οι Κατακόμβες είναι ένα δειγματολόγιο: ιμπρεσιονισμός, συμβολισμός, αλληγορία, υπερρεαλισμός, εσωτερικός μονόλογος, παραδοσιακή αφήγηση και ενίοτε κάποια μικτή γραφή διανθισμένη με τυπογραφικά «εφφέ…». Ο Κοτζιάς διαφωνεί με το όνομα του ήρωα του Δορύκρατου, ένα όνομα που δύσκολα μπορεί να βασιστεί μία ιστορία πάνω του.

-Νίκος Γ. Νικολαϊδης δημοσιεύει το πρώτο του μυθιστόρημα «Ο Οργισμένος Βαλκάνιος» το 1977. Παρότι όπως μας λέει ο Κοτζιάς «Διάβασα μονορούφι τον Οργισμένο Βαλκάνιο, αρχίζοντας αποβραδίς και ξαγρυπνώντας ως τα ξημερώματα της επόμενης μέρας…» θεωρεί την γραφή του Νικολαϊδη «ευκολογραφία» πρόχειρη και ότι το μυθιστόρημα έχει πολλά δάνεια ξένα στοιχεία που οφείλει ο συγγραφέας να απαλλαγεί. Μάλιστα αναφέρει και μία χαρακτηριστική κατάσταση που δεν είναι του Νικολαϊδη αλλά προέρχεται από το βιβλίο «μηχανάκια» του πεζογράφου Μένη Κουμανταρέα.

-Έλλη Παπαδημητρίου, «Ο Κοινός Λόγος», 1975. Πολύ σημαντική συγγραφική γυναικεία δουλειά, απεικόνιση μιάς εποχής και ενός κόσμου ανθρώπινων χαρακτήρων που προέρχονται από αιγαιοπελαγίτες νησιώτες, μικρασιάτες πρόσφυγες, πολιτικούς κρατούμενους, αντάρτες, άτομα της εργατικής τάξης, αγρότες, νοικοκυραίους, νοικοκυρές υπαλλήλους, φοιτητές και φοιτήτριες, νοσοκόμες, ανθρώπους διπλανούς μας που περπατούν ανάμεσά μας. Ένα σύμπαν «κοινών ανθρώπων» όπως τους χαρακτηρίζει ο γενικός τίτλος του εξαιρετικού αυτού τρίπτυχου βιβλίου. Κάθε ένας από τους τρείς αυτούς τόμους εκφράζει και καθρεφτίζει καταστάσεις και συμβάντα μίας συγκεκριμένης ιστορικά εποχής. Αφηγήσεις σπάνιας ομορφιάς και αληθινών μαρτυριών, εξιστορήσεις λαϊκών ανθρώπων που αναπνέει η ταυτότητα του χαρακτήρα και του ήθους τους μέσα στο τρίτομο έργο. Οι κρίσεις του Α. Κοτζιά είναι θετικές με ενστάσεις στην διάταξη της ύλης στους τόμους και τις θεματικές επικαλύψεις.

-Ο Τσέλιγκας του ανθολόγου και συγγραφέα Μιχάλη Περάνθη πρωτοκυκλοφόρησε το 1943 και κατόπιν σε επανεκδόσεις. Το ευκολοδιάβαστο αυτό αφήγημα είναι η εξιστόρηση της σύντομης, σκληρής και άτυχης ζωής του ποιητή του βουνού και της στάνης Ηπειρώτη Κώστα Κρυστάλλη (1868-1894). Η αφηγηματική αυτή βιογραφία εξαρτάται σε ποια πλευρά της προσωπικότητας του Κρυστάλλη και του χαρακτήρα του θα στρέψεις το ενδιαφέρον σου για να αποδεχτείς ή απορρίψεις τις κάποιες υπερβολές του Περάνθη. Ο Α. Κοτζιάς δεν θεωρεί απλώς «κακό ποιητή» τον Κώστα Κρυστάλλη αλλά και «ασυμπαθή» να αντιγράψω έναν μόνο επιθετικό χαρακτηρισμό του και ανάξιο χαρακτήρα να σιτίζεται από το δημόσιο πρυτανείο.

-Το «Τις ο λαλών;» 1962 του Πάρι Τακόπουλου έρχεται μετά την εμφάνισή του στα ελληνικά γράμματα με δύο μυθιστορήματα και πέντε ποιητικές συλλογές. Σημειώνει μεταξύ άλλων ο Κοτζιάς για το βιβλίο: «Καμουφλαρισμένος πίσω από τις διασκεδαστικές κατά το πλείστον σελίδες του (η μέθοδος δεν είναι πάντοτε το ίδιο αποδοτική- υπάρχουν κάποια όρια που δεν τα υπερβαίνει κανείς ατιμώρητα) ο συγγραφέας βάλλει εναντίον όλων των στόχων με την ίδια καυστικότητα με την ίδια δριμύτητα και συγκεκαλυμμένη εξανάσταση. Υπερβάλλει; Μα είναι σατιρικός; Κλείνει τα μάτια του, δεν βλέπει την αυθεντική ποιότητα, τον αναπόφευκτο έστω εξιλαστήριο πόνο που υπάρχει και κάτω από την κοπρία; Μα δεν τα είδε ή δεν τα εξετίμησε αυτά ούτε (ας συγχωρεθεί η αναφορά) ο Λουκιανός. Δεν φαίνεται να εμπνέεται  από κανένα ιδανικό, είναι απλώς πέρα ως πέρα ένας αρνητής; Ποιος ξέρει- εδώ πρέπει να μπει ερωτηματικό. Πάντως, ως ιδανικό δυνατόν να εμπνέει και το αντίθετο του «ούτως έχειν», έστω και αν δεν προσφέρεται σε κανένα γνωστό μας σχήμα».

    Από τα Αφηγηματικά- Κριτικά Κείμενα Β΄ του Αλέξανδρου Κοτζιά, εκδόσεις Κέδρος 2,1984.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

20/11/2026

 

 

  

 

Πέμπτη 19 Νοεμβρίου 2026

Μνήμη Αλέξανδρου Κοτζιά

 

     Μνήμη  ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ  ΚΟΤΖΙΑ

 (Αθήνα 27/1/1926- Κέα 19/9/1992)

   Πέρασαν 34 χρόνια από την ξαφνική απώλεια- έπειτα από ατύχημα στην Τζιά- του βραβευμένου και καταξιωμένου πεζογράφου, μεταφραστή και κριτικού Αλέξανδρου Κοτζιά. Ενός σημαντικού συγγραφέα των ελληνικών γραμμάτων και αξιοπρόσεχτου βιβλιοκριτικού της ελληνικής πεζογραφίας. Το διάστημα αυτό διοργανώθηκε στην Αθήνα Συνέδριο στη μνήμη του, του έργου του και της πολύπλευρης προσφοράς του. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς υπήρξε ένας ταλαντούχος  συγγραφέας μία πολυσχιδής προσωπικότητα η οποία διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και διάδοση του πεζού λόγου και της παράδοσής του, την καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας και κριτικής σκέψης στην Ελλάδα. Υπήρξε από τα πρώτα ιδρυτικά μέλη της Εταιρείας Συγγραφέων και αντιπρόεδρός της. Η δική μας γενιά των λογοτεχνών και λογίων, η Γενιά του 1980, όσοι δηλαδή γεννήθηκαν μετά το 1955 ανεξάρτητα πότε πρωτοεμφανίστηκαν στα γράμματα, άκουσε και διάβασε τα μυθιστορήματα και κυρίως τις βιβλιοκρισίες του Αλέξανδρου Κοτζιά μέσα από τις σελίδες της ημερήσιας πρωινής εφημερίδας «Το Βήμα» και κατόπιν «Η Καθημερινή» που ο έγκριτος μυθιστοριογράφος Αλέξανδρος Κοτζιάς υπήρξε συνεργάτης τους. Την λογοτεχνική περίοδο μετά την μεταπολίτευση κείμενα, σχόλια και παρεμβάσεις του για την τύχη και εξέλιξη του πεζογραφικού λόγου στην Ελλάδα συναντούσαμε στο περιοδικό «Διαβάζω» και σε άλλα περιοδικά. Η Βιβλιογραφία που κυκλοφορεί για την σύνολη συγγραφική παρουσία του μας προσφέρει τα απαραίτητα στοιχεία και πληροφορίες για όσους ενδιαφέρονται. Παράλληλα, πέρα από τις πρωτογενείς συγγραφικές του καταθέσεις και προτάσεις ο Αλέξανδρος Κοτζιάς αυτός ο ακούραστος και ανεξάντλητος γραφιάς των ελληνικών γραμμάτων, ασχολήθηκε με την μετάφραση σημαντικών συγγραφέων και σπουδαίων έργων τους που σημάδεψαν την εποχή τους. Μας έφερε σε επαφή με ονόματα όπως ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, ο Άρθουρ Καίσλερ, ο Φράνς Κάφκα, ο Ρόμπερτ Γκρέηβς, ο Τζεζάρε Παβέζε, η Έλεν Μόργκαν, ο Γιάν Κότ και ο Λούιστ Ράϊτ γνωστούς Σαιξπηριστές και πολλούς άλλους, συγγραφείς που δεν ασχολήθηκαν αποκλειστικά με την πεζογραφία αλλά και άλλα είδη της ανθρώπινης γραφής και του παγκόσμιου πολιτισμού. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς είναι από τις περιπτώσεις εκείνες των ελλήνων δημιουργών τους οποίους έχεις την δυνατότητα να «κατατάξεις» ή συναριθμήσεις σε παραπάνω από ένα είδος και κατηγορία της ανθρώπινης έκφρασης και προβληματισμού που είναι η τέχνη της γραφής. Έγραψε μυθιστορήματα, διηγήματα, νουβέλες, ιστορικά αφηγήματα, θέατρο, μετάφρασε πάνω από δύο δεκάδες βιβλία και ασχολήθηκε συστηματικά με την κριτική βιβλίου της μεταπολεμικής και νεότερης πεζογραφίας. Άτομο εργασιομανές με γνώσεις, εμπειρία, καλός χειριστής της πένας, κάτοχος ευρύτερης παιδείας και εποπτείας πάνω στα είδη και τις κατηγορίες της πεζογραφικής παράδοσης και των ευρωπαϊκών και αμερικανικών ρευμάτων και ιδεών στην εξέλιξη της μοντέρνας πεζογραφίας, των μοντέλων και της φόρμας της, του ύφους της,-και μόνο τα τρία βιβλία που κυκλοφόρησε στα οποία έχει συγκεντρώσει μία μεγάλη επιλογή από τις βιβλιοκρισίες του θα διαπιστώσει ο αναγνώστης τις ξένες εσωτερικές αναφορές του σε συγγραφείς του δυτικού πολιτισμού και σε έργα τους, στο καινούργιο στιλ της γραφής που υιοθετήθηκε και σε λογοτεχνικές παραδόσεις μικρότερων χωρών όπως η Ελλάδα αλλά όχι μικρότερης εμβέλειας πολιτιστικής και πολιτισμικής παράδοσης. Ξενόγλωσσος ο Αλέξανδρος Κοτζιάς είχε τις ευκαιρίες να διαβάζει τα σημαδιακά έργα και τίτλους βιβλίων που είχαν εκδοθεί στην δύση στο πρωτότυπο και να μεταφέρει τα μηνύματά τους, τις ιδέες τους, τις απόψεις τους, τις θέσεις τους στην ελληνική γλώσσα, να κάνει το ελληνικό αναγνωστικό κοινό ισότιμο συνομιλητή μαζί τους. Πέρα από τη γλωσσική επικράτεια αναλογίας που της αναλογούσε η δική μας αυτόφωτη παράδοση. Ακριβοδίκαιος στις απόψεις του, ελευθερόφρων στις κρίσεις του, αντικειμενική η ματιά του, είχε θέση, άποψη και ορθό κριτήριο. Είχε το χάρισμα να έχει δύο ιδιότητες μαζί δίχως να εμποδίζει η μία την άλλη ή να υποσκάπτει η μία την άλλη, ή να υπερτερεί η μία της άλλης, του πολύ καλού πεζογράφου και παράλληλα του πολύ καλού και έμπειρου αναγνώστη-βιβλιοκριτικού. Συγκοινωνούντα δοχεία οι δύο κύριες επαγγελματικές ενασχολήσεις του που κατόρθωσε για δεκαετίες να φέρει σε πέρας με επιτυχία και αναγνώριση. Τις διακόνησε με θάρρος, τόλμη, ευστροφία σκέψης και σύγχρονης εξέτασης ιδέες, ματιά προσεκτική. Άριστος παρατηρητής του κόσμου των λεγομένων και γραφομένων του βιβλίου ενός συγγραφέα και των ιδεών του. Από τις σελίδες των εφημερίδων «Μεσημβρινή»- πριν από την επταετία-, « Η Καθημερινή», «Το Βήμα», περιοδικό όπως οι «Εικόνες» που επαγγελματικά συνεργάζονταν, πέρασε πλήθος ονομάτων των νεότερων και παλαιότερων γενεών ελλήνων λογοτεχνών, της πεζογραφίας αλλά και άλλων κατηγοριών, όπως βιογράφοι συγγραφέων, ανθολόγοι, ποιητές που ασχολήθηκαν και με τον πεζό λόγο, συγγραφείς ταξιδιωτικών περιηγήσεων, εικαστικοί, γυναίκες συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας, έλληνες δημιουργοί που μας κληροδότησαν αυτοβιογραφικές τους σελίδες, με δύο λόγια, άντρες και γυναίκες που ασχολήθηκαν συστηματικά με τα γράμματα και η προσφορά τους δεν αμφισβητήθηκε από τις επόμενες γενεές. Η μνήμη τους και τα έργα τους τροφοδότησαν τις επόμενες γενιές συγγραφέων και αναγνωστών. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς που περιμέναμε κάθε Τρίτη στην «Καθημερινή» να τον διαβάσουμε, να δούμε ποιους καινούργιους τίτλους θα μας παρουσιάσει, σε ποια βιβλία θα σταθεί, τί θα επιλέξει για να μας μιλήσει και για ποιους συγγραφείς θα γράψει. Από όσο θυμάμαι σαν τακτικός αναγνώστης εκείνων των καιρών που αρχίζαμε ως νεοσσοί να ανιχνεύουμε και να εξερευνούμε τους χώρους της λογοτεχνίας και της σκέψης, των ιδεών, ποτέ δεν διαβάσαμε μία επιστολή διαμαρτυρίας, είτε στις σελίδες της εφημερίδες που δημοσίευε τις κρίσεις του είτε σε άλλα έντυπα, κάτι αρνητικό για τα δημοσιεύματά του. Ότι μερολήπτησε υπέρ του ενός ή του άλλου συγγραφέα. Ο πεζογράφος κριτικός, ο εισηγητής του «αντιήρωα» στην ελληνική πεζογραφία, ο λογοτέχνης που στέκεται και φωτίζει τη «δαιμονιακή», την σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης προσωπικότητας, που κατόρθωσε να εισχωρήσει στα έγκατα της ψυχής του και στα βασανιστικά ερωτήματα της συνείδησής του- όπως έπραξε στο παγκόσμιο λογοτεχνικό στερέωμα ο ρώσος Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, σε αναλογία, ο έλληνας πεζογράφος φωτίζει τις σκοτεινές πλευρές του χαρακτήρα και της φύσης των ηρώων του με ρεαλιστική ακρίβεια, νατουραλιστική περιγραφή, κάπως δύσκολο ύφος και μία γλώσσα πολύ ιδιαίτερη, πυκνή, σκληρή, κάπως «αποιητική», «ιδιωματική» και κυνική στο ό, τι μας δηλώνει, επισημαίνει και με τους ξεχωριστούς κώδικες αναφοράς κριτικής αποτίμησης. Εξαιρετικού ύφος μεγάλης εκφραστικής δεινότητας, μεστών και ουσιαστικών μηνυμάτων αφορόντα ευρύτερους τομείς και πλαίσια της ελληνικής καθιερωμένης στην συνείδηση των αναγνωστών λογοτεχνία. Ας το επαναλάβουμε, σπουδαίο χάρισμα συμπληρωματικό του συγγραφικού ταλέντου ενός δημιουργού να κατέχει την διπλή ιδιότητα του πρωτογενούς συγγραφέα και παράλληλα του κριτικού. Στην Ποίηση, που μας ενδιαφέρει περισσότερο, ας αναφέρουμε ενδεικτικά και εν τάχει τις παλαιότερες περιπτώσεις του Κωστή Παλαμά και του Γιώργου Σεφέρη, του σημαντικού Κλέωνος Παράσχου και Γιάννη Χατζίνη και από τις νεότερες γενιές ας μας επιτραπεί να αναφέρουμε-δίχως διάθεση αποκλεισμών ή στενότητας του κύκλου των αναφορών μας συμπερίληψης, τις περιπτώσεις του ποιητή και μεταφραστή Παντελή Μπουκάλα, του πανεπιστημιακού και ποιητή Νάσου Βαγενά, του ποιητή και πεζογράφου Ευγένιου Αρανίτση, του πεζογράφου Δημοσθένη Κούρτοβικ, των ποιητών Γιώργου Μαρκόπουλου και Γιάννη Κουβαρά, του Βασίλη Στεριάδη και του Σπύρου Τσακνιά, του μεταφραστή και κριτικού Βρασίδα Καραλή, του πεζογράφου, ποιητή και δοκιμιογράφου Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου, του εκδότη και πεζογράφου Πέτρου Χάρη, του ποιητή και επιμελητή εκδόσεων Θανάση Θ. Νιάρχου, του Δημήτρη Γιάκου και του Δημοσθένη Ζαδέ, του πεζογράφου Κώστα Βούλγαρη, του πανεπιστημιακού και ποιητή Κώστα Στεργιόπουλου και άλλων ονομάτων που υπηρέτησαν τους χώρους της κριτικής παράλληλα με τους χώρους της ποίησης, της πεζογραφίας, των ταξιδιωτικών εντυπώσεων, του δοκιμίου, της αυτοβιογραφίας, της ανθολόγησης έργων, του θεάτρου κλπ. Έλληνες δημιουργοί και των δύο φύλων οι οποίοι πέτυχαν στους διπλούς στόχους τους που έταξαν στους εαυτούς τους, αναγνωρίστηκαν από το ευρύ αναγνωστικό κοινό και βοήθησαν με τις παρατηρήσεις και υποδείξεις τους νέους λογοτέχνες και τους εκκολαπτόμενους πεζογράφους, ποιητές κλπ. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς δεν υπήρξε ένα αυτοφυές φαινόμενο της κριτικής σκέψης και της παράδοσης των βιβλιοκρισιών στην πατρίδα μας ή της εποχής του, θεωρώ, σύμφωνα με την μικρή επάρκεια των αναγνωστικών μου δυνάμεων και διαβασμάτων, ότι αποτελεί κρίκο μιάς αλυσίδας σύγχρονων φωνών που συνένωσαν τον κριτικό με τον πεζό ή τον ποιητικό λόγο, άνοιξαν διαύλους επικοινωνίας. Δεν έχει σημασία ποιος κρίκος της αλυσίδας αυτής «λάμπει» περισσότερο ή ξεχώρισε κατά περίπτωση στην ιδιαιτερότητα των προτιμήσεών του, ή έστω μας πάει, το ουσιαστικό είναι ότι υπάρχει από τον προηγούμενο αιώνα στην χώρα μας μία σταθερή και ανθεκτική στον χρόνο παράδοση κριτικών φωνών που με τις βιβλιοκρισίες και τις δημοσιεύσεις τους, τα σχόλιά τους και παρατηρήσεις τους συνέβαλαν στην οικοδόμηση μιάς νέας θεώρησης των πεζογραφικών πραγμάτων στην εποχή τους. Στην ανανέωση της πεζογραφικής γραφής και στιλ στο σύνολό της. Σημαντικοί κριτικοί υπήρξαν παραδείγματος χάριν ο Κώστας Σταματίου (εφ. «Τα Νέα»), ο Κώστας Τσαούσης (εφ. «Έθνος»), ο Δημήτρης Σταμέλος (εφ. «Ελευθεροτυπία»), η Μάρυ Θεοδοσοπούλου (εφ. «Η Εποχή»), ο Απόστολος Σαχίνης, (στην σειρά των βιβλίων του με βιβλιοκριτικές του δημοσιευμένες και μη) ο λαογράφος και πανεπιστημιακός Μιχάλης Μερακλής, ο πανεπιστημιακός Παναγιώτης Μουλλάς, ο ποιητής και δοκιμιογράφος Κώστας Κουλουφάκος (Ο καθηγητής Γιώργος Ανδρειωμένος συγκέντρωσε σε 2 τόμους τις εργασίες του), ο Μπάμπης Κλάρας στην εφημερίδα "Βραδυνή" κ.ά. δεν χάραξαν όμως τα ίχνη τους με την ίδια ένταση και τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα στην πεζογραφία, την ποίηση, το θέατρο αν δεν λαθεύω. Όπως αν δεν παραγνωρίζω η περίπτωση του ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου μας είναι γνωστότερη ως ποιητή  παρά ως βιβλιοκριτικού, το ίδιο θα υποστηρίζαμε και για τον ποιητή Νικηφόρο Βρεττάκο. Όμως μία εξονυχιστική και επιμελημένη παράθεση ονομάτων και ιδιαίτερων περιπτώσεων (βλέπε τα ονόματα των βιβλιοκριτικών της Σχολής της Θεσσαλονίκης) θα μας ξεστράτιζε πάρα πολύ από τον κεντρικό σκοπό αυτού του σημειώματος που είναι ένα μικρό ενδεικτικό δειγματολόγιο των βιβλιοκριτικών θέσεων του πεζογράφου- κριτικού Αλέξανδρου Κοτζιά.

