Βρασίδας Καραλής τα σκεπτικά ποιήματα και το τελετουργικό άσμα

 ΒΡΑΣΙΔΑΣ  ΚΑΡΑΛΗΣ

 

Η μοναξιά του σύγχρονου διανοουμένου

 

τα σκεπτικά ποιήματα

και

το τελετουργικό άσμα

ιδιωτική έκδοση- Αθήνα1988, σελ.32, διαστάσεις 14Χ20

[ΛΥΧΝΟΣ Ε.Π.Ε. ΓΡΑΦΙΚΕΣ ΤΕΧΝΕΣ- ΕΚΔΟΤΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ. ΠΛΑΤΕΙΑ ΘΕΑΤΡΟΥ 24 10552 ΑΘΗΝΑ]

 

    Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος στην εισαγωγή του για τον Άγγλο μυστικό ποιητή Ουίλλιαμ Μπλέηκ, γράφει πως:

«η ποίηση είναι προφητεία και ο ποιητής σε όλες τις μεγάλες εποχές φέρνει για τους άλλους ή για λογαριασμό  των άλλων το μήνυμα του Θεού».

Και θα ήθελα να συμπληρώσω, ότι ο καθένας μας ανάλογα με τα πιστεύω του, τις επιδιώξεις του, και την προσωπική του φιλοσοφία μπορεί να χρησιμοποιήσει τη λέξη Θεός σαν μια μεταβλητή ελευθερίας και στη θέση της να τοποθετήσει ή να προσθέσει οτιδήποτε εκείνος φρονεί.

Το ποιητικό βιβλίο του εφηβικού φίλου, συγγραφέα Βρασίδα Καραλή, αποτελείται από δύο ενότητες ποιημάτων:

«Τα σκεπτικά ποιήματα», μια, συμπυκνωμένη περιγραφή των μικρών και μεγάλων λεπτομερειών του φιλοσοφικού χώρου μέσα στον οποίον κινείται ο ποιητής και της οραματικής του πλοκής, και το «Τελετουργικό άσμα», που είναι μια συμπλεκτική αναφορά σε οικουμενικά κοσμικά προπλάσματα, στους τέσσερεις Ευαγγελιστές, σε Γνωστικές αρχές και δοξασίες και σε «πρωτόλειες» θρησκευτικές τελετουργικές δοξασίες με κοινές παγκόσμιες καταβολές.

Ο πολυσχιδής λόγος του είναι δομημένος με τέτοιον τρόπο, ώστε κάθε πρόταση να παραπέμπει σε αφετηριακές αφορμές τέτοιες, για μια επανερμηνεία του ποιητικού σώματος.

Είναι μια βαθειά σημαντική και δηλωτική γλώσσα-για να θυμηθούμε την αποφθεγματική ρήση του παππού μας σοφού Ηράκλειτου- ούτε λέγει, ούτε κρύπτει, αλλά σημαίνει, που η δυνατότητά της δεν ταυτίζεται με την όποια αλήθεια αυτών που απεικονίζει αλλά, με την επισήμανση και την καταγραφή του τρόπου με τον οποίον η ερμηνεία της αλήθειας αυτής γίνεται κατανοητή και αποδεκτή από τον ίδιο της τον δημιουργό.

Μέσα από έναν προσωπικό παραληρηματικό μονόλογο, αφουγκράζεται τις χθόνιες και υπερουράνιες φθονερές δυνάμεις του Σύμπαντος (φοβερόν και φθονερόν το Θείον) και προσπαθεί, ισορροπώντας πάνω στον ιδεολογικό- ῑδεοσυμπαντικό ιστό της ατομικής του πορείας για να μας καταστήσει κοινωνούς του δικού του οραματικού τέλους. Που δεν είναι παρά το πάνθεον των ένδοξων σκιών των προγόνων μας. Μια και στην κυριολεξία, οι λέξεις, οι έννοιες, οι συσχετισμοί και οι εικόνες της αισθητής πραγματικότητας που με σχολαστική ακρίβεια ανασυνθέτει ο Πειραιώτης ποιητής δεν είναι παρά ένας ξορκισμός του ίδιου του λόγου της ανάπλασης της πραγματικότητας, και η επιστροφή στην πρώτη λευκή αθωότητα, την αθωότητα της καθαρής πνευματικότητας.

Οι οραματικές του παραστάσεις, προσεγγίζουν την πυριφλεγή φαντασία του ποιητή της Αποκάλυψης και των κατά καιρούς επιγόνων του.

Με συσσωρευμένη γνωστική επάρκεια και μια λυρική συναισθηματική ακτινοβολία, ρυτιδώνει τις πνευματικές σταθερές του ατόμου αφήνοντάς τον γυμνό και μονάχο μέσα σε ένα ζοφερό και άναρχο γυαλιστερό και παγωμένο Σύμπαν. Όπου τα στοιχεία που το συναποτελούν, συναναγνωρίζονται και συμπλέκονται με τις αισθητικές αντένες του ποιητή και υιοθετούνται ως σημείο εκκίνησης για τον αποσυνάγωγο αναγνώστη.

Αλχημιστικές ορολογίες, θεωρίες των αρχαίων Γνωστικών, Θεολογικά σύμβολα, Πυθαγόρειες θεωρίες, Πλατωνικές έννοιες και λαϊκές δοξασίες, αλληλοσχετίζονται και διαβαίνουν μπροστά από τις αισθήσεις μας με ιλιγγιώδη ταχύτητα, θέλοντας να μας απορροφήσουν στην χοάνη του παναδαμάτωρα χρόνου.

Αντικαθιστώντας την ασφαλή πίστη μας με τον ξέφρενο και γοητευτικό χορό της φαντασίας του πνεύματος. Ενώ η Ιστορία του Κόσμου σαν άλλη Σαλώμη πετά ένα-ένα τα πέπλα της και αποκαλύπτει τα κάλλη της μέσα στην φωτοχυσία «του φωτός που αστραπωτό γλυκαίνει», στους οιστροβαρεμένους και πνευματοπαρμένους θαυμαστές της.

   Ο Βρασίδας Καραλής υποκαθιστά την προφητική λαλιά των μεταφυσικών δασκάλων του και ιδιαίτερα, των Γνωστικών που με «πειθαρχία» έχει μαθητεύσει σιμά τους με την διανοητική πειθαρχία ενός έγκλειστου σπουδαστή.

Τα αρχέτυπα σύμβολα που υιοθετεί και χρησιμοποιεί με σαφήνεια, Λευκό (με την σημασία που έδιναν στο χρώμα οι αρχαίοι Βαβυλώνιοι ιερείς), Βασίλισσα Μητέρα, ο Ουροβόρος Όφις και άλλα, δεν είναι παρά οι αποκωδικοποιητικοί μηχανισμοί της ατομικής του ψυχοσύνθεσης που τον βοηθούν να επανερμηνεύσει τον χώρο γύρω του, αλλά και να του σταθούν ευοίωνοι σύντροφοι στο ταξίδι της επιστροφής που με απεγνωσμένη σεμνότητα επιζητά να τερματίσει. Ένας εξαντλητικός μοναχόδρομος ενός σύγχρονου νέου σε ηλικία διανοουμένου που με ενόραση τυφλού προσπαθεί να απαλλάξει από τις εφιαλτικές σκέψεις και μορφοποιημένες ιδεοληψίες που τον δυνάστευσαν από την παιδική του ηλικία και τον φυλάκισαν στα σκοτεινά ασκητικά κελιά της γνώσης. Και ο οποίος αναζητά σαν σκοτεινός αλχημιστής να μεταστοιχειώσει την εμπειρία του «στο μέγα ανθρώπινο Έργο».

‘Η όπως γράφει σχετικά σε ένα ποίημά του ο D. H. Lawrence, συμπληρώνοντας τον λόγο του Αποστόλου Παύλου:

«Είναι τρομερό να πέφτεις στα χέρια του ζωντανού Θεού. Μα, είναι πολύ πιο τρομερό να πέφτεις από του ζωντανού Θεού τα χέρια».

      Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πρώτη δημοσίευση, εφημερίδα «Εξόρμηση» 9-Νοεμβρίου 1989

Λογοτεχνικά Πάρεργα: Πειραιάς 14 Ιουλίου 2013.