Πριν την διήμερη διοργάνωση του Συνεδρίου Μνήμης του Αλέξανδρου Κοτζιά, λογοτεχνικά έντυπα έχουν αφιερώσει τεύχη τους («Γράμματα και Τέχνες», «Νέα Εστία») καθώς και τίτλοι ηλεκτρονικών περιοδικών στο διαδίκτυο όπως μπορεί να διαβάσει κάθε ενδιαφερόμενος. Στα των ημερών μας αυτά Αφιερώματα εκλεκτοί συνεργάτες τους, πανεπιστημιακές φωνές και δοκιμιογράφοι, νεότεροι βιβλιοκριτικοί εξετάζουν θεματικά τόσο το πεζογραφικό του έργο, όσο και τον μεταφραστικό και την θεατρική του κατάθεση, και φυσικά ορισμένα από τα ονόματα αυτά καταπιάνονται με τις βιβλιοκρισίες του που μας έχουν διασωθεί στα τρία βιβλία του που συγκεντρώθηκε μέρος τους. Οφείλουμε να σημειώσουμε ότι ο κριτικός κύριος Βαγγέλης Χατζηβασιλείου και η κριτικός κυρία Σταυρούλα Παπασπύρου έχουν εστιάσει το βιβλιοκριτικό ενδιαφέρον τους σε έργα κυρίως της ελληνικής και ξένης Πεζογραφίας, όπως και η κυρία Ελισάβετ Κοτζιά σε πρόσφατο βιβλίο της. Η περίπτωση του πεζογράφου- κριτικού Θόδωρου Γρηγοριάδη στις τηλεοπτικές εκπομπές του επικεντρώνεται σε κλασικά έργα της δυτικής μυθιστορηματικής και αμερικάνικης παράδοσης. Επίσης, ο πλούτος των βιβλιοκριτικών από την μεταπολίτευση και έπειτα του κυρίου Αλέξη Ζήρα και η θεματική τους ποικιλία ξεπερνούν κατά πολύ τα Πεζογραφικά σύνορα και όρια. Στα ίδια συγγραφικά όρια εντάσσουμε και την φωνή του πεζογράφου και εκδότη Κώστα Παπαγεωργίου.  

  Από την μεριά μας επιλέξαμε τον τόμο Αλέξανδρος Κοτζιάς, «Αφηγηματικά» Κριτικά Κείμενα Β΄, εκδόσεις Κέδρος 2, 1984, σελ. 176, δραχμές 500 όταν πρωτοεκδόθηκε. Ο τόμος χωρίζεται σε τρείς ενότητες. Η πρώτη κάτω από τον τίτλο Α΄ ΟΙ ΑΝΙΟΝΤΕΣ σ. 11-29 περιλαμβάνει 4 συγγραφείς και αντίστοιχα έργα τους: [-Παύλος  Καλλιγάς, - Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, -Ιωάννης Κονδυλάκης, και- Γιάννης Βλαχογιάννης]. Η δεύτερη ενότητα στεγάζει 16 αντρικές και γυναικείες φωνές κάτω από τον τίτλο Β΄ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΙ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ σ. 33-106: [- Μέλπω Αξιώτη, Αλκιβιάδης Γιαννόπουλος,- Γεράσιμος Γρηγόρης,- Γιώργος Θεοτοκάς,- Πάνος Καραβίας,- Θράσος Καστανάκης,-Γιάννης Μπεράτης,- Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος,- Ιουλία Περσάκη,- Θανάσης Πετσάλης Διομήδης,- Κοσμάς Πολίτης, - Παντελής Πρεβελάκης,- Πάνος Σαμαράς, - Γιάννης Σφακιανάκης,- Θανάσης Τζήμητρας,- Πέτρος Χάρης. Η Γ΄ ενότητα κάτω από τον γενικό τίτλο «ΠΕΖΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΠΟΙΗΤΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΥΣ» σ.107-176 εξετάζει τα βιβλία 17 δημιουργών: [-Θανάσης Απάρτης, -Μαντώ Αραβαντινού,-Σταύρος Βαβούρης, -Νάσος Βαγενάς, -Γ. Θ. Βαφόπουλος, -Ανέστης Ευαγγέλου, - Άλκη Ζέη,- Βασίλης Ζιώγας, - Ιάκωβος Καμπανέλλης,- Λευτέρης Κανέλλης,- Τάσος Λειβαδίτης, -Λεία Μεγάλου- Σεφεριάδη, -Νίκος Γ. Νικολαϊδης,- Έλλη Παπαδημητρίου,- Μιχάλης Περάνθης,- Πάρις Τακόπουλος,- Σωτήρης Γ. Τσαμπήρας]. Οι βιβλιοκρισίες προέρχονται από τα εξής έντυπα. Την προδικτατορική εφημερίδα «Μεσημβρινή» της Ελένης Βλάχου οι περισσότερες, χρονική περίοδο 1961-1967. Την εφημερίδα «Η Καθημερινή» της Ε. Βλάχου την μεταδικτατορικές χρονιές 1975-1977. Την εφημερίδα «Το Βήμα» του συγκροτήματος του Χρήστου Λαμπράκη χρονιές 1971 και 1972 και από το περιοδικό «Εικόνες» του ίδιου εκδοτικού συγκροτήματος το 1961. Οι περισσότεροι πεζογράφοι εξετάζονται με ένα τους έργο ενώ έχουμε και τις περιπτώσεις που βιβλιοκρίνονται με δύο.

   Επέλεξα την Γ΄ Ενότητα «ΠΕΖΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΠΟΙΗΤΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΥΣ» επειδή πλείστοι έχουν την ιδιότητα του Ποιητή και με αυτήν τους την ιδιότητα έμειναν στην ιστορία των ελληνικών γραμμάτων αν και, μας άφησαν και πεζογραφικά και άλλα βιβλία τους. Ποιητές είναι:- Μαντώ Αραβαντινού, - Σταύρος Βαβούρης, - Νάσος Βαγενάς, - Γιώργος Θ. Βαφόπουλος, - Ανέστης Ευαγγέλου,- Λευτέρης Κανέλλης, -Τάσος Λειβαδίτης- Πάρις Τακόπουλος.