        Πειραϊκές Μνήμες

   Στα ενδιάμεσα αναγνωστικά και συγγραφικά μου διαστήματα και των αναρτήσεών μας στα Λογοτεχνικά Πάρεργα, επανέρχομαι σε βιβλία παλαιών φίλων Πειραιωτών και όχι μόνο. Συγγραφέων διαφόρων ειδών της γραφής που αποτελούν δικαιωματικά μέλη της Πειραϊκής Λογοτεχνικής Σχολής και της παράδοσής της. Μιάς μακραίωνης Λογοτεχνικής παράδοσης η οποία στους σύγχρονους αιώνες έλκει την αφετηρία της στην ίδρυση του Πειραιά σε αυτόνομο Δήμο το 1835-πρώτος Δήμαρχος του Πειραιά ο Κυριακός Α. Σερφιώτης- και συνεχίζεται μέχρι των ημερών μας, βαδίζοντας με τους δικούς της ρυθμούς προς το μέλλον. Καταφεύγω ιδιαίτερα στον ποιητικό λόγο στους μηχανισμούς της φαντασίας και της μνήμης καθώς από την μεριά μου,-όπως και πολλών άλλων νεοελλήνων- προσπαθούμε να υπερβούμε την σκοτεινή και δύσκολη πραγματικότητα που διανύουμε, σε μία πατρίδα και μία ελληνική κοινωνία που δεν θέλει να πάει ούτε μπροστά ούτε πίσω, επαναπαύεται όπως εδώ και αιώνες έχει συνηθίσει και (βολεύεται) σε αρχαιοελληνικά μεγαλεία και βυζαντινές αυτοκρατορικές τελετουργίες. Πνευματικοί Δημιουργοί και Καλλιτέχνες οι οποίοι με το πολύπλευρο έργο τους, την ποικιλία των καλλιτεχνημάτων τους επιτευγμάτων, ποιητές, πεζογράφοι, διηγηματογράφοι, δοκιμιογράφοι, ερευνητές, ιστορικοί, φιλόλογοι, λόγιοι και στοχαστές πανεπιστημιακοί και επιστήμονες, ιχνομύθησαν με «λογισμό και μ’ όνειρο» τα οράματα, τις επιθυμίες, τις φιλοδοξίες, τα όνειρα, τις εμπειρίες και τα βιώματα των γηγενών Πειραιωτών και όσων αντρών και γυναικών φτωχών και μεροκαματιάρηδων ανθρώπων, εσωτερικών μεταναστών πολιτών ήρθαν από διάφορες γεωγραφικές περιοχές της Ελλάδας, εγκαταστάθηκαν στα Πειραϊκά χώματα αναζητώντας μία καλύτερη ζωή για αυτούς και τα παιδιά τους. Απόκτησαν με την πάροδο του χρόνου αυτό που αποδεχόμαστε εμείς οι επίγονοι ως πειραϊκή ταυτότητα. Από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα και ιδιαίτερα την περίοδο του Μεσοπολέμου, άρχισε αργά και σταθερά να οικοδομείται η πειραϊκή συνείδηση και πνευματική, λογοτεχνική παράδοση. Παρά του γεγονότος ότι παλαιότεροι αλλά και σύγχρονοι πειραιώτες και αθηναίοι μελετητές και κριτικοί των Πειραϊκών Γραμμάτων και της Πειραϊκής Ιστορίας μιλούν και γράφουν για «παρέες της ταβέρνας» για «φιλική συντροφιά της Φρεαττύδας» για «Λογοτέχνες των Καφενείων» κλπ. Οι κριτικοί «επίσημοι» αυτοί προσδιορισμοί και όροι τους οποίους υιοθετούσαν για αρκετές δεκαετίες στα γραπτά και τα βιβλία τους όσοι αποφάσιζαν να καταγράψουν και να αναφερθούν σε πειραιώτες άντρες και γυναίκες λογοτέχνες και διανοούμενους, καλλιτέχνες και εκδότες λογοτεχνικών περιοδικών, όταν ερευνούσαν παραδείγματος χάριν ενδεικτικά να μνημονεύσουμε τα ονόματα και το έργο του Λάμπρου Πορφύρα, του Νίκου Χαντζάρα, του Παύλου Νιρβάνα, του Γεώργιου Ζουφρέ, του Γεώργιου Στρατήγη, του Κλέαρχου Μιμίκου, της Ισιδώρας Ρόζενταλ Καμαρινέα, της Όλγας Βότση, του Ευάγγελου Παπανούτσου, της Σοφίας Αντωνιάδου και μιάς πλειάδας άλλων πειραϊκών προσωπικοτήτων και πνευματικών φυσιογνωμιών της Πόλης μας, άρχισαν να υποχωρούν καθώς η Πειραϊκή Λογοτεχνική Σχολή και η παράδοσή της άνθιζε περίλαμπρα, καρποφορούσε δημιουργικά, κάλπαζε δυναμικά επάξια και ισότιμα με τις Λογοτεχνικές Σχολές των υπόλοιπων γεωγραφικών περιοχών της Ελλάδας. Η φτωχομάνα και προσφυγομάνα πόλη του Πειραιά, το πρώτο Λιμάνι της χώρας, κατόρθωσε ηρωικά και με μεγάλο μόχθο και δύσκολες προσπάθειες να αποχτήσει, να καλλιεργήσει την δική της αυτόνομη Λογοτεχνική Σχολή και παράδοση. Οι Πειραιώτες κάθε κατηγορίας δημιουργοί και των δύο φύλων, στέκονται εδώ και δεκαετίες δίπλα-ισότιμα με τους Πρωτευουσιάνους, τους Θεσσαλονικείς, τους Κρήτες, τους Επτανήσιους λογοτέχνες και λογίους οι οποίοι από την αρχή της συγγραφικής τους «σταδιοδρομίας» είτε βρήκαν πρόσφορο το έδαφος της Σχολής της γενέθλιας πόλης τους, είτε την οικοδόμησαν με την όποια συγγραφική προσφορά τους. Ο χρόνος της επιθυμίας των Πειραιωτών δημιουργών-να εδραιώσουν την πειραϊκή ταυτότητα- άλλοτε κυλούσε με πυκνότητα άλλοτε με αργούς ρυθμούς, άλλοτε με πνευματική άπνοια, όμως πάντοτε ο στόχος ήταν ο Πειραιάς, η πνευματική του παράδοση και κληρονομιά έστω και αν δεν συνειδητοποιούσαν -οι περισσότεροι- ότι με την παρουσία και το έργο τους, τα γραπτά τους οικοδομούσαν την Πειραϊκή Λογοτεχνική Σχολή και παράδοση.

     Όπως η «μέλισσα» επανέρχομαι σε παλαιά πειραϊκά διαβάσματά μου, ποιητών κυρίως της Γενιάς μου και όχι μόνο, και τρυγώ από τους πλούσιους ανθούς και καρπούς των γραπτών και των βιβλίων τους. Σε αυτήν την διαρκή πειραϊκή συγγραφική παράδοση και σχολή ανήκει επάξια και τιμητικά ο ποιητής και συγγραφέας, μεταφραστής και κριτικός της λογοτεχνίας και του ελληνικού κινηματογράφου, ομότιμος πλέων πανεπιστημιακός καθηγητής Βρασίδας Καραλής. Ο Πειραιώτης φιλόλογος- όπως και τόσοι άλλοι ξενιτεμένοι έλληνες- σταδιοδρόμησε επαγγελματικά ως πανεπιστημιακός δάσκαλος στην μακρινή Αυστραλία, διδάσκοντας στις εκεί ελληνικές κοινότητες την ελληνική γλώσσα, τον ελληνικό πολιτισμό και ιστορία. Σε αυτήν την άλλη Ελλάδα που ευδοκιμεί και παράγει και δημιουργεί στο εξωτερικό ως προσφυγική στους πέντε ηπείρους, διατηρώντας την Ελληνικότητά της, το Οικουμενικό της πνεύμα και συνείδηση, πέρα από την στενή, σκληρή και άκαρδη Ελλαδικότητα του Ελληνικού Κράτους, το οποίο κάνει οτιδήποτε μπορεί για να διώξει τα παιδιά του, να τα ξενιτεύσει, να τα οδηγήσει να γευτούν την αρμύρα και τα βάσανα, τις ταλαιπωρίες της ξενιτειάς.

     Τα πρόσφατα βιβλία που κυκλοφόρησε ο πειραιώτης συγγραφέας Βρασίδας Καραλής έτυχαν αναγνωστικής επιτυχίας και προσέχθηκαν. Αναφέρομαι πρώτον, στο συγκινητικό και σπαραχτικό κείμενο του πένθους της ψυχής του, αυτήν την δραματική ελεγεία για την απώλεια του συντρόφου του Ρόμπερτ. Δεύτερον, τις παιδικές του αναμνήσεις από την Κρέσταινα της Ηλείας που μεγάλωσε κοντά στην γιαγιά και τον παππού του, μία τρυφερή, νοσταλγική ανάγλυφη βιογράφηση των χαρακτήρων και της προσωπικοτήτων τους,-ιδιαίτερα της γιαγιάς του από την οποία άντλησε τα πρώτα γλωσσικά του ερεθίσματα και εμπειριών του βαδίσματα. Κατόπιν, έχουμε την ογκώδη εμπεριστατωμένη και αναλυτική εργασία του πάνω στην ιστορική διαδρομή του Ελληνικού Κινηματογράφου, με ιδιαίτερη προτίμηση στα Μιούζικαλ του Γιάννη Δαλιανίδη, δίχως να προσπερνάμε τις δύο μικρές μελέτες του για τον Θεσσαλονικιό ποιητή Ντίνο Χριστιανόπουλο και το βιβλίο του για τον πειραιώτη ποιητή και μεταφραστή Ανδρέα Αγγελάκη. Αλλά η συγγραφική του εργατικότητα δεν περιορίζεται σε εκδόσεις βιβλίων, έχουμε και τις εκατοντάδες διάσπαρτες εργασίες του ελληνόγλωσσες και αγγλόγλωσσες σε ελληνικά και ξένα έγκυρα επιστημονικά περιοδικά, όπως αυτές για τον Κωστή Παλαμά στον «Εκηβόλο» ή οι δεκάδες βιβλιοκριτικές του στο περιοδικό «Διαβάζω» για ποιητές και πεζογράφους και έλληνες στοχαστές, συμμετοχές του σε τόμους όπως πχ. για τον ποιητή Νικηφόρο Βρεττάκο, την ποιητική συλλογή «Μικρά Σύρτις» του Ζήσιμου Λορεντζάτου. Δημοσιεύματα τα οποία μας αποκαλύπτουν έναν σύγχρονο έλληνα- πειραιώτη δημιουργό με ανοιγμένα τα φτερά της σκέψης του ο οποίος αναμετρήθηκε με ξένα πολιτιστικά ρεύματα και καταστάσεις ζωής και εμπειριών ως άλλος Οδυσσέας, ως πολίτης του Κόσμου, ως έλληνας πρωταγωνιστής αν θέλετε και όχι έλληνας κομπάρσος της διάδοσης του ελληνικού πολιτισμού στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Εξέδωσε στα αγγλικά (αμετάφραστες στα ελληνικά ακόμη) μελέτες για τον έλληνα σκηνοθέτη Θεόδωρο Αγγελόπουλο, τον έλληνα μαρξιστή φιλόσοφο Κορνήλιο Καστοριάδη, για Ελληνοαυστραλούς δημιουργούς της ανθηρής ελληνικής παροικίας της Ωκεανίας. Συνέγραψε Προλόγους βιβλίων όπως αυτόν της αλληλογραφίας της παλαιάς φιλικής σχέσης του πεζογράφου Κώστα Ταχτσή που διατηρούσε με Αυστραλό ζωγράφο και την οικογένειά του την περίοδο που ο γνωστός πεζογράφος και μεταφραστής ζούσε ως μετανάστης και εργάζονταν στην μακρινή ήπειρο. Στην συγγραφική κληρονομιά που κληροδοτεί στα Ελληνικά Γράμματα και την Λογοτεχνική Πειραϊκή Σχολή- μέχρι σήμερα- συμπεριλαμβάνονται δύο ποιητικές του συλλογές, η παρούσα που αντιγράφω και η «Ωδή στον Γεώργιο Γεμιστό Πλήθωνα», και φυσικά οι μεταφράσεις του Βυζαντινών Χρονογράφων με εξαιρετικές εισαγωγές και σχόλια. Η δημοσίευση ακόμη, εξομολογητικών του προσωπικών κειμένων σε ηλεκτρονικά περιοδικά και ιστοσελίδες όπως αυτό για τον παιδικό του φίλο Αντώνη Σταυροπιεράκο που έφυγε τόσο νωρίς αφήνοντας την τελευταία του πνοή έρημος και μόνος στον Καναδά και πολλά άλλα δημοσιεύματα που διαβάστηκαν και αξιολογήθηκαν θετικά. Ο πειραιώτης λογοτέχνης της ελληνικής διασποράς δεν είναι ένας έλληνας κοσμοπολίτης που φορά τσαρούχια και «τούρκικο φέσι» αλλά ένα οικουμενικό ελληνικό πνεύμα που ανοίγει διάλογο της ελληνικής σκέψης με τον παγκόσμιο πολιτισμό. Ο Βρασίδας Καραλής επίσης, ο Πειραιώτης πανεπιστημιακός, δίδαξε με ευσυνειδησία και σοβαρότητα διατηρώντας τις ελληνικές Πλατωνικές ρίζες της σκέψης του που εξακολουθεί να θητεύει, για πάνω από τριάντα χρόνια ελληνικό πολιτισμό και ελληνική γλώσσα, ελληνική συνείδηση στα Ελληνόπουλα της Αυστραλίας και σε Αυστραλούς που ενδιαφέρονταν για τα ελληνικά γράμματα, Στην εκπαιδευτική του σταδιοδρομία προσμετρούνται τα χρόνια που διδάξει σε πανεπιστήμιο της Ολλανδίας αλλά και σε σχολεία της Αττικής (Ελευσίνα) και της Σαντορίνης. Ο Βρασίδας Καραλής δίδαξε θα τολμούσαμε να γράψουμε κάπως ενθουσιαστικά στους μαθητές του το απόλυτο των πολύπλευρων γνώσεών του και διαβασμάτων του, αλλά πέστε μου αλήθεια, πια σκέψη που επεξεργάζεται τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος γύρω της, που περιηγείται με αναγνωστικό πάθος τα μηνύματα των αρχαίων κειμένων δεν είναι απόλυτη, ή έστω, δεν φτερουγίζει προς τους ορίζοντες του απολύτου καθώς εξετάζει τα διασωθέντα σπαράγματα των αρχαίων ελληνικών κειμένων. Όμως ο Καραλής είναι ένας πραγματικά γειωμένος σύγχρονος έλληνας στοχαστής, δεν συνομιλεί μόνο με τους ζωντανούς με τα γραπτά και τα άρθρα του, τα βιβλία και τα κείμενα του αλλά και με τους κεκοιμημένους συντρόφους και φίλους που έχασε.

    Η γενιά μας, Γενιά του 1980 που ανήκει και ο Βρασίδας Καραλής (γεννήθηκε στην Κρέστενα Ηλείας 25/7/1960) ζήσαμε και έζησε, μεγάλωσε σε μία δεκαετία που καλλιεργούσε τις πρώτες του συντροφικές και φιλικές σχέσεις και ελπίδες ζωής, έκανε όνειρα και είχε προσδοκίες για μία ασκίαστη ζωή, καλύτερο ελπιδοφόρο μέλλον, δικαιότερες συνθήκες διαβίωσης, πολιτικά και κοινωνικά να ζήσουμε και να αισθανθούμε περισσότερο ελεύθεροι από αυτήν των γονιών μας και των παππούδων μας που προέρχονταν από έναν πόλεμο, μία κατοχή και τις μετέπειτα εμφύλιες ιδεολογικές συρράξεις, εξορίες, φυλακίσεις, βάσανα, μετανάστευση και την σκοτεινή επταετία. Και, όταν όλα προσπαθούσαμε να τα οργανώσουμε σε μία τάξη μέσα μας και γύρω μας, να απαλλαγούμε από αυτήν την ξινίλα της συντήρησης και των απαγορεύσεων πανταχόθεν, ξαφνικά, σχεδόν από το «πουθενά» είδαμε και είδε αυτή η Γενιά τον ανθό της νιότης μας να θερίζεται αδιακρίτως, να αποδεκατίζεται από την αρρώστια της ερωτικής ομοφυλόφιλης επιθυμίας και επιλογής των ανθρώπων, την πανδημία του Aids. Δεν ήξερες μέσα σε ένα φουρτουνιασμένο πέλαγος θανάτων και θλίψης, πόνου και μελαγχολίας για ποιόν να δακρύσεις και να πονέσεις, για εσένα που ήσουν ζωντανός και υγιής ή για τους διπλανούς σου, τους φίλους σου, ανεξαρτήτου φύλου και σεξουαλικού προσανατολισμού άτομα που πέθαιναν μόνα και αβοήθητα στα ντιβάνια των Νοσοκομείων σε απομόνωση μακριά από τους δικούς τους. Δίχως την ανθρώπινη ζεστασιά δίπλα τους, ένα χέρι να τους κρατά την παλάμη, να τους κλείσει τα μάτια, να ανασάνει πνοή παρηγοριάς δίπλα τους. Και ο βουβός, κρυφός αυτός πόνος γίνεται ακόμη πιο ισχυρός, πιο έντονος, όταν κανείς είναι συνειδητά από επιλογή μεταφυσικά άστεγος και η ιατρική επιστήμη δεν είχε εφεύρει ακόμη τα κοκτέιλ φαρμάκων της που θα έδινε ελπίδα ζωής και παράταση στους πάσχοντες. Οι νεκροί πλήθαιναν αβάσταχτα μέσα μας και γύρω μας και εμείς ανίσχυροι, αβοήθητοι, στιγματισμένοι «χωρίς Βουλή χωρίς Θεό σαν Βασιλιάς σε αρχαίο δράμα…» που στιχούργησε ο Διονύσης Σαββόπουλος, μοναχικοί, να μην μπορούμε να συμπαρασταθούμε ούτε στους δικούς μας, τα φιλικά μας πρόσωπα αλλά και ούτε στον ίδιο μας τον εαυτό, μέναμε ανυπεράσπιστοι, απαρηγόρητοι να μας φθείρει η κατακραυγή του κοινωνικού περίγυρου, εθιμικές κοινωνικές συνήθειες αιώνων. Η Μοίρα, έπαιζε μαζί μας και στην Γενιά μας ένα διπλό παιχνίδι, ένα φανερό κρυφτούλι μεταξύ Ζωής και Θανάτου και όποιος και όσο αντέξει το βάρος της απώλειας. Αυτό το παιχνίδι σκάκι του Ιππότη με τον Θάνατο που τόσο εύστοχα και παραστατικά μας έδειξε στην ταινία του «Έβδομη Σφραγίδα» ο σουηδός σκηνοθέτης Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Οι άτυχοι της ζωής εκείνων των χρόνων έφυγαν ανεπιστρεπτί, πολλοί καταδικασμένοι όχι μόνο από την φοβερή αρρώστια αλλά και την σπιλωτική κατακραυγή της κοινωνίας και των παραδοσιακών θεσμών της, η χαραυγή του θαύματος της ιατρικής επιστήμης θα αργούσε μερικά χρόνια ακόμα να δώσει την σωστή και ορθολογική λύση. Αρκετοί τολμηροί και παράτολμοι που βγήκαν αλώβητοι ερωτικά εκείνες τις κρίσιμες δεκαετίες του 1970 και 1980 σιώπησαν, δεν μίλησαν ποτέ τους, άλλοι εξακολούθησαν να ζουν κάπως απερίσκεπτα, άλλοι στράφηκαν σε επιλογές που δέσμευσαν το σώμα, τις «ψυχικές» τους επιθυμίες στο όνομα μιάς άνωθεν μεταφυσικής πίστης. Άλλοι απαρνήθηκαν τα πάντα βρίσκοντας καταφύγιο σε θρησκευτικές παραδόσεις της Ανατολής ή διεξόδους σε ουσίες. Ας μου επιτραπεί η άποψη, ο λογοτέχνης και στοχαστής πειραιώτης Βρασίδας Καραλής φάνηκε δυνατότερος σαν προσωπικότητα από πολλούς της Γενιάς μας και έδωσε φωνή σε αυτούς που έφυγαν νωρίς, μην προλαβαίνοντας τις ιατρικές εξελίξεις «σωτηρίας». Με τα γραπτά και τα δημοσιεύματά του, συνομίλησε με τους νεκρούς μας και τους «επανέφερε» στην ζωή. Τους θρήνησε «ανασταίνοντας» την φωνή τους μέσα στις ατομικές αφηγήσεις του, τις μικρές ιστορίες των χρόνων του που έκτοτε εξιστορούσε. «Τους νεκρούς μια λέξη αναγεννάει/ το ξόρκι που αναβιώνει τον πόνο τους/ πάνω στην στερεότητα του χρόνου.»