    Όπως εύκολα μπορεί να παρατηρήσει ο αναγνώστης, ο κριτικός Αλέξανδρος Κοτζιάς, δεν εστιάζει το ενδιαφέρον του στα βιβλιογραφικά στοιχεία των ποιητών- πεζογράφων, αν και μέσα στο κείμενο της βιβλιοκρισίας του φαίνεται από την μνεία προηγούμενων τίτλων ότι γνώριζε την προηγούμενη διαδρομή του. Δεν συσχετίζει τίτλους έργων του συνήθως με άλλους ομοτέχνους του δίχως να το  αποφεύγει. Η κριτική φωνή του Αλέξανδρου Κοτζιά είναι Κειμενοκεντρική, δηλαδή με κριτήρια καθαρά ενδοκειμενικά της ίδιας της πεζογραφικής παραγωγής του λογοτέχνη, την τεχνική και την μεθοδολογία ξετυλίγματος της ιστορίας του ερανίζεται τα απαραίτητα εκείνα στοιχεία με τα οποία εξετάζει και διερευνά το τελικό μυθιστορηματικό ή διηγηματικό, πεζογραφικό αποτέλεσμα. Τα κλειδιά προσέγγισής του βασίζονται καθαρά στους κανόνες και τις αρχές του αρχιτεκτονικού σχεδιάσματος ενός πεζογραφήματος. Το κριτικό του βλέμμα δεν ιδεολογικοποιεί ούτε πολιτικοποιεί το πεζό κείμενο στην αποκωδικοποίηση των μηνυμάτων του και των προθέσεών του, όπως πχ. έχουμε στις περιπτώσεις των αριστερών ή κομμουνιστών κριτικών της παράδοσής μας του προηγούμενου αιώνα, βλέπε τις παλαιότερες γενιές των βιβλιοκριτικών Μάρκος Αυγέρης, Γιάννης Κορδάτος, Νίκος Παππάς αλλά και του Δημήτρη Ραυτόπουλου, του Λαμπρίδη, του Γεράσιμου Λυκιαρδόπουλου των περιοδικών «Επιθεώρηση Τέχνης», «Πρωτοπόροι» κλπ. Ούτε πάλι από την αντίθετη ιδεολογικά πλευρά της αστικής ιδεολογίας έντυπα και των συνεργατών τους. Λογοτεχνικά έντυπα που στην πολιτική ουσία τους και ταυτότητάς τους προέρχονταν από την Βενιζελική παράταξη. Εξαίρεση αποτελεί η περίπτωση του Άριστου Καμπάνη και των εντύπων που κυκλοφόρησε. Ο ιστορικός της ελληνικής λογοτεχνίας Δημήτριος Τσάκωνας στους τόμους της «Ιστορίας της Ελληνικής Λογοτεχνίας» του βλέπε εκδόσεις «Κάκτος» διαμερισματοποιεί ιδεολογικά τις κριτικές και δοκιμιακές φωνές, τους συγγραφείς που εξετάζει. Η οπτική και η ταξινόμηση του λογοτεχνικού υλικού του παλαίμαχου ιστορικού και κριτικού Αλέξανδρου Αργυρίου ακολουθεί την ταξινόμηση των ταραγμένων δεκαετιών. Η ατμόσφαιρα μέσα στην οποία εντάσσει διαχρονικά τις βιβλιοκρισίες του ο Αλέξανδρος Κοτζιάς φέρει την σφραγίδα μιάς καθαρής ατομικής του θεώρησης της πεζογραφικής γραφής.  Είτε επιλέξουμε το βιβλίο του «Δοκιμιακά και άλλα» Κριτικά Κείμενα Γ΄, εκδ. «Κέδρος» 1986, είτε τον τόμο του με τα Κριτικά Κείμενα «Μεταπολεμικοί Πεζογράφοι», εκδόσεις «Κέδρος» 1987, είτε φυσικά το καταστάλαγμα των θέσεών του και των απόψεών του για την λειτουργία και τη σημασία του πεζού λόγου και την συν-μετοχή στη διαδικασία της γραφής του αναγνώστη μαζί με τον συγγραφέα, μιλάμε για τον τόμο με τα Δοκίμιά του, «Αληθομανές Χαλκείον» Η ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΕΝΟΣ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΥ, εκδόσεις «Κέδρος» 2004 σε φιλολογική επιμέλεια της Μαρίας Ρώτα, το αποτέλεσμα για τον αναγνώστη παραμένει το ίδιο. Ο πεζογράφος Αλέξανδρος Κοτζιάς που οι Μούσες των Τεχνών του δώρισαν το χάρισμα και της Βιβλιοκριτικής επάρκειας και οξυδέρκειας ανοίγει τον δικό του αποκλειστικά δρόμο στους χώρους της ελληνικής πεζογραφίας, φέρνοντας πλησιέστερα λογοτέχνες, έργα και ξένα ρεύματα σύγχρονης, μοντέρνας πεζογραφίας. Μπορεί το λεξιλόγιο του να είναι κάπως «στρυφνό», ίσως και πέραν του δέοντος θεωρητικό, να μην είναι και τόσο κατανοητή η προβληματική της συλλογιστικής τους στον μη εξοικειωμένο σε τέτοια ζητήματα αναγνώστη της ελληνικής πεζογραφίας. Μπορεί οι Ήρωές του να σε απωθούν και σε εκνευρίζουν με τις στάσεις και αποφάσεις τους, με την πλευρά που επιλέγουν να ταυτιστούν, να ακολουθήσουν, όμως είτε τους αποδέχεσαι όπως είναι σαν χαρακτήρες και σαν λογοτεχνική ή κοινωνική ταυτότητα είτε τους απορρίπτεις συλλήβδην ως φυσιογνωμία δεν τους λησμονείς. Σου αποτυπώνονται έστω και στην αρνητική εικόνα τους, τα μελανά κοινωνικά χρώματα της φυσιογνωμίας τους με τα οποία τα σχεδίασε ο πεζογράφος και κριτικός Αλέξανδρος Κοτζιάς. Οι πεζογραφικοί Ήρωες του Αλέξανδρου Κοτζιά έχουνε χάσει σαν πρόσωπα και κοινωνικές προσωπικότητες την πρωταρχική αθωότητά τους, την άδολη ματιά τους, το Κακό με ύπουλο και δολερό τρόπο έχει φωλιάσει μέσα τους. Η ματιά τους έχουν κάτι από την εωσφορική διάθεση Ηρώων του Κρητικού πεζογράφου Νίκου Καζαντζάκη και βρίσκονται στον αντίθετο πόλο που κινούνται οι Ήρωες του κυρ Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Οι Ήρωες του Κοτζιά είναι ζυμωμένοι μέσα στην χοάνη της μικροαστικής τους συμφεροντολογίας και πολιτικής μικροπρέπειας. Ορισμένες μορφές στις δράσεις τους φέρνουν στη μνήμη Ήρωες του Σπύρου Πλασκοβίτη στο πλαίσιο όμως των εσωτερικών μονολόγων του προερχόμενου από το κλίμα της επίδρασης του Φρανς Κάφκα. Η Ποιητική του Αλέξανδρου Κοτζιά του πεζογράφου και κριτικού ξεχωρίζει από την ποιητική των άλλων ομοτέχνων του της γενιάς του και ίσως και της εποχής του είναι σταθερά κινούμενοι, δρώντες και πλασμένοι από την σκοτεινή πλευρά της σελήνης. Ενδέχεται αν δούμε σφαιρικά το ύφος και την ποιότητα της γραφής του να είναι φορτωμένη με τα αρνητικά στοιχεία και χαρακτηριστικά ενός Ήρωα, δηλαδή, αν στέκει το παράδειγμα υπάρχει πάντα ένας «Ιαβέρης» ο οποίος κυνηγά το θύμα για να τον οδηγήσει στην δικαιοσύνη αλλά δεν υπάρχει λογοτεχνική κάθαρση. Η ισχύς του Κακού είναι διάχυτη παντού σαν τις ταινίες τρόμου που το σενάριό τους το έχει γράψει ο Στήβεν Κινγκ. Όμως αυτή η πεζογραφική θεώρηση και ο σχεδιασμός του σύγχρονου και μοντέρνου πεζογραφήματος δεν είναι «προνόμιο» αποκλειστικό ούτε εφεύρημα του έλληνα πεζογράφου Αλέξανδρου Κοτζιά, δεν το γέννησε η εφευρετική και σπινθηροβόλα φαντασία του, είναι ο δρόμος που έχει πάρει το σύγχρονο μυθιστόρημα μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο στον δυτικό κόσμο. Από την στιγμή που το Μυθιστόρημα- Έπος δεν έχει πια την ίδια σημασία και αξία στις συνειδήσεις των σύγχρονων αναγνωστών και τις ζωές τους, οι Μεταπολεμικές γενιές των μυθιστοριογράφων στράφηκαν να εξερευνήσουν και να φωτίσουν άλλα ανθρώπινα έγκατα της ψυχής και των διαμερισμάτων της συνείδησης της ανθρώπινης ύπαρξης. Το παιχνίδι του πινγκ –πονγκ μεταξύ του Καλού και του Κακού συνεχίζεται αενάως, με την υποχώρηση όπως φαίνεται στις κοινωνίες και τις σχέσεις των ανθρώπων της ιδιότητας και του φαινομένου του Καλού στις μέρες μας, και κάθε αναστολής. Σημεία των Καιρών από τα οποία δεν θα μπορούσε να μείνει αδιάφορη η Πεζογραφία και γενικά η Τέχνη που καθρεφτίζει και αντανακλά την πραγματικότητα.

   Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς γεννήθηκε στην Αθήνα στις 27 Ιανουαρίου 1926 με το παλαιό ημερολόγιο. Μετά την περάτωση των Νομικών του σπουδών σταδιοδρόμησε επαγγελματικά σαν δημοσιογράφος και έφυγε από την ζωή αιφνίδια από ατύχημα ενώ βρισκόταν στην Τζιά στις 19 Σεπτεμβρίου του 1992. Κατά την περίοδο της Κατοχής πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση ενάντια στους ξένους κατακτητές. Την περίοδο της τελευταίας στρατιωτικής δικτατορίας στην χώρα μας (1967-1974) συμμετείχε μαζί με άλλους αντιστασιακούς λογοτέχνες στην έκδοση από τον «Κέδρο» του τόμου «Δεκαοχτώ Κείμενα» 1970 και του δίτομου τα «Νέα Κείμενα Ι, ΙΙ» το 1970 και 1971, καθώς και στο περιοδικό «Συνέχεια» 1973. Την πριν την επταετία χρονική περίοδο, τον συναντάμε να δημοσιεύει βιβλιοκρισίες του στο περιοδικό «Εικόνες» 1961. Από το 1961 έως το 1967 είχε την επιμέλεια της Φιλολογικής Σελίδας και δημοσίευε βιβλιοκριτικές του στην απογευματινή εφημερίδα «Μεσημβρινή» της δημοσιογράφου Ελένης Βλάχου. Οι δύο εφημερίδες της δημοσιογράφου «Μεσημβρινή» και «Η Καθημερινή» τερμάτισαν την κυκλοφορία τους μετά την επιβολή της δικτατορίας. Την διετία 1971-1972 συνεργάστηκε ως βιβλιοκριτικός με την πρωινή εφημερίδα «Το Βήμα» του εκδοτικού συγκροτήματος του Χρήστου Λαμπράκη.  Μετά την Μεταπολίτευση διηύθηνε το Γραφείο Τύπου της Ελληνικής Πρεσβείας στο Λονδίνο 1974-1975 όπου ο Αλέξανδρος Κοτζιάς διοργάνωσε τον «Ελληνικό Μήνα». Διετέλεσε επίσης την διετία 1976-1978 διευθυντής υπηρεσιών του εξωτερικού στη Γενική Γραμματεία Τύπου και Πληροφοριών και την περίοδο 1978-1981 ειδικός σύμβουλος με αρμοδιότητα σε θέματα του Πολιτισμού στην ίδια υπηρεσία. Υπήρξε σύμβουλος στην υπηρεσία Ενημέρωσης του Υπουργείου Εξωτερικών 1985-1989 και μέλος της συντακτικής επιτροπής από το 1986 του ξενόγλωσσου περιοδικού “Athena”. Μετά την επανέκδοση το 1975 της εφημερίδας «Η Καθημερινή» συνεργάστηκε ως βιβλιοκριτικός της έως το 1982. Το 1976 οργάνωσε την φιλολογική σελίδα της «Φιλολογική Καθημερινή» και είχε την επιμέλειά της μέχρι που τερμάτισε την σταδιοδρομία του στην δημοσιογραφία. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς υπήρξε επίσης ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων και πρώτος αντιπρόεδρός της την περίοδο 1982-1984. Μεταξύ άλλων του πνευματικών ενασχολήσεων διετέλεσε μέλος της συντακτικής επιτροπής της Ανθολογίας- Γραμματολογίας των εκδόσεων «Σοκόλη», Η Μεσοπολεμική Πεζογραφία και η Μεταπολεμική Πεζογραφία. Έγραψε επτά Μυθιστορήματα:

[-Πολιορκία 1953, β΄ έκδοση αναθεωρημένη 1961 και αρκετές άλλες επανεκδόσεις. Το Μυθιστόρημα προσφέρθηκε και από εφημερίδα στους αναγνώστες της.

-Μια Σκοτεινή υπόθεση 1954, σε β’ αναθεωρημένη έκδοση το 1963 και σε άλλες επανεκδόσεις.

-Ο Εωσφόρος 1959, σε β΄ έκδοση αναθεωρημένη το 1981

-Η Απόπειρα 1964 και σε αρκετές επανεκδόσεις

-Ο Γενναίος Τηλέμαχος 1972 και σε αρκετές επανεκδόσεις

-Αντιποίησις Αρχής 1979 και σε αρκετές επανεκδόσεις. (Θέμα του τα γεγονότα της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου)

-Φανταστική Περιπέτεια 1985]

Τέσσερις Νουβέλες:

[-Ιαγουάρος 1987

-Η Μηχανή 1989

-Ο Πυγμάχος 1991

-Το Σοκάκι 1992]

Δύο Θεατρικά Έργα

[-Ενοικιάζεται δωμάτιον μετ’ επίπλων 1962 και σε επανέκδοση το 1980

-Ο μονόλογος της Μαριάννας- Ορφέας και Ευρυδίκη 1987]

Τρία Ιστορικά Αφηγήματα

[-Ο Εθνικός διχασμός 1974

-Η Δίκη των έξι 1975

-Η Νύχτα των μεγάλων μαχαιριών 1975]

Πέντε τόμους με τα Κριτικά του- Βιβλιοκρισίες του:

[-Μεταπολεμικοί Πεζογράφοι- Κριτικά Κείμενα 1982 και σε β΄ έκδοση το 1988

-Αφηγηματικά- Κριτικά Κείμενα Β΄, 1984

-Δοκιμιακά και άλλα- Κριτικά Κείμενα Γ΄, 1986

-Τα Αθηναϊκά διηγήματα και δύο δοκίμια για τον χρόνο 1992

-Αληθομανές Χαλκείον- Η Ποιητική ενός Πεζογράφου. – Δοκίμια, 2004 (σε φιλολογική επιμέλεια Μαρίας Ρώτα)].

ΟΛΑ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΚΕΔΡΟΣ».

Από τις εκδόσεις «Κέδρος» εκδόθηκαν επίσης το 1994 ένας τόμος Αφιέρωμα στη μνήμη του, και το 1998 ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος με τη συνεργασία της Μαρίας Ρώτα την Βιβλιογραφία Αλέξανδρου Κοτζιά 1942-1997.

    Ακόμα στην τριακονταετία 1954 έως 1984 με το όνομά του, διάφορα ψευδώνυμα που υιοθέτησε ή ανωνύμως, μετέφρασε πάνω από 20 τίτλους Βιβλίων διαφόρων κατηγοριών.

   Πριν ασχοληθεί ο όποιος ενδιαφερόμενος αναγνώστης με την περίπτωση του Βιβλιοκριτικού Αλέξανδρου Κοτζιά προϋποθέτει την ανάγνωση του βιβλίου του «Αληθοφανές Χαλκείον» Η Ποιητική ενός πεζογράφου, Δοκίμια. Όλα όσα οφείλουμε να γνωρίζουμε για «το εργαστήρι του συγγραφέα». Είναι ένας «καθοδηγητικός χάρτης» του τι είναι η Τέχνη, τι η Πεζογραφία, ποιες οι αξίες, οι κανόνες και οι αρχές της, ποια η μέθοδος γραφής δοσμένος σε μικρές χαρακτηριστικές ενότητες. Ποιος ο ρόλος και ο σκοπός του συγγραφέα σε σχέση με το έργο του και την κοινωνία, ο «ποιητής- συγγραφέας» και όλα όσα αφορούν την λειτουργία και την τέχνη της γραφής –και του πεζού λόγου. Την «μυστηριώδη δωρεά» του λογοτέχνη. Και όπως υποστηρίζει ο Κοτζιάς «ένα μυθιστόρημα είναι καρπός 1. Συγγραφικής βούλησης ιδιαζόντως ισχυρής. 2. Αυτοπειθαρχίας αδυσώπητης. 3. Δουλειάς μεθοδικής και σκληρής» Και «Κάθε συγγραφέας διαμορφώνει, μάλλον βαθμιαία, μέσα από την προσωπική του πείρα, ένα δικό του σύστημα δουλειάς- το σύστημα εκείνο που,  κατά την ιδιοσυγκρασία του, έχει πεισθεί ότι τον εξυπηρετεί αποδοτικότερα». Άρθρα και κείμενα που δημοσιεύτηκαν σε διάφορα τεύχη του περιοδικού «Γράμματα και Τέχνες», το περιοδικό «Αντί». Ενώ ο τίτλος του «Αληθομανές Χαλκείον» Η ποιητική ενός πεζογράφου είναι από Ομιλία του που διαβάστηκε εν μέρει στο Ίδρυμα Χορν Γουλανδρή το Φεβρουάριο του 1991. Ο τόμος συνοδεύεται με Ευρετήρια Προσώπων και Τίτλων του Αλέξανδρου Κοτζιά.

 Όπως διαπιστώνουμε οι κύκλοι των συγγραφικών και μεταφραστικών εργασιών του Αλέξανδρου Κοτζιά εξακτινώνονται σε διάφορες κατηγορίες έργων και είδη γραφής, περιλαμβάνουν πεζογράφους, ποιητές ή θεατρικούς συγγραφείς και των δύο φύλων που έγραψαν και πεζογραφήματα από διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Το μεγαλύτερο αριθμητικά ποσοστό των προτεινόμενων λογοτεχνών και τα έργα του, μας είναι γνωστά και η συγγραφική τους παραγωγή συνεχίζονταν ή συνεχίζονται και μετά την δημοσίευση των Βιβλιοκρισιών του Αλέξανδρου Κοτζιά. Ορισμένα ονόματα χάθηκαν στην λήθη. Από την Πόλη του Πειραιά έχουμε τις περιπτώσεις της πολυγραφότατης Κωστούλας Μητροπούλου και της Γαλαξιδιώτισσας Εύας Βλάμη συζύγου του Παναγιώτη Λεκατσά, και του θεατρολόγου και μεταφραστή, αρθρογράφου Μάριου Πλωρίτη. Ορισμένων πεζογράφων εξετάζονται παραπάνω από ένα βιβλία τους σε διαφορετικές χρονικές περιόδους στο ίδιο έντυπο ή σε διαφορετικό πχ. Μένης Κουμανταρέας. Σε άλλους αφιερώνει περισσότερες σελίδες στις βιβλιοκρισίες του πχ. Δημήτρης Χατζής, Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης κλπ. Βλέπουμε επίσης ότι η κριτική του ματιά και εξέταση δεν περιορίζεται στην καθαρή Πεζογραφία αλλά αγγίζει και άλλα είδη του πεζού λόγου. Υπάρχουν στο σύνολο των βιβλιοκρισιών του μνείες και παραπομπές σε έλληνες και ξένους ευρωπαίους συγγραφείς. Συνοπτικά κριτικές και δημοσιεύσεις του, συνεντεύξεις του ή αποσπάσματα ομιλιών του και συμμετοχές του για την πεζογραφία διαβάζουμε στα περιοδικά Συνέχεια, Διαβάζω, Γράμματα και Τέχνες, Ο Ταχυδρόμος, Οι Εικόνες και στις εφημερίδες Μεσημβρινή, Η Καθημερινή, Η Βραδινή, Το Βήμα. Όντως, η συγγραφική παρουσία και συμβολή στην φιλαναγνωσία και την διάδοση των ελληνικών γραμμάτων στο εξωτερικό υπήρξε μεγάλη και οι θέσεις του πολύτιμος βοηθός για κάθε νέο ή νέα πεζογράφο.

  Τέλος, στη λογοτεχνία «ο Αλέξανδρος Κοτζιάς πρωτοεμφανίστηκε το 1943 μ’ ένα διήγημά του στο περιοδικό «Μαθητικά Γράμματα». Άλλο ένα με τίτλο «Η γυναίκα με τις ψεύτικες χάντρες» δημοσιεύτηκε στο πρώτο τεύχος του περιοδικού «Νέος Λόγος» τον Απρίλιο του 1947, ενώ τον Ιανουάριο του 1951 δημοσίεψε με το ψευδώνυμο Κ. Π. Αλεξάνδρου στο περιοδικό «Στάχυς» ένα απόσπασμα από το δεύτερο μυθιστόρημά του. Την επίσημη όμως εμφάνισή του έκανε το 1953 με το μυθιστόρημα «Πολιορκία», που την οριστική του μορφή πήρε αργότερα στη δεύτερη έκδοσή της το 1961. έκτοτε επανεκδίδεται χωρίς άλλες τροποποιήσεις.   Ακολούθησαν τα μυθιστορήματα: «Μιά σκοτεινή υπόθεση»(1954, β΄ εκδ. αναθεωρημένη 1963, όμοιες και οι επόμενες), «Ο Εωσφόρος» (1959, β΄ εκδ. αναθ. 1981, όμοια και η επόμενη), «Η απόπειρα» (1964), «Ο Γενναίος Τηλέμαχος» (1972), «Αντιποίησις αρχής» (1979) και «Φανταστική περιπέτεια» (1985), τα τέσσερα τελευταία χωρίς αναθεωρήσεις στις μετέπειτα εκδόσεις τους. Με τα επτά αυτά μυθιστορήματα συμπληρώνεται η μυθιστορηματική παραγωγή του, κι αρχίζει μία σειρά από ισάριθμες νουβέλες, που δεν πρόφτασε να τις γράψει όλες, με το γενικό τίτλο «Τα παιδιά του Κρόνου», όπου ο συγγραφέας εμφανίζει και πάλι σε κάθε μια τους κάποιο από τα δευτερεύοντα ή κι εντελώς διαβατικά πρόσωπα των αντίστοιχων κατά σειρά μυθιστορημάτων του, αλλά σε πρωταγωνιστικό αυτή τη φορά ρόλο.» Αυτά μας λέει ο ποιητής και δοκιμιογράφος Κώστας Στεργιόπουλος στο κείμενό του «Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς και η Πολιορκία» σελ. 235- 245 στον Γ΄ τόμο του πολύτομου έργου του «Περιδιαβάζοντας» τόμος Γ΄, Από τη Μεσοπολεμική στη Μεταπολεμική Πεζογραφία, εκδόσεις «Κέδρος» 1994. Αφιερώματα στη μνήμη και το έργο του έχουμε από το περιοδικό «Φιλολογική» και «Νέα Εστία» τχ. 1751.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

19/11/2026

Μέρος Πρώτο

Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2026

Έφυγε πλήρης ημερών η Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου

 

     Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

(Θεσσαλονίκη 1930- Πέμπτη 12/11/2026)

    Γεννήθηκε στην συμπρωτεύουσα το 1930, την «όμορφη Θεσσαλονίκη…» όπως λέει ο στίχος ενός δημοφιλούς και αγαπημένου τραγουδιού και  μάλλον, δεν την εγκατέλειψε ποτέ. Μιλάμε για τη Θεσσαλονικιά ποιήτρια, πεζογράφο και δοκιμιογράφο Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου. Μια καλοκάγαθη γυναικεία ύπαρξη, ευγενική φυσιογνωμία, προσιτή σαν άτομο, ζεστή σαν χαρακτήρας στις κοινωνικές της σχέσεις. Μία Κυρία των Θεσσαλονικιών γραμμάτων που διακονεί και τιμά με την συγγραφική της παρουσία την λογοτεχνική και πνευματική παράδοση της Βορείου Ελλάδος πάνω από μισό αιώνα και έφυγε την Πέμπτη 12 Νοεμβρίου από κοντά μας πλήρης ημερών. Τα Λογοτεχνικά Πάρεργα και ο υποφαινόμενος έχουν γράψει και αναρτήσει από παλαιά σημειώματά τους για την αγαπητή και βραβευμένη ποιήτρια. Βλέπε 14/2/2020, 16/2/2020.

Η Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου θεωρείται από τους κριτικούς του ποιητικού της λόγου ότι βρίσκεται κάτω από την ποιητική «ομπρέλα», την «σκιά», τον αστερισμό της μεγάλης Θεσσαλονικιάς ποιήτριας Ζωής Καρέλλη αδερφής του πεζογράφου Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη. Αυτό όμως δεν την εμπόδισε-παρά τον ευδιάκριτο ποιητικό σεβασμό που τρέφει για την Ζωή Καρέλλη- να βρει αρκετά γρήγορα, από νωρίς, το δικό της ποιητικό βηματισμό να τον εξελίξει στην διάρκεια του προσωπικού συγγραφικού της χρόνου και να χαράξει τα έκδηλα ίχνη της σοβαρά πάνω στο καθόλου σώμα των γυναικείων ποιητικών φωνών της γενέθλιας πόλης της. Επάξια λοιπόν η φωνή της συγκαταλέγεται ανάμεσα στις αξιολογότερες γυναικείες ποιητικές φωνές της πόλης όπου ανήκουν μεταξύ άλλων των ποιητικών γενεών ονόματα: Η ποιήτρια Ρούλα Αλαβέρα (σύζυγος του δοκιμιογράφου, κριτικού και εκδότη του περιοδικού «Νέα Πορεία» Τηλέμαχου Αλαβέρα), η Χαρά Χρηστάρα, η Αλεξάνδρα Μπακονίκα, η Ανθούλα Βαφοπούλου-Σταθοπούλου (χάθηκε πολύ νέα, πρώτη σύζυγος του ποιητή Γιώργου Βαφόπουλου. Η εκ Θεσσαλονίκης ποιήτρια και κριτικός Έλενα Χουζούρη έχει κυκλοφορήσει βιβλίο για το έργο της), η αστρολόγος και ποιήτρια Θεοδώρα Ντάκου, η θεατρολόγος Ζωή Σαμαρά, η Νανά Κοντού, η Μαρία Κορδάτου, η Ανθή Μαρωνίτη, η Μυρτώ Αναγνωστοπούλου, η Άννα Δερέκα, η Ανθή Λεούση, η ποιήτρια και συγγραφέας παιδικών βιβλίων Θέτη Χορτιάτη, η Μιράντα Ιωαννίδου Βοσνάκη… και μια σειρά άλλων γνωστών μας γυναικίων φωνών που κατάγονται από την Θεσσαλονίκη και που μαζί με ορισμένες άλλες γυναίκες δημιουργούς διαφορετικών γενεών-που φανερώθηκαν τον προηγούμενο αιώνα-οι οποίες ασχολούνται με την πρόζα, το διήγημα, το θέατρο, το δοκίμιο, τη μετάφραση, συναριθμούνται στην επονομαζόμενη Σχολή της Θεσσαλονίκης. Μιας λογοτεχνικής σχολής που μαζί με τις αντρικές φωνές το εύρος και το πλάτος της η ακτινοβολία της υπερβαίνει τα πνευματικά και καλλιτεχνικά όρια τα οποία αντιπροσωπεύει και εκφράζει η συμπρωτεύουσα της παλαιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Μία Λογοτεχνική Σχολή με το δικό της στίγμα, ύφος, στιλ γραφής και θεματογραφίας γλωσσικούς κώδικες προφορικής και γραπτής επικράτειας, ταυτότητα και φιλοσοφία ζωής η οποία διαφοροποιείται από την Αθηναϊκή Σχολή, την Επτανησιακή, την Κρητική κλπ.

 Η Σχολή της Θεσσαλονίκης έφερε κοντά την ελληνική λογοτεχνία της Βορείου Ελλάδος με τις άλλες Λογοτεχνικές Σχολές των Βαλκανίων. Έγινε γέφυρα επικοινωνίας και αλληλογνωριμίας των λόγιων και λαϊκών παραδόσεων των Λαών της Χερσονήσου του Αίμου, των συγγραφέων όπως το οραματίζονταν ο Ρήγας Φεραίος. Μία κοινή συνομοσπονδία κρατών, φυλών, εθνών, λαών, τοπικών και θρησκευτικών παραδόσεων. Η Λογοτεχνική Σχολή της Θεσσαλονίκης είναι από τις πιο επιδραστικές και δραστήριες- εξωστρεφείς των Βαλκανίων. Το δε Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης από την ίδρυσή του υπήρξε φυτώριο του Δημοτικισμού και των Δημοκρατικών Πολιτικών ιδεών, φιλελεύθερων δημοκρατικών αντιλήψεων. Σπουδαίες μορφές της ελληνικής γραμματείας και των φιλολογικών σπουδών και γραμμάτων στελέχωσαν το διδακτικό προσωπικό του, σταδιοδρόμησαν ως διδάσκοντες στους επιστημονικούς κλάδους του αφήνοντας πίσω τους μεγάλα και σημαντικά πολιτιστικά επιτεύγματα.

   Ο Γυναικείος Ποιητικός λόγος της Θεσσαλονίκης δεν είναι καθόλου ευκαταφρόνητος αριθμητικά σε σχέση με τον αντίστοιχό του αντρικό, ούτε αμελητέος καλλιτεχνικά και τεχνοτροπικά ως στιλ από όλα τα είδη και τις κατηγορίες της γραφής. Καλλιέργησε και διαθέτει τα απαραίτητα εχέγγυα αναγνώρισης, τα εφόδια της τέχνης και της τεχνογνωσίας της ποιήσεως. Έχει την δική του ποιητική ρητορική, την ποιητική του προσώπου της Θεσσαλονίκης. Εμβέλεια διαχρονική που συνεχώς εξελίσσεται, δεν μένει στάσιμη, αναδιαμορφώνεται μέσα στην διαδρομή του λογοτεχνικού χρόνου, εμπλουτίζεται με νέες φωνές και έργα. Μια σταθερή εξέλιξη της Σχολής της Θεσσαλονίκης η οποία μας κάνει να μιλάμε για μια αυτόνομη και ανεξάρτητη πνευματική- ποιητική πορεία-που δεν εγκλωβίζεται στην ατμόσφαιρα της κλασικοτραφούς αθηναϊκής πρωτεύουσας, με άλλες πνευματικές και ιστορικές προσλαμβάνουσες-η οποία διαθέτει αυτόνομη ταυτότητα, (ελληνική και βαλκάνια) ξεχωριστή ποιητικότητα, ιδιαίτερα χαρακτηριστικά αγιορείτικης θρησκευτικής πνοής, θέρμη πνευματικών και καλλιτεχνικών φωνών που προέρχονται από τις διάφορες πολιτισμικές ομάδες πληθυσμού που εγκαταστάθηκαν σαν πρόσφυγες στο κέντρο, τα περίχωρα και την περιφέρεια της Θεσσαλονίκης. Αλλογενείς πληθυσμοί που την διαμόρφωσαν και της προσέφεραν το ιδιαίτερο άρωμά της παράδοσης των τόπων από τους οποίους προήλθαν και εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην φιλόξενη Πόλη. Απλόχερα η ίδια η Πόλη της Θεσσαλονίκης και τα περίχωρά της, τα προάστιά της υποδέχτηκε τους αλλόφυλους και αλλόγλωσσους νέους κατοίκους της και τους πρόσφερε την δυνατότητα να σταδιοδρομήσουν επαγγελματικά να αναπτυχθούν οικονομικά, να ορθοποδήσουν δυναμικά και παραγωγικά σε κάθε τομέα της κοινωνίας, της επιστήμης, της οικονομίας των τεχνών και των επαγγελματικών τάξεων. Στην μακραίωνη ιστορίας της η Θεσσαλονίκη υπήρξε μία ταραγμένη κοινωνικά, θρησκευτικά, πολιτικά και διεκδικούμενη πόλη από τους γείτονές της. Μια ένδοξη βυζαντινής ατμόσφαιρας Πόλη ένα γεωγραφικό σταυροδρόμι, τοπόσημο κομβικής σημασίας κομμάτι γης και του λιμανιού του συνεχώς διεκδικούμενο από τον βαλκανικό της ομόδοξο και αλλόδοξο περίγυρο. Μια Πόλη με μακρά προϊστορία και πολιτισμό με μία πανσπερμία κατοίκων της που απαρτίζονται από διάφορες ενσωματωμένες εθνότητες και θρησκευτικές μειονότητες μέσα στην καθόλου ερωτική αγκαλιά της και βυζαντινή της ατμόσφαιρα.

Η ποιητική φωνή της Θεσσαλονίκης εν συνόλω έχει ισχυρό πνευματικό και καλλιτεχνικό εκτόπισμα, θεματικό άπλωμα και προσχώσεις συγγραφικών οσμών και ρευμάτων. Αλλά και στιχουργική καθαρότητα, ιδιαίτερο στιγματισμό (που αγκαλιάζει και περικλείει μεγάλα γεωγραφικά διαμερίσματα της Βορείου Ελλάδος ως γλωσσική εκφορά και ομιλία), φανερό ελληνικό προσανατολισμό, κοινωνική και σε πάμπολλες περιπτώσεις ταξική συνείδηση (η παρουσία του Κωστή Μοσκώφ συντροφεύει το βλέμμα μας). Ο οραματισμός της έχει πολυπολιτισμική χροιά και ερωτισμό μιάς άλλης ατμόσφαιρας (χαρακτηριστική η περίπτωση του ποιητή και εκδότη Ντίνου Χριστιανόπουλου που υπήρξε ένα έμψυχο τοπόσημο της πόλης) αλλά και του Γιώργου Βαφόπουλου, της Ζωής Καρέλλη, του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη. Η ποιητική φωνή της Θεσσαλονίκης διαθέτει πάμπολλα συγγενικά στοιχεία και εσωτερικές προσμείξεις, ανοιχτές διαρκείς συνομιλίες με τις ντόπιες παλαιότερες φωνές που αποτελούν τους σταθερούς πυλώνες της παράδοσής της, προϋποθέσεις του αξιακού συστήματος των αναφορών της, αναγκαία συνθήκη της ποιητικής παράδοσης προς τον έξω κόσμο, τις κατευθυντήριες γραμμές της εικόνας της που χρειάζεται ο ποιητικός λόγος στον αγώνα του να διαμορφώσει το δικό του πρόσωπο και χαρακτηριστικά, την ταυτότητά του ισότιμα με τις άλλες σχολές και αλλόγλωσσες παραδόσεις. Στοιχεία τα οποία στην αποσπασματικότητά τους αλλά και στην συνθετική γενικότητά- συγκεφαλαιωτική τους συμβολή δήλωσης- εκφράζουν την εσωτερική διάθεση και αγωνία του βορειοελλαδίτη ανθρώπου και συγγραφέα, την μοναχικότητά του και τα υπαρξιακά διλήμματα γυναικών και αντρών που κατάγονται από την πόλη και τις άλλες περιοχές της ελληνικής βόρειας επικράτειας. Η ποίηση των Θεσσαλονικέων δημιουργών εκφράζει τις εσωτερικές συγκρούσεις των ατόμων της επαρχίας, την ξεχωριστή ψυχοσύνθεση των ελλήνων της Βορείου Ελλάδος, τα προσωπικά ή οικογενειακά δράματα και κακουχίες των προσφύγων (μια δυναμική κοινότητα είναι η Εβραϊκή) του μεταπολεμικού κυρίως Κόσμου, τις εσωτερικές μεταναστεύσεις. Το δράμα των Θεσσαλονικέων κατά την περίοδο της Γερμανικής Κατοχής και του Πολέμου, αλλά και νωρίτερα χρονολογικά της Βουλγαρικής και των Βαλκανικών πολέμων περιόδου. Η Λογοτεχνική Σχολή της Θεσσαλονίκης είναι μία μεγάλη πυρετώδη αγκαλιά που μέσα της βρίσκουν «καταφύγιο» οι έλληνες της Βορείου Ελλάδας, οι Έλληνες των μεγάλων αστικών κέντρων της επαρχίας που αγωνίζονται να ξεφύγουν από τις κοινωνικές και πολιτικές συμβάσεις και οικονομικές ανέχειες και δυσκολίες που τους έσπρωξαν ή τους εξανάγκασαν οι ιστορικές συνθήκες ή πολιτικές και άλλες επιλογές της κεντρικής Αθηναιοκεντρικής εξουσίας. Ενός «υδροκέφαλου» ελληνικού κράτους που διαρκώς αυξάνονται ή περιορίζονται- στενεύουν τα σύνορά του σαν μουσικό ακορντεόν.