Η ελληνική γλώσσα τον βοήθησε να δημιουργήσει έναν λογοτεχνικό «Μύθο» όπως ξέρει εύστοχα να κάνει από την αρχαιότητα ο ελληνικός λόγος, να μας εξιστορεί τις μικρές προσωπικές των ανθρώπων ιστορίες μέσω της ποίησης. Ο Βρασίδας Καραλής με τον λόγο του δίνει φωνή σε αυτούς που έχουνε φύγει μακριά μας και δεν θα τους ξανά συναντήσουμε ποτέ-ας μην κρυβόμαστε, ο θάνατος είναι θάνατος, τα πρόσωπα στα οποία αναφέρεται στα μέχρι τώρα γραπτά του δεν μιλούν μέσω της δικής του φωνής όπως θα σχεδίαζε ένας επιτυχημένος μυθοπλάστης ποιητής, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν να μιλούν με την δική τους φωνή την συνέχειά της, να αναπνέουν τις ατομικές τους εμπειρίες στους δικούς τους ρυθμούς, τους έδωσε-παραχώρησε χώρο να εξακολουθούν να εκφράζουν τις δικές τους επιθυμίες, νοσταλγικές στιγμές, τις διαψεύσεις τους, την θλίψη τους για αυτό που τους στέρησε η Μοίρα πρόωρα. Την δική τους αλήθεια πραγματικότητας βίου και όχι αυτή που εμείς προβάλουμε πάνω τους εκ των υστέρων. Είναι το δικό τους μήνυμα μέσα στην δική του γραφή. Τα κείμενα του Βρασίδα Καραλή διαθέτουν διπλή μνήμη, αυτήν των δικών του κεκοιμημένων και την μνήμη ανάμνηση την δική του των δικών του περιπετειών ζωής. Οι νεκροί δεν είναι με τους νεκρούς βρίσκονται ανάμεσά μας, μετέχουν σε αυτά που μετέχουν και οι ζωντανοί μέσα στην αορατότητά τους. Ίσως ορισμένες φορές το ποιητικό του ύφος να υπερβαίνει την αναγκαία «συστολή» που απαιτεί η αφηγηματική του πρόθεση και ο τόνος της φωνής του να είναι περισσότερο αιχμηρός, ή να εξιδανικεύει η οπτική του καταστάσεις, όμως στην ουσία της ο λόγος του εκφράζει αλήθειες για τον Ελληνισμό και την ιστορική του πορεία που άλλοι αρνούνται να αγγίξουν ή να μιλήσουν για τις εθνικές μας παθογένειες. Επαναφέρει στην επικαιρότητα του παρόντος χρόνου της εποχής του όσο μπορεί όχι τόσο τα «ηδονικά μυρωδικά» που μας είπε ο Αλεξανδρινός ποιητής όσο όλα αυτά τα των λέξεων και των φράσεων της ελληνικής γλώσσας αδρανή και λησμονημένα υλικά στην διαχρονική τους αποδοχή και τα καταστεί στοιχεία της σύγχρονης μοντέρνας εκφραστικής του έλληνος λόγου των στοχασμών και αναστοχασμών του πάνω στην ζωή και την άλλη της όψη τον θάνατο. Ο Καραλής ποτέ αν δεν λαθεύω, δεν μείωσε το πραγματικό μέγεθος της ζωής και το έργο του προσώπου που αποφάσιζε να ασχοληθεί. Υπερασπίσθηκε μία «ιδεολογική» για την ακρίβεια Πλατωνική και των Νεοπλατωνικών σύγχρονη επεξεργασίας σκέψη και φιλοσοφία και κάτω από αυτήν την οπτική εξέταζε τα προβλήματα και μας εξέθετε τους προβληματισμούς του, τις θέσεις και απόψεις του.

 Ορισμένοι από τους κριτικούς των κειμένων του Βρασίδα Καραλή δημοσιοποιώντας τις θέσεις τους σε ηλεκτρονικά έντυπα, κατατάσσουν τα γραπτά του στην «κουϊρ» αποκλειστικά εκφραστική και λογοτεχνία, σαν η αξιολογότερη και αντιπροσωπευτικότερη της εποχής μας αυτής της κοινωνικής ομάδας που αναζητούσε τον «επίσημο» εκφραστή της και δικαίωση της των επιλογών της. Ας μας επιτραπεί να διαφωνήσουμε, κατά την γνώμη μας, ο δημόσιος λόγος του ποιητή και συγγραφέα, στοχαστή Βρασίδα Καραλή μπορεί να εμπεριέχει την πλευρά αυτή της ερωτικής έκφρασης και του χώρου της, αλλά δεν περιορίζεται σε αυτήν ούτε από αυτήν προέρχονται τα ριζώματά της. Οι υπαρξιακές και οντολογικές προδιαγραφές της σκέψης και των προθέσεών του είναι εντελώς άλλες, οι ποιητικές θερμές χειρονομίες των ιδεών του δεν περιορίζουν το εκκρεμές των γραπτών του σε μία πλευρά της ζωής και της κοινωνίας. Ο λόγος του έχει οικουμενικές διαστάσεις και οντολογικές προσλαμβάνουσες όπως ο διαχρονικά μέσα στην παράδοσή μας Ελληνικός λόγος γνωρίζει μέσα στον Χρόνο και την Ιστορία να καθρεπτίζει, να σημαίνει στις οικουμενικές του προβολές δηλώνοντας την παρουσία του. Ακόμα και το σπαρακτικό προσωπικό αφήγημα της ζωής του και των καταστάσεων που βίωσε, είτε σαν άτομο είτε σαν συγγραφέας κοντά και μαζί με τον σύντροφό του «Αποχαιρετισμός στον Ρόμπερτ» θεωρώ ότι είναι ένα κείμενο αν όχι «ηθικής» θεώρησης ανθρώπινης συμπεριφοράς και αλληλεγγύης, τουλάχιστον είναι υπαρξιακής παιδαγωγίας ελεγεία στο πώς οφείλουμε να διαχειριζόμαστε το προσωπικό μας πένθος. Είναι ένα σύγχρονο μοιρολόι της ελληνικής γλώσσας υφαντουργημένο από επώνυμο τεχνίτη. Ο Βρασίδας Καραλής δεν παύει να μας ξαφνιάζει με τα γραπτά του, τα κάθε φορά διευρυνόμενα όρια της ελληνικής γλώσσας, την περιπέτειά της μέσα στον χρόνο, τις αλλαγές και τις «πειρατείες» της από ξένα αλλόγλωσσα πολιτισμικά πεδία. Αν θελήσουμε να έχουμε μία γενική εποπτεία της ελληνικής γλώσσας που χρησιμοποιεί, και την ποικιλία της θεματικής συγγραφικής του, θα εκπλησσόμασταν από τις καινούργιες ελληνικές λέξεις που «εφευρίσκει», δημιουργεί ή επαναφέρει στην σύγχρονη γλωσσική επιφάνεια από τα κιτάπια του Λεξιλογίου της Ελληνικής Αρχαιότητας επανανοηματοδοτώντας τες σε μία εμπλουτισμένη προβληματική και προοπτική. Αλλά η λεκτική και εκφραστική του φαρέτρα δεν περιορίζεται μόνο στην αρχαία γλωσσική επικράτεια περιλαμβάνει και την βυζαντινή μεταγενέστερη περίοδο και φυσικά την δημώδη παράδοση, τον πλούτο της προφορικότητας, της ντοπιολαλιάς των καθημερινών ανθρώπων. Εδώ φαίνεται ότι ο Πλάτωνας που κουφοβράζει μέσα του συμπλέει και συνδέεται άμεσα με τον σημαντικό έλληνα ποιητή και δάσκαλο της ποίησης, γλωσσοπλάστη στοχαστή Κωστή Παλαμά. Ένας ποιητής που αγαπήθηκε από μεγάλη μερίδα φίλων της ποίησης της Γενιάς μας. Και μέσα σε αυτόν τον πνευματικό λειμώνα του ποιητικού λόγου οφείλουμε να συμπεριλάβουμε τον εθνικό μας ποιητή και τα εθνικά οράματά του τον Διονύσιο Σολωμό και ασφαλώς την ασκητική προβληματική της οντολογίας περί αληθειών της ζωής του Νίκου Καζαντζάκη. Ο Βρασίδας Καραλής ζήλωσε σιμά τους και επανέφερε στην επιφάνεια τα ουσιαστικότερα και βαθύτερα στοιχεία του έργου τους. Το συνειδητό πέρασμά του από τα βαδίσματα της σκέψης του Ζήσιμου Λορεντζάτου προσανατόλισε πλευρές του εαυτού του.  Βρασίδας Καραλής, ένας έλληνας της διασποράς όπως οι μεγάλοι μας ποιητές των προηγούμενων αιώνων που επεκτείνουν τα σύνορα του ελληνικού τρόπου σκέψης και αντιλήψεων πολιτισμού στις πέντε ηπείρους. Ο Βρασίδας Καραλής δεν είναι Ελλαδικός αλλά Ελληνικός, ανήκει στον Οικουμενικό Ελληνισμό που ταξιδεύει στον χρόνο διαρκώς δίχως εθνικιστική ή σοβινιστική διάθεση, συνομιλώντας υπερηφάνως και ισότιμα με τους άλλους πολιτισμούς και τα επιτεύγματά τους. Ένας σύγχρονος κοσμοπολίτης Οδυσσέας που Ιθάκη του είναι ο Κόσμος όλος. Μπορεί να μην «κατόρθωσε» να ασχοληθεί διεξοδικά και να μας δείξει την περιπέτεια της ελληνικής σκέψης όπως αυτή κατοπτρίζεται στον μεγαλύτερο και σημαντικότερο Έλληνα στοχαστή της διασποράς τον Αδαμάντιο Κοραή, καλλιέργησε όμως άγονα εδάφη, μικρονοϊκές των ελλήνων αντιλήψεις και κατέστησε το ελληνικό πνεύμα καρποφόρο και συνεχώς σε μεγάλη ανθοφορία.