Οι Θηλυκές Ποιητικές φωνές της Θεσσαλονίκης στις οποίες συμπεριλαμβάνεται ισάξια και η φωνή της Μαρίας Κέντρου Αγαθοπούλου κατόρθωσαν όχι δίχως κόπο να αρθρώσουν και να οικοδομήσουν την δική τους ξεχωριστή εικόνα και ταυτότητα, τους δικούς τους χρωματισμούς φωνών. Διαθέτουν μία άλλης ατμόσφαιρας θεματολογία και γραφή σε σχέση με τις αντίστοιχες της πρωτεύουσας δίχως να τους λείπει ο κοσμοπολίτικος χαρακτήρας και η επιθυμία να γνωρίσουν άλλες ποιητικές φόρμες, τεχνογνωσίες στο καθρέφτισμα των εμπειριών και βιωμάτων τους. Βρίσκονται σε μια ανοιχτή συνομιλία μεταξύ τους, υιοθετούν τον εσωτερικό μονόλογο, συνδιαλέγονται με ό,τι καινούργιο σαν κατάσταση ή παράσταση πέφτει στην αντίληψή τους και ορισμένες στιγμές, τις διακρίνει ένα «σοβινιστικό» στοιχείο του τόπου καταγωγής τους. Στην ποίηση και την πεζογραφία των Θεσσαλονικέων λογοτεχνών έχουμε ένα κοινό περπάτημα του εσωτερικού χρόνου των καταστάσεων που βίωσαν οι ποιήτριες-και οι ποιητές-με τον εξωτερικό ιστορικό χρόνο ως κοινωνικός καταλύτης στην εξέλιξη και την διαδρομή της Πόλης όπως το βίωσε ξεχωριστά και δραματικά κάθε ποιητικό δρων πολιτικά υποκείμενο ως ποιητική περσόνα στην ωρίμανσή του και την άνθηση του βιολογικού του χρόνου. Ο χαρακτήρας του ποιητικού λόγου της συμπρωτεύουσας κινείται μάλλον μέσα σε ένα κλίμα δραματικών αδιεξόδων της τραυματισμένης συνείδησης, μιάς μνήμης που συνεχώς επανέρχεται παλιρροιακά προσπαθώντας να βρει διέξοδο και να επουλώσει παλαιές ανοιχτές πληγές-ιστορίες της πόλης ή προσωπικές μεταναστατευτικές των προσφύγων περιπέτειες. Οι ποιητικές φωνές της Θεσσαλονίκης ( θηλυκές ή αντρικές) εκφράζουν είτε την ιδεολογική φωνή και ποιητική ταυτότητα της Πόλης βλέπε την περίπτωση του αγωνιστή ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη. Ή την ερωτική ιδιαιτερότητα, σεξουαλική χειραφέτηση και ακανθώδη σωματική αυτοδιάθεση στην περίπτωση του ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου. Ή πάλι απεικονίζουν ειδικές  ποιητικές της Θεσσαλονίκης ιστορικές συνθήκες μέσα από τις οποίες αναδύονται οι εξιδανικευμένες εικόνες και ανακατατάξεις του χώρου και τα οικογενειακά μονοπάτια της πρόσφατης ιστορίας της πόλης ως προσφυγιάς, βλέπε περίπτωση του πεζογράφου Γιώργου Ιωάννου. Σε αυτήν την έξαρση της ποιητικής ιστορικότητας και ερωτικής αυτοδιάθεσης που διαθέτει η Σχολή της Θεσσαλονίκης, τον έντονο χρωματικό και συναισθηματικό αρωματισμό ενός Γιώργου Θέμελη, κινείται με τους δικούς της γυναικείους ρυθμούς η παραδοσιακή στιχουργική της αξιόλογης ποιήτριας Μαρίας Κέντρου Αγαθοπούλου που συγκαταλέγεται ανάμεσα στις σημαντικές γυναικείες ποιητικές φωνές της Θεσσαλονίκης και της Γυναικείας Γραφής της χώρας μας.

   Έχοντας συναίσθηση της ευθύνης της ποιητικής παράδοσης της Θεσσαλονίκης που μεταφέρει στην ποίησή της, του βάρους της πνευματικής διάστασης της ποιήτριας Ζωής Καρέλλη η ποιήτρια και πεζογράφος Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου αποτολμά όχι κραυγαλέα αλλά χαμηλόφωνα, σιγαλά, σχεδόν αθόρυβα, ψιθυριστά, διακριτικά πάντα να υψώσει το δικό της ποιητικό ανάστημα, να αρθρώσει τον γυναικείο προσωπικό της λόγο, να φανερώσει την ευγενική ματιά της, την τρυφερή της φωνή μέσω της εξομολογητικής λυρικής διάθεσης και εκφραστικής. Μιάς ποίησης παραδοσιακής και «πειραματικά» μοντέρνας που αναζητά και βρίσκει τρόπους και τεχνικές να εκφράσει τον πόνο και την νοσταλγία που αισθάνεται καθώς τα χρόνια περνούν και αφήνουν πίσω τους σύννεφα θλίψης και σταγόνες πίκρας. Οι αναμνήσεις παραμονεύουν, οι αναπολήσεις περιμένουν την ευκαιρία να φανερωθούν, οι μνήμες πεταρίζουν μπρος πίσω στο χρόνο. Σταθερά τα μεταλλεύματα αγάπης, τρυφερότητας, συμπόνιας και καλοσύνης που ανακαλύπτουμε μέσα της και αποτυπώνονται στα ποιήματά της. Μιά ποιητική υπευθυνότητα την διακρίνει, μία γυναικεία διακριτικότητα και ευαισθησία προσφέροντάς μας θετικά πάντα αναγνωστικά ποιητικά αποτελέσματα. Η φωνή της παλεύει με την προσωπική της μοίρα που είναι και κοινή μοίρα κάθε ευαίσθητης συνειδητής και αγωνιούσας ύπαρξης και τελικά, και μοίρα της ίδιας της Πόλης της. Μια υπαρξιακή αγωνία και διαπίστωση του συνεχούς μετατιθέμενου προσώπου του θανάτου στο εγγύς μέλλον, της απώλειας ως μοίρας κοινής που παραμονεύει κάθε στιγμή. Μια ιστορική προσωπική μοίρα που προέρχεται από το πρόσφατο παρελθόν, το βάθος των εμπειριών της ζωής, των βιωμάτων της. Μιάς ζωής που δεν σπαταλήθηκε άδικα, που δεν πέρασε απαρατήρητη. Η ποιητική φωνή της Μαρίας Κέντρου Αγαθοπούλου αφουγκράστηκε τα διλήμματα του μεταπολεμικού ατόμου-δημιουργού της Δεύτερης Μεταπολεμικής Γενιάς, όταν οι πολεμικές καταστάσεις έχουν πλέον σταθεροποιηθεί μέσα στην ψυχή της ως κάτι που την σημάδεψαν αλλά δεν την τσάκισαν. Που σύρεται από εκβιαστικές της ιστορίας καταστάσεις και συνθήκες και οδηγείται παρά την θέλησή του σε αδιέξοδα, διαψεύσεις, χωρισμούς, θανάτους, βάσανα, κακουχίες, τραγικές του βίου δυσκολίες. Από το πρώτο ακόμα πλησίασμα του ποιητικού της λόγου αντιλαμβανόμαστε ότι η ποιήτρια δεν καταφεύγει σε ψευτισμένους ιδεαλισμούς και ωραιοποιήσεις. Η γυναικεία της αισθαντικότητα δεν την εμποδίζει να εκφράσει τις τραγικές της ψυχής της συγκρούσεις, να μεταφέρει μέσα στον ποιητικό της λόγο ουσιαστικές αντιδράσεις της συνείδησής της, βασικές αλήθειες της ζωής και των ανθρωπίνων σχέσεων. Όσο ο λόγος της είναι καθαρός και ξάστερος άλλο τόσο και ο εικόνες της εκφράζουν έναν ελεγχόμενο  γυναικείο νατουραλισμό μέσα σε μια ατμόσφαιρα συγκρατημένης θλίψης και νοσταλγίας. Ένας εσωτερικός γυναικείος σπαραγμός μια λυγμική διάθεση, μια συγκρατημένη απαισιοδοξία λόγου, που όμως δεν οδηγείται στην απόγνωση στο έσχατο της ζωής ξέφωτο αλλά στην αναπόληση που διατηρεί ενεργή τα αποθέματα της προσωπικής της μνήμης. Άμεσα αναγνωρίζουμε τον κυρίαρχο ρόλο της μνήμης στο έργο της. Η λειτουργία της μνήμης μέσα στον καθόλου ελληνικό ποιητικό λόγο-ιδιαίτερα μετά την Καβαφική επικράτηση στα κατοπινά του Αλεξανδρινού χρόνια, έπαιξε και εξακολουθεί να παίζει πρωτεύοντα ρόλο, προσδιορίζοντας και προσανατολίζοντας την ποιητική σκηνογραφία και νοηματική σύνθεση. Είναι εκείνη που διατηρεί στην επιφάνεια την φύση των προηγούμενων εμπειριών και των γεγονότων, την αλήθεια τους και την ειλικρίνειά τους, ανεξάρτητα από τον βαθμό φιλτραρίσματός τους στην πάροδο του χρόνου. Η Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου δεν παίζει με την ζωή, δεν πειραματίζεται χαριεντιζόμενη, την αποδέχεται με στωικότητα και σοβαρότητα. Ο λόγος της περιέχει το κοινωνικό και ψυχικό περιβάλλον μέσα στο οποίο έζησε και δραστηριοποιήθηκε, ξεπέρασε δυσκολίες, αντιμετώπισε τους κινδύνους της ζωής, ελαχιστοποίησε τους φόβους της που καιροφυλαχτούν να την διαλύσουν συναισθηματικά, να την καταστρέψουν σαν γυναίκα, μάνα, ερωμένη. Υπάρχουν ποιήματά της που αισθάνεσαι ότι πέρα από την διακριτικότητά της, υπάρχει ένα επίπεδο λεγομένων «αυτό-απόκρυψης» αν τον κατανοώ σωστά, όμως, στις γενικές παρατηρήσεις μας, διαπιστώσουμε την αλήθεια της υπαρξιακής της αγωνίας που διαχέεται μέσα στους στίχους της, στα μικρής συνήθως φόρμας ολιγόστιχα ποιήματά της, στο απλό και καθαρό λεξιλόγιο που χρησιμοποιεί. Η ποίηση της Αγαθοπούλου έχεις την αίσθηση ότι μας δείχνει για να μην πω μας «διδάσκει» μια ασκητική των συμβόλων. Μια ταπεινή ελευθερία και προβληματική. Οι συμβολισμοί της είναι χαμηλόφωνοι και όμως εκφράζουν με μεγάλη ενάργεια την πραγματικότητα που υποδηλώνουν έστω και μέσα στην επανάληψή τους. Οι σκέψεις της δίνονται επίσης με χαμηλότονους τονισμούς επισημάνσεων, διακριτικές πινελιές λέξεων, νοημάτων, καθόλου αφηρημένων σημασιών ή γενικότητες επιδράσεων. Η ζωή, υπήρξε σκληρή και άδικη στα άτομα της πρώτης και δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς αλλά, όσα επιβίωσαν όπως επιβίωσαν δεν την απέρριψαν. Την ανοικοδόμησαν με ότι απόθεμα θέλησης, φαντασίας, οραμάτων και ονείρων διέθεταν το καθένα. Την συνέχισαν μέχρι το προσωπικού του καθενός βιολογικό τέλος. Ένα τέλος που μετέφερε όλες τις τραυματικές καταστάσεις, φτώχιες και γήινες φθαρτότητες, αλλά και ελπίδες ζωής του καθενός και κάθε μιας. Η μεταπολεμική ζωή κύλισε μαζί τους και πλάτυνε τον οραματισμό και τα όνειρα των κοινωνικών τους σχέσεων. Ακόμα και η αναμενόμενη γυναικεία αγαπητική ή ερωτική της ηδυπάθεια, (όταν μας μιλά για τις σχέσεις της με το άλλο φύλο ή θυμάται σωματικά ή συναισθηματικά του στίγματα) γίνεται με διακριτικό και σχεδόν αθόρυβο τρόπο ώστε να μην μας προκαλέσει. Η στέρηση των αισθημάτων που νιώθει καθώς ο ατομικός της χρόνος κυλά, εκφράζεται με στιγμιότυπα ικεσίας, οικτιρμών, επίκλησης προς το υπέρτατο όν. Μέσα από έναν θρησκευτικό μανδύα χωρίς να εντάσσεται ο λόγος της, στον θρησκευτικό κανόνα ποίησης. Ο ποιητικός λόγος της Μαρίας Κέντρου Αγαθοπούλου διαθέτει αρκετές στρωματώσεις θρησκευτικής ενάργειας. Χωρίς επαναλαμβάνω, να διαθέτει τα αναγκαία της ερμηνείας του στηρίγματα που παρακινδυνευμένα θα εντάσσαμε σε ένα στενότερο πλαίσιο θρησκευτικών αναφορών. Ο ικετήριος λόγος της εκδηλώνεται με μια μορφή θα γράφαμε παθητικής πρόκλησης για παρηγοριά. Χωρίς στοιχεία αναχωρητισμού και αφοσίωσης προς θρησκευτικά μεταφυσικά σύμβολα, αλλά με μια αίσθηση σκεπτικισμού μέσα από στιγμές εσωτερικής αναπόλησης. Χαμηλόφωνων προβολών των εσωτερικών της συγκρούσεων, των χειρονομιών έρωτος που παραμένουν ζωντανοί, των στιγμών εκείνων, που εκφράζουν όσο γίνεται περισσότερο αθόρυβα τα ανθρώπινα πάθη. Τις ιδιορρυθμίες της ανθρώπινης φύσης που καθρεφτίζονται στις σχέσεις προσωπικές ή κοινωνικές των ανθρώπων. Τις αισθηματικές προκλήσεις που δεν μπορούν ή μάλλον δεν αντέχουν να υλοποιηθούν πλέον και αποκτούν φωνή καθαρτήρια, μέσω της ποίησης. Η ποίηση της Αγαθοπούλου αλλά και οι ελάχιστες αλλά καθόλου αμελητέες της κριτικές και δοκιμιακές εργασίες και τα μικρής φόρμας αφηγήματά της, δηλώνουν ένα υπόγειο ρεύμα υπαρξιακής απουσίας να διαπερνά τις συγγραφικές της καταθέσεις. Μια αίσθηση ερημιάς και απόγνωσης που προέρχεται από τους μυστικούς ποταμούς της ποίησης της Ζωής Καρέλλη. Είναι οι εσωτερικές οσμώσεις που νοτίζουν και την δική της συγγραφική δημιουργία. Η ποιητική οπτασία της Ζωής Καρέλλη εποπτεύει αφανέρωτα την δική της διαδρομή όπως και πολλών άλλων ποιητικών φωνών της συμπρωτεύουσας.

     Η ποιητική της παραγωγή σε σχέση με άλλες γυναικείες ποιητικές φωνές της Θεσσαλονίκης, αλλά και της Ελλάδος δεν είναι μεγάλη, αν λάβουμε υπόψη μας και την ολιγοστιχία της, και στο ότι δεν είναι πολυσέλιδες οι ποιητικές της συλλογές. Αυτό δίνει περισσότερη μάλλον εγκυρότητα στον λόγο της και προσοχή στα ποιητικά της λεγόμενα. Και ίσως να υποψιαζόμαστε την επίδραση της γνώμης του ποιητή και εκδότη της «Διαγωνίου» Ντίνου Χριστιανόπουλου, αλλά και εκείνη του δοκιμιογράφου και εκδότη του περιοδικού «Νέα Πορεία» Τηλέμαχου Αλαβέρα, δύο περιοδικά και δύο εκδοτικοί οίκοι με τους οποίους η ποιήτρια Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου συνεργάστηκε και έκανε τα πρώτα εκδοτικά βήματά της και ποιητικά της φανερώματα.

Η ένταξή της μέσα σε αυτό το εκδοτικό και ποιητικό πλαίσιο, των δύο παραπάνω δημιουργών, η Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου εμφανίστηκε στα γράμματα με το ποίημα «Κύπρος- Αλήθεια» στο περιοδικό των «Ελληνίδων Βορείου Ελλάδος» τχ. 41/9,10, 1958, ενώ με αυτόνομη εκδοτική παρουσία το 1961 με την συλλογή «Ψυχή και Τέχνη», δεν αποσκοπεί παρά να μας προσφέρει την δυνατότητα να ερευνήσουμε ορθότερα και να κατανοήσουμε καλύτερα τι κομίζει στον γυναικείο ποιητικό λόγο της Θεσσαλονίκης η παρουσία της και τι συνέβαινε ταυτόχρονα με την δική της φωνή γύρω της. Να αναγνωρίσουμε τον ποιητικό της διάκοσμο, το κόψιμο-όχι εντελώς- των σχέσεων της με τον παραδοσιακό στίχο και την υιοθέτηση του ελεύθερου, συνήθως χωρίς σημεία στίξεως, αλλά και την εσωτερική της φόρμας της ρυθμολογία. Όπως επίσης κατά πόσο το «ανάβρυσμα» του ποιητικού της λόγου από αυτόν της Καρέλλη, δεν την εμπόδισε να αναπτύξει την μάλλον περισσότερο εκλεπτυσμένη, ραφιναρισμένη ποιητική της φωνή. Μια και η φωνή της Καρέλλη είναι η αρχέγονη φωνή της προφήτιδας.

Να υπενθυμίσουμε, ότι την χρονιά που κυκλοφορεί η πρώτη ποιητική της συλλογή, δηλαδή το 1961, εκδίδει η ποιήτρια Άννα Δασκαλοπούλου την «Δίνη» εκδόσεις Ίκαρος. Η ποιήτρια και μεταφράστρια Ολυμπία Καράγιωργα την συλλογή της «Χιλιάδες πρόσωπα της τύχης» από τον εκδοτικό οίκο Δίφρος. Η ποιήτρια Καίτη Χιωτέλλη την συλλογή «Ανατολικοί Δρόμοι» επίσης από τον Δίφρο. Η πατρινή ποιήτρια που συνδέθηκε με την πόλη μας τον Πειραιά, η Μαντώ Κατσουλού, εκδίδει στην Πάτρα την συλλογή «Φωτοσκιάσεις», η Καλλιόπη Πιερίου εκδίδει στην Αθήνα τα «Ανοιχτά παράθυρα» και η Κατίνα Ποθουλάκη-Παππά την συλλογή «Στην Κάψα του Καλοκαιριού». Το δε ζεύγος Βασίλης Ρώτας- Βούλα Δαμιανάκου το «Μνημόσυνο», εκδ. Κούστας.  Παρακάτω δίνω την εργογραφία και την ενδεικτική κριτικογραφία της διαμερισματοποιημένη για τις ποιητικές της συλλογές που γνωρίζω, καθώς και ενδεικτική μικρή βιβλιογραφία για το έργο της. Στην σελίδα 409 του τόμου του Ανέστη Ευαγγέλου Η Δεύτερη Μεταπολεμική Γενιά (1950-1970) Ανθολογία, εισαγωγή: Γιώργος Αράγης, εκδόσεις Παρατηρητής 1994, δημοσιεύεται επιλογή κριτικογραφίας της. Σε παλαιότερη επικοινωνία της ποιήτριας μαζί μου, είχε την καλοσύνη να μου φωτοτυπήσει ενδεικτικές κριτικές για το έργο της.

Ποιητικές της συλλογές

1) Ψυχή και τέχνη, Θεσσαλονίκη 1961

2) ΔΙΑΣΤΑΥΡΩΣΕΙΣ, Θεσσαλονίκη Ιούλιος 1965, σ. 48,

Επιμέλεια: Κάρολος Τσίζεκ. Τυπογραφεία: Ν. Νικολαϊδη Θεσ/κη, αντίτυπα 500.

Βλέπε:

-Βάσος Βαρίκας, εφ. Το Βήμα 17/10/1965,

(«Δεν θυμάμαι να έχω διαβάσει το πρώτο βιβλίο της  κ. Μαρίας Κέντρου-Αγαθοπούλου. Οι στίχοι της όμως, που συναντάω στη νέα της συλλογή «Διασταυρώσεις», που μου έρχεται από τη Θεσσαλονίκη, δείχνουν καλαισθησία και πνευματικότητα, που τους κάνουν συμπαθητικούς. Απλός ο λόγος της υποδηλώνει γνήσια αγωνία, με επίκεντρο πάντα, κατά τη «μόδα» της εποχής μας, το υπαρξιακό πρόβλημα, η οποία κι’ όταν δεν ανακαλύπτει την καίρια προσωπική έκφραση, που απαιτούμε από την ποίηση, κάτι αφήνει μέσα μας: «Εγώ δεν γεννήθηκα ακόμη- Κι’ ας λέω- Πώς έζησα τόση ζωή-Ακέρηα-Περιφέρομαι-Πίσω από πράσινα πλέγματα-Η μόνη προέκτασή μου-Αλυσίδα από παράξενα έμβρυα-Ο κόσμος με βλέπει-Μ’ ονομάζει-Αγγίζει τα ρούχα μου-Λέει ακόμα πως ακούει τη φωνή μου-Δεν γνωρίζει-Τη μυστική απουσία μου».

Ο τόνος πάντοτε χαμηλός, σχεδόν εξομολογητικός, και η διάθεση ανάλαφρα μελαγχολική, συνέπεια ενός μόνιμου σκεπτικισμού, με τον οποίον η ποιήτρια αντιμετωπίζει το κάθε τι. Και δω κυρίαρχο παραμένει το συναίσθημα της μόνωσης, και μόνη καταφυγή η άρνηση του πραγματικού, η προσφυγή στο όνειρο: «Να ζήσω μιάν ώρα μόνη- Σ’ ένα μακρινό σπίτι-Να ονειρευτώ το σπίτι μου-Τα βήματά σου-Να σε κοιτάζω μέσα μου-Πιο μέσα μου να σ’ ερωτεύομαι,- Πόσο σκεπάζει αυτό το πρόσωπο-Τη βαθειά σου όψη-Πόσο μου φανερώνεσαι- Λησμονιέται και δένεται- Σε παράξενες προεκτάσεις- Εφαρμόζεται…»)

-Ανδρέας Καραντώνης, περ. Νέα Εστία τχ. 935/15-6-1966.  

-Κώστας Ορφανίδης, εφ. ΠΡΩΙΝΗ της Καβάλας Κυριακή 27/3/1966

(«Οι «Διασταυρώσεις» είναι η δεύτερη ποιητική συλλογή της Μ. Κ. Αγαθοπούλου. Ποίηση μοντέρνα σε ελεύθερο στίχο, που η λιτότητά του τον κάνει να κυλά καθαρός και ανεπιτήδευτος. Δείχνει μια ποιήτρια με ξεκαθαρισμένες αισθητικές αντιλήψεις και σταθερότητα στις σκέψεις της. Με την αγνή όραση πλάθει την ποιητική της παρουσία, και προσπαθεί να τη γνωρίση με μια δίψα, που μαρτυρά πάντοτε μιά πρώτη γνώμη.

     Έχει μιά πληρότητα εννοιών και ικανότητα εκφράσεως και μιά πυκνότητα συλλήψεως και αποδόσεως στους στίχους της, πού κάνουν τα βιβλία της αξιόλογη προσφορά στην πνευματική κίνηση της Θεσσαλονίκης.

     Βλέπει υπεύθυνα την προσωπική της παρουσία και το ανθρώπινο δράμα:

3) ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΣΙΩΠΗΣ, Θεσσαλονίκη 1968, σ. 48,

Τυπογραφείον Ε. Σφακιανάκη & Υιοί Θεσ/κη

Περιέχει την ενότητα 9 άτιτλων ποιημάτων της «Περίπτωση Σιωπής». Τα υπόλοιπα είναι έντιτλα.

Βλέπε:

-Τηλέμαχος Αλαβέρας, εφ. ΕΣΠΕΡΙΝΗ ΩΡΑ, 1968

-Δημοσθένης Ζαδές,   «Περίπτωση Σιωπής»

-Ανδρέας Καραντώνης, περ. Νέα Εστία 1968, σ. 1198-1199

4) ΜΕΓΕΘΥΝΣΕΙΣ, εκ. «Νέας Πορείας»-Θεσσαλονίκη 1971, σ. 32

Η συλλογή είναι αφιερωμένη στην «Αλκμήνη»

Περιέχει XVII άτιτλα ποιήματα αριθμημένα με λατινικούς αριθμούς.

Βλέπε:

-Βάσος Βαρίκας, εφ. Το Βήμα 20/6/1971

-Ανδρέας Καραντώνης, Ποίηση από την Θεσσαλονίκη

-Γιώργος Α. Παναγιώτου, ; (μαζί με τις "Σελίδες Αυτοβιογραφίας" του Γ. Βαφόπουλου, "Φανταστική Νουβέλα" του Μιχάλη Μήτρα, "Οι Αγριόχηνες" του Ορέστη Λάσκου, "Ο Κατσαντώνης" του Δημήτρη Σταμέλου)

-Δημήτρης Κ. Παπακωνσταντίνου, εφ. ΤΑ ΣΗΜΕΡΙΝΑ 11/9/1971

5) αρμιλλάρια, εκ. «Νέας Πορεία»-Θεσσαλονίκη 1973, σ. 48

Βλέπε:

-Τηλέμαχος Αλαβέρας, εφ. Ελληνικός Βορράς 1973, Αποφασιστικοί βηματισμοί και συμπαθητικές ψαύσεις

«Από την γήινη αίσθηση, την ανησυχία της καθημερινής ακόμη ανάγκης, την ηδονική, κάποτε, ψαύση στιγμών, η Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου, στο πέμπτο αυτό ποιητικό της βιβλίο, μετασταθμεύει. Εξωτερικά ήρεμα μεταφέρει τον αναγνώστη της από τη γνωστή ως τώρα διακόσμηση του χώρου της στις άλλες αισθητοποιήσεις, στις οποίες αρέσκεται να μας εισαγάγει με τα εξης:

-Minas Savvas, San Diego State University, BOOKS ABROAD. An International Literary Quarterly, Μάης 1974,

Marias Kentrou Aghathopoulou. Armillaria. Thessaloniki, Nea Poreia, 1973, pag. 48, dr. 60.

“Soft, delicate, musical is the voice in these poems; meditative, compromising, stoical is their stance. Occasionally, Aghathopoulou resembles Emily Dickinson in her preoccupation with death, in her ability to harmonize tenseness with acceptance, in her assessment of the issue of existence. Faced with pain and confusion, she longs for tranquility:

And I need my blood

Without its turbulence

     (“ Endurance”)

Searches for quiet songs

Songs of love

That never come

     (“Denial”)

There are several sensitive insights in Armillaria. Aghathopoulou, the author of four other books of poetry, is a woman who, in trying to understand life’s conundrums speaks to herself audibly enough so as to be heard by those who, she is aware, are listening and who may also want to explore. Though implicitly she knows that she cannot pierce the unknowable, she explicitly, insists on asking questions about human relationships, about God, anguish and death.

   One may wish for more tangible imagery in these poems, but the scarcity of concrete images is seldom a hindrance. In most of the 39 poems in Armillaria, the abstractions deliberately create a desired ambiguity, proper to the themes. At times, in fact, even that which is inherently tangible becomes fluid and amorphous: “Each view of your face/ Is one Like the music ascending the house.”

Aghathopoulou’ s Greek flows quietly and smoothly, like a brook during twilight, and the absence of punctuation enhances this effect. The language has a musical quality, in fact, and it may not be accidental that references to music and song abound in this volume.

At a time when poetry makes a fetish of raging and pretending to know, these gentle, reflective and stoically substantive verses may be easily overlooked. I hope they will not be.”.    

 6) ΤΑ ΤΟΠΙΑ ΠΟΥ ΕΙΔΑ, εκδ. «Νέας Πορείας- Θεσσαλονίκη, Οκτώβριος 1975, σ. 40.

Τυπογραφεία Σταύρου Ν. Γεωργιάδη στη σειρά Εκδόσεις Νέας Πορείας

Περιέχει δύο ενότητες άτιτλων ποιημάτων αριθμημένες με λατινικούς αριθμούς. XIV και XIII. Ο δεύτερος κύκλος ποιημάτων αρχίζει με μότο από το βιβλίο της Αποκάλυψης: «Και ήκουσα τον αριθμόν των εσφραγισμένων».

Βλέπε:

-Τηλέμαχος Αλαβέρας (Ο ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Α), εφ. Ελληνικός Βορράς, Ιανουάριος 1976, «Σημείο συνδιαλλαγής»

-Μανόλης Γιαλουράκης, εφ. Ταχυδρόμος των Αιγυπτιωτών, αρ. φ. 11/10, 1976, σ.7, Ελληνίδες ποιήτριες

-Αντώνης Φωστιέρης, περ. Τομές περ. Β΄, τχ. 1/6, 1976, σ. 59,

7) ΤΑ ΕΠΑΚΟΛΟΥΘΑ  ΠΟΙΗΜΑΤΑ, εκδ. Νέας Πορείας- Θεσσαλονίκη, Νοέμβριος 1978, σ. 48

περιέχει τα ποιήματα του κύκλου «Τα επακόλουθα» και τα ποιήματα του «Δεύτερος κύκλος»

Βλέπε:

-Τηλέμαχος Αλαβέρας, (ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Α.), εφ. Ελληνικός Βορράς 20/9/1979, «Η Δική μου Σημαία και άλλα». Και στο Τηλέμαχος Αλαβέρας, ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ, εκδ. Παρατηρητής-Θεσσαλονίκη 1990, σ. 146-148, «Η δική μας σημαία»

-Πάνος Καϊσίδης, περ. Ζιζάνιο τχ. 7/4, 1979, σ. 41

-Άντεια Φραντζή, περ. Αντί τχ. 186/Παρασκευή 11/9/1981, (στη σελίδα βιβλιο-παρουσίαση)

8) ΘΑΛΑΣΣΙΝΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ, Ποιήματα, εκδ. Διαγωνίου αριθμός 40- Θεσσαλονίκη, Απρίλιος 1981, σ. 48. Τυπογραφεία Ε. Ν. Νικολαϊδη, Τσιμισκή 9 Θεσ/κη. Σε 700 αντίτυπα. Γραφική επιμέλεια Κάρολος Τσίζεκ. Υπεύθυνος: Ντίνος Χριστιανόπουλος. (Στον κολοφώνα γράφει ΘΑΛΑΣΣΙΝΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ (1977-1980)

Περιέχει την ενότητα 10 άτιτλων ποιημάτων αριθμημένα με αριθμούς (1-10) από το «Θαλασσινό ημερολόγιο», και άλλα ποιήματα

Βλέπε:

-Μανόλης Γιαλουράκης, εφ. Ταχυδρόμος των Αιγυπτιωτών, Μάιος 1983, «Γυναίκες που γράφουν»

-Βασίλης Καλαμαράς, περ. Διαβάζω τχ. 55/8, 1982, σ. «Θαλασσινό ημερολόγιο»

-Ηλίας Κουτσούκος, εφ. Θεσσαλονίκη 7/10/1981, «Βαθιά ανθρώπινος γυναικείος Λόγος»

-Τάκης Μενδράκος, περ. Επίκαιρα τχ. 690/22-10-1981

-Σπύρος Τσακνιάς, περ. Γράμματα και Τέχνες τχ. 2/2,1982, σ.23, «Ισοτιμία εμπειρίας και γλώσσας»

-Σωτήρης Τσαμπήρας, εφ. Η Καθημερινή Πέμπτη 25 Φεβρουαρίου 1982, (στην Φιλολογική Καθημερινή, στις ΕΠΙΛΟΓΕΣ)

9) ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΝΕΡΟΥ ποιήματα, εκδ. Διαγωνίου, αρ.50,-Οκτώβριος 1985, Θεσσαλονίκη, σ. 32.