        Η πρώτη του αυτή «πρώιμη» ποιητική συλλογή με τον χαρακτηριστικό και δηλωτικό τίτλο της κατοπινής πορείας του «τα σκεπτικά ποιήματα και το τελετουργικό άσμα» ανοίγει την αυλαία της με δύο σημαδιακά αποσπάσματα. Ένα Πλατωνικό και ένα με αγγλόγλωσσους στίχους από τον άγγλο ποιητή Ουϊλλιαμ Μπάτλερ Γέητς. Ο αρχαίος φιλόσοφος και πατέρας των Ιδεών και ο ποιητής του "Οράματος" φωτίζουν και την δική του λογοτεχνική ταυτότητα. Η συλλογή χωρίζεται σε δύο μέρη σελ. 9-20 που περιλαμβάνει «τα σκεπτικά ποιήματα» και σελ. 21-27 «το τελετουργικό άσμα» που έχει ως προσδιοριστικό της ποιητικής του σύλληψης μότο ένα μακροσκελές απόσπασμα από τον προφήτη Ησαϊα.

Αντιγράφουμε:

Ερωτάς, ήν δ’ εγώ, ερώτημα δεομένου

αποκρίσεως δι’ εικόνος λεγομένης.

Σύ δε γε, οίμαι, ούκ είωθας δι’ εικόνων

λέγειν.

     Πλάτων

Και

I seek an image, not a book.

    W. B. Yeats

        Α

Άκουσα άκουσα ότι ποτέ δεν θα βρισκόμουν μόνος

εκεί εκεί πέρα και πώς το σύντροφο βήμα

θ’ ανέτρεπε τις προσταγές τ’ ουρανού

 

Άκουσα άκουσα πώς οι πόθοι εξηγούνται

πώς οι σκέψεις και οι προσευχές επανορθώνουν μόνο

μα κάτι άλλο φθάνει κι αρκεί ν’ αποκαθαίρει

 

αν αλήθεια όμως αν πράγματι γινόμαστε για λίγο

εκλεγμένα σκεύη της βούλησης εκείνης

πού μόνη δωρίζει τον ρυθμό

σ’ αμαρτωλές και δόλιες προθέσεις

αν η απόσπαση γίνεται λύση

όπως οι θάμνοι που έκαιγε ο θεός

 

οι τόποι φανερώνονται με ριγμένα φτερά τότε

και με ειρήνη θανάτου που δεν αφυπνίζει ποτέ

ούτε κάποτε αποδεικνύει τις υπάρξεις

που σάρκωσαν την τάξη αυτή

στην μορφολογία των αισθημάτων τους

 

Άκουσα άκουσα πώς η γαλήνη της ύλης

μου, θα τάραζε σύνολη την γενική γαλήνη

κι άκουσα πώς απ’ ανθρώπους συντριβόμαστε

και τις θελήσεις μας όπως οι θύελλες από θεού

από κινήματα αφέλειας και χάρης

που αποδιώχνουν την συνεχή προσοχή

και πιστοποιούν την ηδονή της ευκολίας

κι ακόμα πώς οι κοντινοί μας απέρχονται

τις πικρότατες ώρες κι αλλότριοι προβαίνουν

άγνωστοι πού κρύβονται από ντροπή

όταν τους προσεγγίζαμε και φθάνουνε

θερμά σαν αποδιώχνονται

 

κι άκουσα πώς ο μυστικός σκοπός που πλάθουν

το φώς και οι φωνές μας

στην ταπεινή απόλαυση μέσα απορροφάται

κι αρχίζει το αριστούργημά του να γυμνώνει

απ’ τον δικό του εκστατισμό και την γαλήνη

 

δεν είναι ψέμα όμως

συχνά προτού οι πράξεις πυκνωθούν

κι αφού ηλεκτρισμός την σκέψη και το σώμα

συγκλονίσει, πέφτει βαρύ το χέρι που αφυπνίζει

το πνεύμα που επινοεί την πρώτη κίνηση

της ύπαρξης στην ύπαρξή μας

 

δεν είναι ψέμα πώς στο μέσα χώμα μέσα μας

αυξάνει το απότιστο φυτό της απιστίας

σ’ αλώνι όθε παρουσίες αλεξίκακες

κυριαρχούν χειρονομώντας στα χαμόφυλλα.

 

Άκουσα άκουσα και πάλλοντας με λέξεις

που πάψανε να προφητεύουν, όλος αίσθημα

αν και δεν γνώριζα τι αισθανόμουν

με συνάρπαξε η ψυχή μου

κι έδιωξα τη νωχέλεια της δυστυχίας

κι από την άλλη όψη γύρισα το νόμισμα

και στην χώρα των μεγάλων υπάρξεων πήγα

ερασιθάνατος και εθελοθάνατος

όλος θυσία και όλος θύμηση.

          Β

Όταν το γέλιο θα ‘ν’ ηχώ αχνή στον τρόμο μιάς ερήμου

κι η ομορφιά και τ’ ανέμελο θησαυρός θαμμένος

όταν ανάμεσα στα σπίτια το πέρασμα της θλίψης

θ’ αναιρεί την άδολη χαρά του ανθρώπου

μες τις ορέξεις και τις κλίσεις του

          αλλά όχι ακόμα

όταν η κάλλιστη λέξη μέσα στον γόνιμο λόγο

λόγο παραβολικό και λόγο φαντασίωσης

θ’ ανάβει την άσπρη φλόγα της εκπύρωσης

          αλλά όχι ακόμα

κι ακόμα σαν η μελέτη της αμετάκλητης απόκλισης

από την ακαριαία και όμως πλήρη θυσία της ψυχής

θα εκφέρει μεταφορικά την αγωνία του άγιου

          αλλά όχι ακόμη

όταν υποταγή κι αγάπη θα οδηγούν

από την σύγχυση των αισθημάτων βαθμιδωτά

στην σύγχυση της απάθειας και την κορφή

του πάθους

κι ακόμη πιό πέρα

           καθώς τα δώδεκα αντικλείδια

θα ξεκλειδώνουν τον αρθρωμένο σκελετό

κι ακόμη πιό πέρα

          πρίν στον διάμεσο χώρο αναχωρήσεις

αλλά όχι ακόμη

          εικόνα ανείδεη κι ανάκουστος ηχός

φώς στο σκοτάδι και σκοτάδι στο φώς

ένα τόξο τεντώνεται πίσω μου

ο Χριστός ο φονιάς ο στρατηλάτης

ταράζει τα σύμπαντα με σάλπιγγες θεοκρισίας

αγαλήνευτος πάνω στην δημιουργία

στην αλλοφροσύνη και την ευφροσύνη

όταν η θύρα τρίζει.