Τυπογραφεία: Ε. Ν. Νικολαϊδη, αντίτυπα 700. Με επιμέλεια και σχέδιο εξωφύλλου Καρόλου Τσίζεκ.

Περιέχει 11 έντιτλα ποιήματα και τον μικρό κύκλο ποιημάτων (1-6) το «Θαλασσινό άλλοθι»

Βλέπε:

-Γιώργος Καραβασίλης, περ. Διαβάζω τχ. 149/30-7-1986, σ.

-Μαρία Κουγιουμτζή, περ. Εντευκτήριο τχ. 4/9, 1988, σ. 111-113, «Η Θάλασσα ως αναπαράσταση ζωής»

-Ηλίας Κουτσούκος, εφ. Θεσσαλονίκη 23/4/1986, Στον κόσμο της ποίησης «Αγώνας και Ζωή»

-Μηλαράκης, εφ. Θεσσαλονίκη 13/3/1986, (στις Νέες εκδόσεις-Βιβλία)

-Νίκος Μπακόλας, εφ. Μακεδονία 15/1/1986, (στη στήλη Τα νέα βιβλία)

-Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, εφ. Η Αυγή 8/6/1986, «Αξιοπρόσεκτες ποιητικές φωνές»

-περ. Η Λέξη τχ.51/1,1986, σ. 76, το ποίημα «Μ’ ΕΝΑ ΓΥΑΛΙ ΚΑΠΝΙΣΜΕΝΟ» (στην σελίδα εξ ονυχος)

10) Η ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ ποιήματα, εκδ. Διαγωνίου, αρ. 69,- Σεπτέμβριος 1993, Θεσσαλονίκη, σ. 52.

Τυπογραφεία: Ε. Ν. Νικολαϊδη, επιμέλεια και σχέδιο εξωφύλλου Καρόλου Τσίζεκ, αντίτυπα 700.

Το βιβλίο είναι αφιερωμένο «στη Λένα»

Η συλλογή περιλαμβάνει δύο ενότητες ποιημάτων: Την «Η ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ» και «ΣΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΟ». Το ποίημα «ΠΑΡΑΙΝΕΣΗ», που αρχίζει την δεύτερη έκδοση είναι αφιερωμένο «Στη Μαρία».

Βλέπε:

- περ. Διαβάζω τχ. 347/30-11-1994,

-Ανέστης Ευαγγέλου, περ. Εντευκτήριο τχ. 25/Χειμώνας 1993-1994, σ. 106-109, «Από τη διάνοια στα πράγματα και τις αισθήσεις»

-Χρήστος Ηλιόπουλος, περ. Μανδραγόρας τχ.6-7/1-6, 1995, σ. 85, «Σκοτεινές Όψεις Αθώων Αισθήσεων»

(«Το εμπειρικό εγώ ως πηγή αδιάκοπης ανησυχίας, βαθιάς και ανεξερεύνητης, εκπέμπει, θεματοποιεί «τη θάλασσα που δεν μπορείς να βρεις όσο και αν τρέχεις» (Γ. Σεφέρης).

Η ποιήτρια στην παρούσα συλλογή κατατρύχεται λιγότερο από διανοητική περιέργεια καθώς «βουτά» στη γλώσσα της ερωτικής αγωνίας. Η ροή των εικόνων και η τολμηρή διατύπωσή τους μας κάνει να υποψιαζόμαστε ή παραπέμπει σε υπαρξιακά ζητήματα. Όποιος νιώθει διά των αισθήσεων  το χρόνο, τη φθορά, τη μόνωση δεν μπορεί παρά να στραφεί και στον έμμετρο λόγο.

Με συγκρατημένη, αποσταγμένη την αίσθηση του χρόνου που περνά, μετασχηματισμένη και πειθαρχημένη σ’ ένα εκφραστικό μέσο (στιχουργική), αναπτύσσεται μια προσωπική μυθολογία. Βαθιά ριζωμένη η όραση (αισθήσεις) στην αποτύπωση και αποτίμηση του παροδικού, του στιγμιαίου, των επιπτώσεων του χρόνου, των επιθυμιών, κατορθώνει και «ζωγραφίζει» αισιόδοξα μοτίβα.»)

-Βασίλης Κ. Καλαμαράς, εφ. Ελευθεροτυπία, Τρίτη 25/1/1994,  

-Δήμητρα Παυλάκου, εφ. Η Κυριακάτικη Αυγή 20/3/1994,  «Στο κέντρο του χρόνου»

-Γιώργος Πετρόπουλος, περ. Διαβάζω τχ. 34/1-12-1994, «ποίηση»

-Κώστας Σοφιανός, περ. Πλανόδιον τχ. 25/ Χειμώνας 1993-1994, σ. 596, «Με εφτάμισι τιμές»

-περ. Η Λέξη τχ. 121/5,6, 1994, σ. 383, το ποίημα «ΟΙΚΟΔΟΜΟΙ» στην σελίδα εξ όνυχος.

11) ΑΡΧΙΖΕΙ ΝΑ ΒΛΕΠΕΙ ΚΑΛΑ ΤΟ ΑΡΡΩΣΤΟ ΜΑΤΙ ΜΟΥ, Ποιήματα, εκδ. το ΟΚΤΑΣΕΛΙΔΟ του Μπιλιέτου – Νούμερο 13, Παιανία, Απρίλιος-Ιούνιος 1997, σ. 8.

Υπεύθυνος έκδοσης: Βασίλης Δημητράκος, Καλλιτεχνική επιμέλεια: Γιάννης Δημητράκης, Τυπογραφείο-Διορθώσεις: Ηρώ Φραντζή- Αδαμοπούλου. Στοιχειοθεσία: Μ. Λεοντακιανάκος, Τυπογραφείο: Γκούμας- Σφενδύλης

12) ΕΠΙΛΟΓΕΣ ΚΑΙ ΣΥΝΟΛΑ- ΠΟΙΗΜΑΤΑ (1965-1995), εκδ. Νησίδες-Σκόπελος, Φεβρουάριος 2001, σ. 224. Επιμέλεια: Βασίλης Τομανάς, Εξώφυλλο: Σπύρος Τσιλιγκιρίδης. Τον πίνακα του εξωφύλλου φιλοτέχνησε ο Κάρολος Τσίζεκ.

Περιέχει: ΔΙΑΣΤΑΥΡΩΣΕΙΣ/ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΣΙΩΠΗΣ/ ΜΕΓΕΘΥΝΣΕΙΣ/ ΑΡΜΙΛΛΑΡΙΑ/ ΤΑ ΤΟΠΙΑ ΠΟΥ ΕΙΔΑ/ ΤΑ ΕΠΑΚΟΛΟΥΘΑ/ ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΤΙΤΛΟΣ/ ΘΑΛΑΣΣΙΝΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ/ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΝΕΡΟΥ/ Η ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ/ ΣΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΟ/ ΠΕΝΤΕ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ/ ΕΠΙΜΕΤΡΟ/ ΠΡΩΤΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

13) ΣΑΛΚΙΜ ποιήματα, εκδ. Νεφέλη-Αθήνα 2001, σ. 50.

Στοιχειοθετήθηκε και Σελιδοποιήθηκε από τον Μ. Λεοντακιανάκο. Την τυπογραφική διόρθωση έκανε ο Φώτης Α. Καβουκόπουλος. Τυπώθηκε από τον Άγγελο Ελεύθερο και Βιβλιοδετήθηκε από τους Ι. Μπούντα και Χ. Βασιλειάδη. Αντίτυπα 1000. Αρ. έκ. 1041.

Το ποίημα «ΚΑΘΕΥΔΕΙ» είναι  αφιερωμένο στην ποιήτρια «Στη μνήμη της Ζ. Κ.». Είναι η Θεσσαλονικιά ποιήτρια και μεταφράστρια Ζωή Καρέλλη. Το ποίημα «ΕΠΙΒΑΤΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ» είναι αφιερωμένο «Στη μνήμη της Κορνηλίας». Στην Θεσσαλονικιά ποιήτρια, «Στη Ρούλα Αλαβέρα πού το γέννησε», αφιερώνει το ποίημα «ΕΤΣΙ ΕΞΕΠΕΜΠΕΣ».

Βλέπε:

-περ. Η Λέξη τχ. 168/3,4,2002, σ. 305, το ποίημα «ΕΣΕΝΑ ΠΩΣ ΣΕ ΛΕΝΕ», στη σελίδα εξ όνυχος

-εφ. Η Εποχή Κυριακή 23/9/2001, το ποίημα «ΚΑΝΕΙΣ ΔΕΝ ΡΙΧΝΕΙ ΑΠΑΝΩ ΤΗΣ ΕΝΑ ΦΩΣ» στην στήλη «ΣΤΑΣΕΙΣ»

14) Σεντόνια της αγρύπνιας, Μεταίχμιο-Αθήνα, Μάιος 2004, σ. 56.

Τυπώθηκε τον Μάϊο του 2006 σε 1000 αντίτυπα σε χαρτί Chamois 100 γραμμ. Στο τυπογραφείο του Δημοσθένη Αργυρόπουλου. Ο καλλιτεχνικός σχεδιασμός και η ηλεκτρονική σελιδοποίηση έγιναν από το DTP των εκδόσεων Μεταίχμιο. Τα φιλμ και το μοντάζ ετοίμασε το κέντρο γρήγορης εκτύπωσης και η βιβλιοδεσία έγινε από τον Σεραφείμ Κοβάνη. Η Ντόρα Τσακνάκη έκανε τις τυπογραφικές διορθώσεις το εξώφυλλο σχεδίασε η Χρύσα Συριανόγλου. Αρ. έκδ. 24. Ποιήματα και πρώτες Δημοσιεύσεις.

(στην έκδοση υπάρχουν δύο διαφορετικές ημερομηνίες κυκλοφορίας της συλλογής. 2004 και 2006.)

Βλέπε:

-Γιάννης Κουβαράς, εφ. Η Κυριακάτικη Αυγή 15/10/2006, σ. 36 «Η μεγάλη αγρυπνία»

Πεζά

1) Συνοικισμός σιδηροδρομικών, Κέδρος- Αθήνα 1998 (αφήγημα)

Βλέπε:

-Δήμητρα Παυλάκου, εφ. Η Αυγή 6/6/1999, «Μπαξέδες και ωτομοτρίς»

2) Στο Δωμάτιο, εκδ. Κέδρος-Νεφέλη-Αθήνα 1999, σ. 78, (διηγήματα),

Το μικρό αυτό βιβλιαράκι της Μ. Κ. Α., που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Νεφέλη» κοσμεί ένα θαυμάσιο εξώφυλλο. Είναι λεπτομέρεια του πίνακα «Γκραβελίν» του Αντρέ Ντεραίν.

Το «ΣΤΟ ΔΩΜΑΤΙΟ» είναι αφιερωμένο «στην Αλίκη». Το διήγημα «ΟΙ ΕΡΓΑΤΕΣ-ΛΕΞΕΙΣ» (Στην ποίηση της Κικής Δημουλά), το διήγημα «ΤΟ ΟΝΕΙΡΟ» είναι αφιερωμένο «Στην Κ. Τ.»

Βλέπε:

-Ανωνύμως, εφ. Η Αυγή 3/10/1999, (στη στήλη Προσθήκες)

-Τάκης Μενδράκος, εφ. Η Αυγή 18/6/2000, «Η Οδύνη της φθοράς»

-Μιχάλης Γ. Μερακλής, περ. Η Λέξη τχ. 156/3,4,2000, σ. 288, «Την κυρία Κ.-Α. γνωρίζαμε ως ποιήτρια…»

-περ. Η Λέξη τχ. 154/11,12, 1999, σ. 784, «ΣΤΑΘΗΚΕ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ» στο εξ όνυχος.

3) Η Παραίτηση, εκδ. Κέδρος-Αθήνα, Μάϊος 2002, σ. 152 (διηγήματα)

Στοιχειοθετήθηκε και Σελιδοποιήθηκε στις εγκαταστάσεις των εκδόσεων «Κέδρος» τυπώθηκε σε 2000 αντίτυπα. Στις γραφικές τέχνες Νικολίνας Ιωάννης.

Το βιβλίο είναι αφιερωμένο «Στον Ηλία και στη Λένα μ’ ευγνωμοσύνη»

Περιεχόμενα

Το άχραντό σου σώμα/ Στο μπαλκόνι, ή Τα λόγια της μητρός μου/ Το φωτεινό τρένο/ Διπλή πορεία/ Αγαπούλα/ Γιογιό/ Στο νεκροταφείο/ Στο μνημόσυνο/ Στο δρόμο/ Η παραίτηση/ Οι άπιστες/ Η γάτα/ Η πιο ζωντανή/ Το πιο πικρό ποτήρι/ Του δρόμου τα γλυκίσματα/ Το προεξέχον μέλος/ Το αόρατο δίχτυ/ Βάι γκιντενέ/ Το σκοτεινό μουστάκι.

Βλέπε:

-Φώτης Χρονόπουλος, εφ. Ελεύθερος Τύπος, περιοδικό Relax τχ. 21/1-9-2002, σ. 22, (στις προτάσεις πεζογραφίας)

-Μάρυ Θεοδοσοπούλου, εφ. Το Βήμα 28/7/2002

-εφ. Τα Νέα 3/1/2004, «Η Ανθρώπινη αναμέτρηση με τον χρόνο, πάθη και παθήματα σε ατομικό επίπεδο…»

-εφ. Η Λέξη τχ. 171/9,10, 2002, σ. 883, «ΣΤΟ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ», στην σελίδα εξ όνυχος

4) Οι μικρές χαρές, εκδ. Μεταίχμιο-Αθήνα 2005 (διηγήματα) 

Δοκίμια

1)ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΑΙ ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ, εκδ. Νησίδες-Σκόπελος, Οκτώβριος 1999, σ. 116.

Επιμέλεια: Βασίλης Τομανάς. Εξώφυλλο: Σπύρος Τσιλιγκιρίδης. Το έργο του εξωφύλλου φιλοτέχνησε η Όλγα Σταυρίδου.

Το βιβλίο είναι αφιερωμένο «Στη μνήμη της Ζωής Καρέλλης»

Περιεχόμενα

Πρόλογος σ. 11

«Το δοκίμιο είναι στοχασμός που μουσκεύει

μέσα στην αδιάκοπη παλίρροια της καρδιάς».