          Γ

Κόψε νυστέρι την καρδιά μας, ανατόμε,

το αύριο παραγνωρίζεται πρίν σαρκωθεί

με την σιγή του καντηλιού και την υπομονή.

Απ’ όλα φαίνεται αυτά να ζωντανεύει

το βέλος της πανούργας ανοχής

για πράγματα που περισσότερο τέρπουν

κι υποτάσσουν περισσότερο στον ζυγό

της αγνωσίας του χρόνου.

 

Τράβα νυστέρι στην καρδιά μας, νεκροτόμε,

έφαγε η σάρκα τα οστά κι όμως πεινάμε.

Στα κρύφια του ερημόσπιτου

ο μάντης προσκυνάει την Κόρη

το σκέπος, το κλειδί και την κορώνα μας

την παρ’ Ομήρω Ελένην καλουμένην.

Εκεί, όταν πρέπει, μα κι όταν δεν ζητείται,

γλείφεται, τρίζει, βρυχάται κι έρπει

φονική η Μελαγχολία.

          Δ

Τέτοιο είν’ το φώς των παραισθήσεων.

Παραδοχή και πέρασμα στον Άδη

που οι κάρπιμες ώρες φέρνουν ταχύτερα.

Έρχεται ο έμπορας κι απαιτεί την πλερωμή του

προτού κληθώ προτού δοθώ προτού παραλογίσω.

Τέτοια είν’ η φλόγα των διακρίσεων.

 

Άλλαξα την αλήθεια με την απόδειξη

και δόλωσα την άδολη καρδιά.

Έχασα την απόδειξη για την αλήθεια.

Κι αν πράγματι κι αν σίγουρα εικάζουμε

απ’ τον αγώνα τούτο πρόσωπα κριμένα

που τώρα φωτίζουν και επιφωτίζονται

τα σύνορα μικραίνουν, ήμουν εδώ, ήμασταν εδώ,

εικόνες άλλων αναμνηστικές, ή πέτρες τύψεων

εκείνου πού δεν έμαθε τα λάθη του.

        Πρός που θα φυγαδέψεις την ψυχή σου τώρα

        αφού οι έσχατοι απεχώρησαν και οι σκιές

        κυκλώνουν το κρανίο σου σαν βουερό μελίσσι

        πρός που θα στρέψεις τον χρωματισμό σου τώρα

        όταν τους ήλιους αποκαθήλωσαν οι φύλακες

        των οραμάτων, αν κι αναπλήρωσε

        ο κουρσάρος που απαιτεί την κατοχή σου

        προτού μέσα στο άχ! και στο ά!

        αυτούσια αναστηθεί η αφή των πνευμάτων

        πρός πού η ανάβαση της συντριβής σου

        θα τελειωθεί βήμα το βήμα εξαγγελίζοντας

        το σώμα σου μ’ έναν λαμπρό ευαγγελισμό;

           Ε

Από την πρώτη πράξη ως το έσχατο τέλος

εκπροσωπούνται οι διαβαθμίσεις

μιάς πνευματοκίνητης πορείας.

Αυτήν ορίζει το ζηνώνειο βέλος.

Φαίνεται στο κρυφό της συμφυϊας

που σπάνια υφίσταται αναλύσεις.

Το στέμμα ανιστορεί της ιστορίας.

 

Για να ‘δω όμως και να πάρω

την φώτιση στον ερχομό του πάθους

στρέφω την θέρμη μου σ’ ακινησία.

Κατανοώ τον άσπλαχνο κουρσάρο

που αθέλητα τελεί την αρμονία

μες στην μοναξιά οτυ μεγάλου βάθους.

Και το καράβι φέρεται στο φάρο.

 

Τα όνειρα γεννάν τον αρνητή μας

με το δοκίμι της αυτοθυσίας.

Να φέρω πρέπει το ποτάμι πρός τον πόντο

μ’ αγώνα μόνος το πέπλο ν’ αποσπάσω

πέπλο ασχήμιας και καταλαλιάς

πού μόνος θαρώ βρόχι δοκιμασίας.

          ΣΤ

Ανάμεσα στα πλάσματα και τον σκοπό τους

η μάνα βυζαίνει φαρμάκι το παιδί της

όταν η καμπάνα κτυπά και το θηρίο γρυλλίζει.

Σκεπτόμενοι την ισότητα των όντων

βλέπουμε στο φονιά την μεγαλοψυχία

και στον φόνο την μεγαλοφροσύνη

όταν η καμπάνα κτυπά και το θηρίο γυρίζει

όλα τα πράγματα νεουργημένα αχνίζουν

τους τέλειους χαιρετισμούς της μετουσίωσης

έρχομαι άξαφνα σημειώνω και καταμετρώ

τις θύρες και τα πρωτοτόκια για να διαλέξω

τον δρόμο που φέρνει στην απάθεια,

στην ψυχοπάθεια, την απροσδόκητη σύμμιξη

ήθους και καταδίκης όταν η καμπάνα κτυπά

είδα το πρόσωπο κι έχασα το μυστήριο

σε μεθόδους επαλήθευσης και αυταπάτης

κι είδα χωρίς όραση το φώς το ακουστικό

τα κινητά ηχούσαν κι αντιφωνούσαν τ’ ακίνητα

        πρέπει να πρέπει να άξιζε τον κόπο

        φεύγουμε δίχως λύπη με γλυκόπικρη χαρμολύπη

την απρόσμενη σύμμιξη φθοράς και αθανασίας

μέσα στα πράγματα και τον σκοπό τους

παράγονται τ’ αμφίρροπα

όταν η καμπάνα καλεί και ο άνθρωπος εξανθρωπίζεται.

          Ζ

Με τύλιξε το ρόδο στους γύρους της φωτιάς του

έστεργα να καώ και προς την άνοιξη να τρέξω

φρουρές κλειδώναν και χέρια με τραβούσαν

για πού δεν ήξερα μά όχι εκεί

παρά στον εξαγνισμό και την ανταπόδοση.

 

Άνθη της φλόγας με κατάφλεξαν

για την αυτάρκεια της άκρας αρετής

ζωπύρωσε η νύχτα τις φωτιές της

το ρόδο φάνηκε κι αφέθηκε στο θάμα

μες το εγέρθητι των ταπεινών πραγμάτων.

           Η

Θέλω την γνώση και το ακαταμέτρητο

σύνολο της τετρασωμίας

μέσα στο σύμπαν το γυαλιστερό.

Ζητώ το αμάλγαμα της πεμπτουσίας

που σαν απόσπαση γεννάται

σαν σπάσιμο χρυσής ταινίας

σαν σώμα που αμφίβολα διαθλά-

ται, σφύζει, αναγεννάται και γυρίζει

στους λαβυρίνθους της Αποστροφίας.

Στην Αντιχθόνα που σκυφτός πλανιέμαι

ο Εωσφόρος την σιγή υφαίνει

κι όλα τα θάματα στην πίστη καίνε

την ομορφιά προσάναμμα με πόνο.

Εκεί που η νήψις θεομέθυστη σημαίνει

του αποσυνάγωγου τον λόγο

βλέπω το φώς που αστραπωτό γλυκαίνει

την φοβερή φιλία του Αντέρωτα.

          Θ

Μετά τον αγώνα και το μύθο του

για να συντρέξω το όνειρο με την αναδρομή

εξίσταμαι και ίσταμαι σε Θρησκεία και Τέχνη

αναγκασμένος να γράψω κεφαλαία

και σε ορισμένους τύπους της αναγωγικής.

Όμως το μήνυμα γυαλίζει αλλού

εκεί κι αρχίζει η περιπέτεια.

 

Μάθε τον τόπο και την ακαταστασία του

τον χρόνο και την χρονικότητά σου

μάθε την σιωπή

συμπάθα όσους σκέπτονται εν σιωπή

κι αυτούς που υπέφεραν για σένα

τις δοκιμασίες της προσαρμογής.

Πάνω απ’ την ορθή σειρά της λογικής

πέρα απ’ το μάγο πρόσωπο του επέκεινα

στέκω εγώ κι εσύ κι ο κόσμος

δεμένοι στην κλωστή της μιάς αγάπης.

          Ι

Δεν νιώθω το τίποτε δεν νιώθω το πάν

τα απλά αισθήματα μου αποκαλύπτουν

την αυτάρκεια της καθημερινότητας.

Αν το είπω πίστη κι αν το πω πυρά

άν πάλι πω το γεννηθήτω και το άκουσα

δεν είναι παρά εξηγήσεις κι απόδραση

στο εικονικό, δεν είναι παρά ερμηνείες

και φαντασίες ψυχολογικές.

           Έτσι μονάχος

πάλλοντας στην αλλαγή της αλχημείας μου

τραβώ στην άκρη των αρνήσεων μέλποντας

το ευέλπιδο τραγούδι του ανέλπιδου.

 

   Άς φύγει η λύπη κι άς έρθει η χαρά

   και τα θαυμάσια ξύλα άς διώξουν το σαράκι

   πού αν τέλεσε το έργο του τέλειωσε

   την ζωή του και οι νεκροί ακόμη

   άς ανακτήσουνε την γή τους εφόσον τούτο

   θυσία δεν πρέπει να λογίζεται αλλά πορεία

   πού διώχνει την λύπη και φέρνει την χαρά.