          Ντίνος Χριστιανόπουλος

Γιώργος Θέμελης- Εις μνήμην σ.13-18

Το νόημα της «στέρησης». (Πάνω σ΄ ένα ποίημα της Ζωής Καρέλλη). Από τη συλλογή Το πλοίο (1955), σ. 19-24

Μνήμη ματωμένη. Κλείτος Κύρου, Οι κατασκευές (1949-1979). Μια επιλογή, Αθήνα, Κέδρος, 1980, σελ. 164., σ. 25-29

Οι αντιστάσεις στην πραγματικότητα. Αναστάσης Βιστωνίτης, Τέφρες, Ποιήματα. Θεσσαλονίκη, εκδ. Νέας Πορείας, 1980, 44 σελ., σ. 30-34

Ποιητική πεζογραφία. Πρόδρομος Χ. Μάρκογλου, Ο χώρος της Ιωάννας και ο χρόνος του Ιωάννη, Τραμ, εκδ. Εγνατία, Θεσσαλονίκη, 1980, σελ. 56, σ. 35-38

 Υποστασιοποίηση του «άδειου» και του «τίποτα» Γιώργος Ξ. Στογιαννίδη, Αμήχανη έξοδος, Θεσσαλονίκη, ΑΣΕ, 1982, σελ. 54, σ. 39-46

Ταύτιση έργου-προσώπου. Ζωής Καρέλλη, Παρατηρήσεις, Αθήνα, Αστρολάβος/ Ευθύνη, 1982, σελ. 155, σ. 47-48

Ανέστης Ευαγγέλου-Τα τελευταία βήματα, σ.49-64

Γιώργος Βαφόπουλος- Η θύρα και ο θυρωρός. Μια θεώρηση αντιθετική και παράλληλη, σ.65-69

Τρείς επισκέψεις στον Ανέστη Ευαγγέλου, σ. 70-76

Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου- Η ερημιά της αγάπης, σ. 77-79

Οριακά σημεία στην ποίηση του Κλείτου Κύρου, σ. 80-82.

Η άνθρωπος ή η δραματικότητα μιας εσωτερικής πάλης Ζωή Καρέλλη, σ. 83-89

Χαρά Χρηστάρα- Ριψοκίνδυνη άνοιξη, Νέα Πορεία, 1997, Θεσσαλονίκη, σελ. 83, σ. 90-94

 Ο μυθικός καθρέφτης του Γιώργου Στογιαννίδη, σ. 95-97

Ανεξάντλητοι οι δρόμοι και οι διαδρομές στην ποιητική πορεία της Ζωής Καρέλλη, σ. 98-99

Ζωή Καρέλλη- Η σκληρή πραγματικότητα πλάι στη μεγάλη ευαισθησία, σ. 100-109

«Έχω διάθεση λαμπερή να έρθεις». Στη μνήμη της Ζωής Καρέλλη, για τον ένα χρόνο της απουσίας της, σ. 110-112

Πρώτες δημοσιεύσεις, σ.113-114

Βλέπε:

-Νίκος Δαββέτας, εφ. Το Βήμα 5/12/1999

-εφ. Η Αυγή 1/1/2000. (Δεκαεπτά κείμενα για ποιητές της Θεσσαλονίκης περιλαμβάνει η παρούσα έκδοση,….)

 Κείμενά της, ποιήματά της, συνεντεύξεις της

-εφ. Αγγελιοφόρος της Κυριακής 8/2/2004, σ. 4, συνέντευξη στον Στέλιο Λουκά, «Βλέπω και γράφω ποιητικά». Η Μαρία Κέντρου- Αγαθοπούλου ταμιεύει ακριβά συναισθήματα μέσα στις λέξεις.

-ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΕΥΘΥΝΗΣ αρ. 34,/1996, σ. 39-42, (μελέτη) Γιώργος Βαφόπουλος

-ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΕΥΘΥΝΗΣ αρ. 35,/1997, σ. 36-42, (μελέτη) Ζωή Καρέλλη

-περ. Η Λέξη τχ. 135/9,10, 1996, σ. 660-662, (μελέτη) ΝΙΚΟΣ ΑΛΕΞΗΣ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ

-περ. Η Λέξη τχ. 137/1,2, 1997, σ. 46-49, (κείμενο) ΠΕΡΠΑΤΟΥΡΑ

-περ. Η Λέξη τχ. 145-146/5,8,1998, σ. 385, (ποίηση) «ΑΜΜΟΣ», «ΝΕΡΕΝΙΑ ΣΗΨΗ»

-περ. Best Seller, τχ. 15/3,4,1998, σ. 69, βιβ/κη για Πρόδρομος Μάρκογλου, «Σπαράγματα». Και σ. 78, Έλληνες Ποιητές για την Θάλασσα

-περ. Best Seller, τχ. 18/9,10, 1998, σ. 41-44, (μελέτη) Για την ποιήτρια Ζωή Καρέλλη

-περ. Ο Παρατηρητής τχ. 32/ Χειμώνας 1999, σ. 91-93, Ο μυθικός καθρέφτης του Γιώργου Στογιαννίδη

-περ. Διαγώνιος τχ. 7/1,4, 1981, σ. 81-86, Ζωή Καρέλλη

-περ. Διαβάζω τχ. 45/8, 1981, σ. 50-52, Κλείτος Κύρου

-περ. Διαβάζω τχ. 54/7, 1982, σ. 73-80, (112-115) (βιβ/κη) Γ. Ξ. Στογιαννίδη, Αμήχανη έξοδος. Υποστασιοποίηση του άδειου και του τίποτα.

-περ. Διαβάζω τχ. 72/6, 1983, σ. 63, Ζωή Καρέλλη

-περ. Γράμματα και τέχνες τχ. 3/3, 1982, σ. 22, Πρόδρομος Μάρκογλου

-περ. Γράμματα και τέχνες τχ. 85/10-1998/2, 1999, (κείμενο) «ΕΠΙΜΕΤΡΟ. ΠΗΓΑ ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΕΝ ΑΓΝΟΙΑ ΜΟΥ»

-περ. Ευθύνη τχ. 30/6, 1974, σ. 295, (ποίηση) α) Τρία νέα ποιήματα, β) Η Επάνω πόλη, γ) Μεταμορφώσεις, δ) Στροφή, ε) Αλλαγή.

-περ. Παραφυάδα τχ. 4/1988, σ. 19-20, «Ο συλλέκτης» και «Φυγή»

-περ. Νέα Εστία τχ. 1011/15-8-1969

-περ. Νέα Εστία τχ. 1243/15-4-1979,  σ. 525-528, (ομιλία) Μνήμη Γιώργου Θέμελη

-περ. Νέα Εστία τχ. 1331/Χριστούγεννα 1982, σ. 39, (ποίηση) «ΜΟΝΑΧΑ Τ’ ΟΝΟΜΑ ΤΟΥΣ ΘΥΜΑΜΑΙ»

-περ. Εντευκτήριο τχ. 8/   σ. 152, «Οι εργάτες-λέξεις»

-περ. Εντευκτήριο τχ. 14/ 1991, σ. 31, «Το όνειρο»

-περ. Εντευκτήριο τχ. 34/Άνοιξη 1996, σ. 82-86, (μελέτη) Ανέστης Ευαγγέλου

-περ. Εντευκτήριο τχ. 37/ 1 Χειμώνας 1996-1997, σ.44-45 (μελέτη) Κλείτος Κύρου

-περ. Εντευκτήριο τχ. 45/3, Χειμώνας 1998-1999, σ. 80-85, (ομιλία) «Τιμή στη Ζωή Καρέλλη»

-περ. Εντευκτήριο τχ. 50/ 4, 6, 2000, (ποίηση) «ΧΡΟΝΟΣ», «ΔΙΑΡΚΕΙΑ», «Πέραν»

-περ. Εντευκτήριο τχ. 51/7, 9, 2000, (ποίηση) «ΑΥΤΟΠΤΗΣ ΜΑΡΤΥΡΑΣ»

-περ. Εντευκτήριο τχ. 55/10, 12, 2001, σ. 28-29, (διήγημα) «Το άχραντό σου σώμα»

-περ. Νέα Πορεία τχ. 479/ 1995, σ. 57-58-59, «Ο παππούς μου στα κάρβουνα», «Στάθηκε ο θάνατος»

-περ. Νέα Πορεία τχ. 503-504/217,/ 1,3, 1997, σ. 87-90, (μελέτη) Χαρά Χρηστάρα

-περ. Νέα Πορεία τχ. 548-550/332,/10, 12, 2000, (ποίηση) «Πίστευε στη θεατρικότητα του βίου»

-περ. Νέα Πορεία τχ. 590-592/246,/4,6, 2004, «Ω ΜΕΛΙΧΡΑ ΜΕΣΗΜΕΡΙΑ», «ΠΑΙΡΝΕΙ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΜΕΣΑ ΤΗΣ», «ΣΑΠΙΑ ΑΡΜΟΝΙΑ», «ΠΑΠΛΩΜΑ ΠΑΜΠΑΛΑΙΑ», «ΑΓΓΕΛΟΣ ΣΕ ΛΟΥΤΡΟ».

Το 2003 τιμήθηκε με το Βραβείο του Ιδρύματος Πέτρου Χάρη της Ακαδημίας Αθηνών

Άρθρα για το έργο της

-Λογοτεχνία των Ελλήνων, τόμος 1ος, σ. 50, εκδ. Χάρη Πάτση χ.χ.,

(«Η ποίησή της χαρακτηρίζεται από λυρικό αίσθημα και λιτή τεχνική» Δημοσιεύεται το ποίημα «ΠΟΡΕΙΑ»)

-Αλέξης Ζήρας- Θεοδόσης Κοντάκης, Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, εκδ. Πατάκη 2007, σ.1079,

(«Η ποίησή της φέρνει τη γόνιμη επίδραση του έργου της Ζωής Καρέλλη, αναπτύσσοντας με ανάλογα στοχαστικό τρόπο τον σκεπτικισμό της. Παρομοίως είναι διαπλασμένος και ο ποιητικός της λόγος: χαμηλόφωνος, συγκρατημένα συναισθηματικός και λυρικός, επιδιώκει να ανακαλύψει ιδιαίτερα τη δραματική πλευρά της ζωής, που δεν είναι παρά το τραγικό νόημα της ανθρώπινης μοίρας.

Το πεζογραφικό της έργο, το οποίο εμφανίστηκε σε όψιμη φάση της δημιουργικής της πορείας, κινήθηκε από την πρωτοκαθεδρία της άμεσης καταγραφής του βιώματος προς μια πιο αφαιρετική αποτύπωση της λειτουργίας της μνήμης. Κύριος άξονας σε αυτό, πάντως, είναι κατά κανόνα ο συνδυασμός των βιωμάτων της συγγραφέα σε περασμένες, αλλά σημαντικές για την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας, εποχές.»)

-Αλέξανδρος Ακριτόπουλος, Ελένη Φτίκα, Γιάννης Κοτσίφος, Ελένη Νικολακάκη: Συγγραφή- Επιμέλεια,  Βιογραφίες Νεοελλήνων Συγγραφέων, σ. 14

-Θανάσης Γεωργιάδης, «Ποίηση στη Θεσσαλονίκη», σ. 203. Στον τόμο «ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ», περιοδικό «νέα πορεία», ειδική έκδοση, εκτός σειράς 3. Ιούνης 1988.

-Ανθούλα Δανιήλ,  περ. Επιστήμη και Παιδαγωγική, εκδ. Περιφερειακού Επιμορφωτικού Κέντρου Τρίπολης τεύχος 1/ Ιανουάριος-Απρίλιος 2002, σ. 148-153, «Ο μοτοσικλετιστής»: ερμηνεύοντας το ποίημα της Μ. Κέντρου- Αγαθοπούλου. Η εργασία ολοκληρώνεται με τα παράλληλα κείμενα, όπου εξετάζονται τα ποιήματα: του Αντώνη Σανουδάκη, «Δύο μηχανές στον ίδιο δρόμο», του Νίκου Γρηγοριάδη, «τα αυτοκίνητα» και «Ο κοριός», Οδυσσέα Ελύτη, «Η ποδηλάτισσα».

-Ανέστης Ευαγγέλου, Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΓΕΝΙΑ (1950-1970) Ανθολογία. Εισαγωγή: Γιώργος Αράγης, εκδ. Παρατηρητής 1994, σ. 409-418, και σε άλλες σελίδες.

-Γιώργου Κ. Ζωγραφάκη: Πρόλογος-Επιμέλεια, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΖΩΗΣ 1878-1978. Ποίηση-Πεζός λόγος-Δοκίμιο-Κριτική-Θέατρο-Μετάφραση. Εκδ. Βιβλιοπωλείο Π. Ραγιά-Θεσσαλονίκη 1980, σ. 87. (στο δεύτερο μέρος Αλφαβητικό ευρετήριο συγγραφέων από το 1920-1978)

-Τόλης Καζαντζής, περ. Ο Πολίτης τχ. 71/1,3, 1986, σ. 79-95. «Η Λογοτεχνία στη Θεσσαλονίκη». Και στο Βάνιας 1991.

-Τόλης Καζαντζής, Η ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1912-1983. Μελετήματα 1966-1991, εκδ. Βάνιας- Θεσσαλονίκη 1991, σ. 166, 167, 264, 265.

-Νίκος Καρατζάς: Εισαγωγή-Ανθολόγηση-Εργογραφία, ΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1930-1980, εκδ. Επιλογή 1990, σ. 110-114, 164.

-Αλέξανδρος Κοσματόπουλος, περ. Εντευκτήριο τχ. 53/1,3, 2001, σ. 29-31, Η περιοχή της σιωπής. Σχόλια στην ποίηση της Μαρίας Κέντρου Αγαθοπούλου,

-Παναγιώτη Δ. Μαστροδημήτρη, Εισαγωγή στη Νεοελληνική Φιλολογία, 6η έκδοση, εκδ. Δόμος 1996, σ. 185, 504.

(«Η συναισθηματικά και ηθικά ευαίσθητη θεώρηση προσώπων και πραγμάτων διακρίνει την περιεκτική ποίηση της Μ. Κ. Αγαθοπούλου…»)

-Μιχάλης Γ. Μερακλής, Η Σύγχρονη Ελληνική Λογοτεχνία (1945-1970)-Ι. Ποίηση, εκδ. Κωνσταντινίδη χ.χ.

-Κώστας Γ. Παπαγεωργίου, περ. Γράμματα και Τέχνες τχ, 85/Οκτώβριος- Φεβρουάριος 1999, σ. 4-6, Η ποιήτρια Μαρία Κέντρου – Αγαθοπούλου

-Κώστας Γ. Παπαγεωργίου, Η Ελληνική Ποίηση. Β΄ Μεταπολεμική γενιά, τόμος Στ΄, εκδ. Σοκόλη 2002, σ. 466-477

-Φώτης Τριάρχης: Διευθυντής. Βορειοελλαδικά. Μηνιαίο περιοδικό. Αφιέρωμα στη ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Θεσσαλονίκη 1985, σ. 59.

(Ο Νίκος Καρατζάς σημειώνει ότι η ποιήτρια: «ως την τελευταία της συλλογή «Επακόλουθα» (1979) προσπαθεί να διαμορφώσει μια ποιητική καθορισμένη απ’ τις εσωτερικές αντινομίες και την υπαρξιακή αγωνία» (141: Νίκος Καρατζάς, «Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης 1930-1980», εκδ. Επιλογή-Θες/κη 1982, σ. 18))

-Δημήτριος Γρ. Τσάκωνα, Η ΣΧΟΛΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, (Πεζογραφία-Ποίηση-Δοκίμιο), εκδ. Liquid Letter 1990, σ. 338-340

-Μαρία Καραβολάνη-Χουρμουζιάδη, Η Λογοτεχνία της Θεσσαλονίκης. Ραδιοφωνικές συζητήσεις με τον Ντίνο Χριστιανόπουλο, τον Τόλη Καζαντζή και τον Πρόδρομο Μάρκογλου, εκδ. Βάνιας 1993, σ. 56.

-Συνέδριο Η ΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΤΟΝ 20 ο ΑΙΩΝΑ. Αφιερωμένο στον Γ. Βαφόπουλο. Αίθουσα Εκδηλώσεων Δημοτικής Βιβλιοθήκης Θεσσαλονίκης 6,7 Δεκεμβρίου 2001. Πρακτικά. Επιμέλεια Περικλής Σφυρίδης. Δήμος Θεσσαλονίκης 2003. (σε διάφορες σελίδες αναφέρεται η ποιήτρια Μ. Κ. Α. 218, 364, και σε άλλες.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

13/11/2026

Στη μνήμη της ποιήτριας, πεζογράφου και δοκιμιογράφου Μαρίας Κέντρου- Αγαθοπούλου εκ Πόλεως Θεσσαλονίκης (τρίτο σημείωμα)