 

   Άς φύγει η απόγνωση κι άς έρθει η γνώση

   πού τα δύσκολα λαμπρύνει κι αποβλέπει

   στη δική μας ύψωση και την δική μας κρίση.

   Στα αισθητά και φανταστά μας όρια αφότου

   δεν είν’ το τέλος της ζωής που αποφεύγει

   ο δαίμονας ο φωτοδότης,

            σ’ αυτά

   άς έρθει το γέλιο άς φύγει το δάκρυ θολό

   και στην σφαίρα που το κέντρο της γκρέμισε

   άς φυτρώσουν τα πράγματα τα επονομασμένα.

--//--//--//--

     ΤΟ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΚΟ ΑΣΜΑ

ού κατοικηθήσεται Βαβυλών εις τον αιώνα χρό-

νον, ουδέ μη εισέλθωσιν εις αυτήν δια πολλών

γενεών, ουδέ μη διέλθωσιν αυτήν Άραβες, ουδέ

ποιμένες ού μη αναπαύσονται εν αυτή’ και ανα-

παύσωνται εκεί θηρία, και εμπλησθήσονται αι

οικίαι ήχου, και αναπαύσονται εκεί σειρήνες, και

δαιμόνια εκεί ορχήσονται, και ονοκένταυροι εκεί

οίκοις αυτών.

                Ησαϊας, 13, 20-22

Όταν χορός αχόρευτος εκύκλωσε την πλάση

και τον αέρα ρούφηξε η απληστία των όντων

στις τέσσερις πιαστήκαν μάσκες οι ανθρώποι

και στα πενήντα ονόματα

 

Όταν τα ίχνη του χάους στο χώμα φανήκαν

πού τους προφήτες ποτίσανε τα νερά του θανάτου

στις τέσσερις πιαστήκαν λαβές του ουρανού

και στα πενήντα ονόματα

 

Μητέρα, είπα

η κακία δίνει χαρά στα μάτια σου

κάποιος πετά και ματώνει τ’ αστέρια

κι αυτοί πού δέονται κι ονειρεύονται

κάποιον αναζητούν

Πνεύμα των εποχών, θημήσου.

         Β

Ο γιός της φτέρης κι ο γιός του ποταμού

ο γιός της ξερής φτέρης κοιμήθη

στην πύρα, την θύρα του ουρανού.

Ανάμεσα στους ήλιους κυλίστη.

Το χώμα που άγγιξε χλωρό

αυτό που δεν άγγιξε στεγνό.

Στους γαλάτινους δρόμους τα χέρια

των άστρων εντύθη και στον τρόμο της άβυσσος

τους άγνωστους νόμους.

 

Ο γιός της φτέρης κι ο γιός του ποταμού

ο γιός της ξερής φτέρης προσέφερε

το ασκί του με λάδι κι  αίμα ισόβαρο

πρόσφερε το κορμί του κόκκαλο σάρκα

στις φλέβες του παλαιού πατέρα.

Στάθηκε κάτω από τα πόδια

του δημιουργού των δρόμων.

Εκείνος είδε και πολλαπλασιάστηκε.

Έγινε πολυσώματος και παντοσώματος’

αν και ζητούσε την μονοφυϊα.

          Γ

Στάθηκε μόνος στ’ απομόναχο σύμπαν.

Είδα τους μελανούς αρχάγγελους.

Μόνος στ’ απύθμενο σύμπαν

ψυχανέμισμα τις εξόριστες αναμνήσεις.

Ζητούσα παντού τους ανέμους

στην ροή των αντιφάσεων

και στο φιλί μιάς σκιάς.

Ρωτούσα παντού την εγερτήρια ρήση.

Μητέρα, είπα

οι σκύλοι των πυλών υπάρχουν

στα μαύρα πηγάδια κλειδώσαν τα όνειρα

ουρλιάζουν οι νύχτες και φυτρώνουνε μέταλλα

πνεύμα της γης, θυμήσου

τις επιγραφές στα εξώθυρα της γνώσης

την μαγνητική επιρροή του κακού

στο νου π’ ανακάλυψε

την ευταξία των πάντων.

          Δ

Ο γιός και θεός εκρύφτη

στο σκοτάδι της μήτρας

το χρήμα του χρόνου

να δαγκώσει

η ρώμη του έρρεψε κι έπεσε

αύξησε την άσκοπη μεταμόρφωση.

Ο γιός έκαψε τον δαυλό

έφερε την πόσιμη πυρά

έφερε το χέρι

έπλασε καινούργια χέρια.

Το χώμα που άγγιξε χλωρό

το χώμα που κάρπισε ο χαμός.

 

Η θέα έκρυψε τις μάσκες

έδωσε νέο ρυθμό στα φρένα

σκέφτηκε τους εχθρούς

θυμήθηκε τους φυλακισμένους.

Όσα θυμήθηκε πλαστουργήθηκαν.

Η θεά έκαμε τους αρχάγγελους

τον αρχάγγελο- μητέρα

και τον αρχάγγελο- φυτό

τον αρχάγγελο-νεκρό

την- αποστροφή-των- αρχαγγέλων

τον αρχάγγελο- ήρωα.

Έκαμε την δράση επίδραση του μαύρου.

Και τ’ όνομα του γιού:

«Η- ημέρα- του- θανάτου-και-του- χρόνου»

Και τ’ όνομα της θεάς:

«Ο –δημιουργός-τιμωρός-του-βασιλείου».

           Ε

Οι μεγάλες σπορές κατασπάρθηκαν

σπειρί σπειρί τις πήραν θεριστάδες.

Αίμα βραχήκαν απόρρητο ταύρου

ν’ αναστηθεί το αρχαίο κουφάρι.

Οι μεγάλοι σπόροι κακοσπόριασαν

γίναν εγώ κι ο δύσβατος κόσμος

κόσμος-εγώ και κόσμος-ουροβόρος

κύκλος του ατομικού θανάτου.

   Υπάρχει μιά γραφή χωρίς μήνυμα

   και μια κατοχή χωρίς εξουσία.

          ΣΤ

Ο γιός η θεά κι εγώ

η μόνη λύση να είν’ εχθροί

στα ίδια σπάργανα να σβύνουν

στη ζάλη του θανάτου να δίνουν ζωή.

Τους νεκρούς μιά λέξη αναγεννάει

το ξόρκι που αναβιώνει τον πόνο τους

πάνω στην στερεότητα του χρόνου.

Μια καταποντισμένη οικουμένη

ανέρχεται καθημερινά.

Η θεά πλανιέται ξένη στον πλανήτη

διαβάζει στο διάβα της

την συντριβή και τους οιωνούς της.

Η μόνη λύση να γίνουν εχθροί.

 

Γεννήσαν τη γιορτή μοιράσαν τις μάσκες

φέραν τον νεκρό στην μητέρα

μηχανευτήκαν το μαχαίρι

στο στόμα της γης γυαλίζει το γέλιο του θανάτου.

Γεννήσαν την γιορτή κλείσαν τις πύλες

κάμαν τους ήλιους μάτια του ερπετού

την ουρά του κυκλώσαν στους λαιμούς των ανθρώπων.

Έκαμαν τον δημιουργό και την ωραία των αστραπών.

Τον αέρα των εποχών διαμέλισαν

τα στοιχεία δεθήκαν υψωθήκαν οι παρουσίες

των φυλών. Οι πύλες κλειστήκαν.

Οι πύλες των αναλήψεων ήταν κλειστές.

          Ζ

Το φίδι ήπιε την νύχτα κι άπλωσε τα φτερά

τ’ αστέρια αστράψαν στην κοιλιά του.

Τα σπλάχνα μου νιώσανε το τίναγμά σου, Μητέρα

πανίσχυρη βασίλισσα του σκοτεινού μου βασιλείου.

Οι δρόμοι φέρνουν στο χέρι σου.

Κλείνεις κι αρμόζεις τον τρόπο

και το βάρος της ανάβασής μου.

Ξέρω τις τέσσερις μάσκες

την μάσκα του Ταύρου αισθητού

την μάσκα του Αγγέλου εκτιμητού

την μάσκα του Λέοντα με τις μεταμορφώσεις της

την μάσκα του Κριού

και ξέρω ξένα πίσω τους.

              Τα ονόματά σου

με φέραν στην καρδιά του φεγγαριού

και κανέναν δεν βρήκα. Γέμισα μ’ αίμα

τις αποφάσεις και τις πράσινες πράξεις’

από την άγνοια στην αγνεία της αγνωσίας

έσπασα τις γραφές και δεν βρήκα το χειρόγραφο.

Έριξα πέτρα στην αρμονία κι ύγρανα με θεό

το θέαμα του επιστητού. Είδα τους μάγους

να πνίγονται. Κάτω από τις πύλες του κόσμου

κανένα δεν βρήκα και τις ηύρα ανοιχτές.

Ένα πνεύμα τίναξε το στάχυ.

Βρήκα τα πτώματα στα σπλάχνα του ύδατος

και τις ψυχές στο σώμα του νερού.

Τα χρώματα γοούσαν

χλωμός θεός περιπατεί επί πτωμάτων-

η ενότητα αποδόθηκε στο δρώμενο.

Είπα: μέσα από τις θύρες διαβαίνει άνεμος,

δαίμονας άνεμος, το νέο Φίδι.

      --//--//--

  Υιοθετώντας τον στίχο του πειραιώτη ποιητή Βρασίδα Καραλή αυτό είναι «το ευέλπιδο τραγούδι του ανέλπιδου», θα συμπληρώναμε ότι ο στοχαστικός τόνος της φωνής του ποιητή και το συγγραφικό του δημόσιο ταξίδι από το 1988 έως σήμερα, το 2026, δηλώνουν τα σπέρματα ελπίδας και τους καρπούς αναγέννησης που προτείνει η γραφή του. Πολυστρωματική η γραφή του δεν περικλείεται μέσα στα σύνορα της Ελληνικότητας που την εκφράζει ούτε της Παγκοσμιότητας υπερβαίνει τον χρόνο και αναμειγνύει αρμονικά απόκρυφα αινίγματα, αρχέγονα μυστικά, μυστικιστικές παραδόσεις και σύμβολα σε μία ποιητική τελετουργία σαν αυτή των αρχαίων αλχημιστών. Ο ποιητής ως νέος Αλχημιστής ενώνει τα πριν αιώνες λεχθέντα με το σήμερα. Ακούει σαν τον Διονύσιο Σολωμό, Βλέπει σαν τον Ιωάννη της Αποκάλυψης, Συνομιλεί με την Μακρινή Μητέρα όπως ο προφητικός Οδυσσέας Ελύτης μιλά για την αινιγματική ευταξία του κάτω με τον πάνω κόσμο. «ερασιθάνατος και εθελοθάνατος/ όλος θυσία και όλος θύμηση». Ό,τι μας λέει ο Κάρλ Γιούνγκ στο βιβλίο του «Ο Κόσμος και τα Σύμβολά του» μας το υπενθυμίζει ο ποιητής από τον Πειραιά. Ένας Κόσμος «που βρυχάται κι έρπει/ φονική η Μελαγχολία». Ο ποιητικός δρόμος του Βρασίδα Καραλή είναι μοναχικός, ίσως αμυδρά μας θυμίζει ανάλογες στιγμές της ποίησης του Γιάννη Υφαντή, αλλά μάλλον δεν βρήκε μιμητές. Γιατί, ό,τι και να μας λένε οι του Κόσμου Ποιητές, το μυστήριο του Σύμπαντος και του Κόσμου θα παραμείνει Μυστήριο ακατάληπτο από τα ανθρώπινα όντα. Πάντως το ποιητικό και των συμβόλων σύμπαν του ποιητή Βρασίδα Καραλή είναι στον πυρήνα του και στις απολήξεις του Μητριαρχικό. Και το Φίδι είναι ο αρχέγονος συμβολισμός της Γνώσης αυτής που «ως Θεοί έσεσθε», στον αιώνιο καθρέφτη της Γλώσσας και των Σιωπών της.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

6 Μαϊου 2026                 

ΑΝΩΝΥΜΟΣ ΠΕΡΙ ΥΨΟΥΣ

 Μία μεταφραστική εκδοχή του «Χρυσού βιβλίου»

       Η ΕΚΔΟΧΗ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΗ ΛΕΚΑΤΣΑ

   Α Ν Ω Ν Υ Μ Ο Σ

     ΠΕΡΙ  ΥΨΟΥΣ

Εισαγωγή-Μετάφραση-Σχόλια: ΠΑΝΑΓΗΣ ΛΕΚΑΤΣΑΣ

ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΑΡΧΑΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ Ι. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

επιμέλεια εκδόσεως ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΑΠΑΝΟΥΤΣΟΣ Νούμερο 85. Αθήνα χ.χ.(*)

(*) Το «περί ύψους» εκδίδεται μαζί με το έργο «λόγοι» του Αθηναίου ρήτορα ΑΝΔΟΚΙΔΗ 440 π.Χ. σε εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια Ευ. Ανδρουλιδάκη. Την επιμέλεια έκδοσης είχε ο Γιάννης Κορδάτος.

      Το ιστορικό της πρώτης μας Ανάγνωσης

          Τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης του 1974 μετά την πτώση της Δικτατορίας, εμφανίστηκε ένας εκδοτικός πληθωρισμός, μία πολύμορφη, μεγάλης συγγραφικής και των ειδών ποικιλίας άνθηση νέων εκδόσεων και μεταφράσεων στην χώρα μας. Νέοι εκδοτικοί οίκοι έκαναν την εμφάνισή τους στην πρωτεύουσα οι οποίοι ασχολήθηκαν σχεδόν αποκλειστικά με την έκδοση και κυκλοφορία, μετάφραση Αρχαίων Κλασικών Συγγραμμάτων και Συγγραφέων. Ας μας επιτραπεί να μνημονεύσουμε τις παλαιές εκδόσεις των Βιβλιοπωλείων «Καρδαμίτσα», «Παπαδήμα» στην οδό Ιπποκράτους. «Γρηγόρη» στην οδό Σόλωνος, «Ι. Ζαχαρόπουλου», «Πάπυρος», οδός Ακαδημίας, «Γεωργιάδη» και άλλων. Ιδιαίτερα οι εκδόσεις και το βιβλιοπωλείο της «Μήνας Καρδαμίτσα» μεσοτοιχία σχεδόν με το βιβλιοπωλείο και τις εκδόσεις « Δημητρίου Παπαδήμα» προμήθευαν όχι μόνο τους πανεπιστημιακούς φοιτητές με πανεπιστημιακά συγγράμματα και μεταφράσεις αρχαίων ελλήνων συγγραφέων και ποικίλες μελέτες αλλά, και μας ενημέρωναν για τις ξένες κυκλοφορίες αρχαίων συγγραφέων, όπως των εκδόσεων “Loeb”, “Penguin”, “Belle Lettres” κλπ.  Παλαιοί και νέοι εκδοτικοί οίκοι μας κοινώνησαν για πρώτη φορά με τον αμύθητο πολιτιστικό συγγραφικό πλούτο της Κλασικής Γραμματείας των Ελλήνων και των Ρωμαίων δημιουργών. Παράλληλα γινόμασταν κάτοχοι μέσω των νέων μεταφράσεων και εκδόσεων- επανεκδόσεων- της σύγχρονης ελληνικής και παγκόσμιας  Λογοτεχνίας. Ποίηση, Μυθιστόρημα, Διήγημα, Δοκίμιο, Μελέτες κλπ. Νέοι τίτλοι λογοτεχνικών περιοδικών έκαναν την εμφάνισή τους στις βιτρίνες των βιβλιοπωλείων και στα περίπτερα τα οποία με τις αποδελτιώσεις τους μας ενημέρωναν και μας πληροφορούσαν για τις καινούργιες εκδόσεις και κυκλοφορίες. Ας μας επιτραπεί ενδεικτικά να αναφέρουμε δύο χαρακτηριστικούς τίτλους, την πασίγνωστη σε όλους μας «Νέα Εστία» και την νεότερη εκδοτικά ηλικιακά Λογοτεχνική Επιθεώρηση «ΔΙΑΒΑΖΩ». Το περιοδικό με τα συχνότατα ένθετα «καρφίτσα» δελτάρια κατέγραφε κάθε βιβλιοκριτική και παρουσία που δημοσιεύονταν στο αντίστοιχο χρονικό διάστημα σε περιοδικά και πολιτικές εφημερίδες της εποχής. Ημερήσιες και Εβδομαδιαίες εφημερίδες οι οποίες και αυτές, είχαν ένθετες σελίδες για το Βιβλίο, τις Νέες Εκδόσεις και τους Έλληνες και Ξένους Συγγραφείς. Κριτικές σελίδες είχαν η εφημερίδα «Καθημερινή» κάθε Τρίτη, του συγκροτήματος του ΔΟΛ «Τα Νέα» κάθε Σάββατο, «Το Βήμα» κάθε Κυριακή. Από τον μη αστικό τύπο, τον αριστερό πολιτικό χώρο «Η Αυγή» και «Ο Ριζοσπάστης» κάθε Κυριακή δημοσίευαν κριτικές και συνεντεύξεις συγγραφέων και φυσικά, η εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» που με την έκδοση χρόνια μετά του περιοδικού της «Βιβλιοθήκη» υπήρξε ένα φυτώριο σημαντικών πληροφοριών και στοιχείων που αφορούσαν την τέχνη του Βιβλίου, τους Συγγραφείς, τους Μεταφραστές, τους εκδοτικούς οίκους, τους διαφόρους συντελεστές των νέων εκδόσεων. Επίσης, η εφημερίδα το «Έθνος», η «Μεσημβρινή», η «Βραδινή», «Η Απογευματινή», η "Εστία" και διάφορες άλλες που μας πρόσφεραν ένα πανόραμα όσον αφορά τις νέες κυκλοφορίες όχι μόνο για βιβλιόφιλους. Νέους τίτλους κατέγραφε και στο οπισθόφυλλό της και στο μέσα του μέρος και η αιωνόβια «Νέα Εστία» σχεδόν από τα πρώτα χρόνια της έκδοσής της. Δεν μπορούμε να παραλείψουμε και τα διάφορα πολιτικά περιοδικά όπως ο «Λογοτεχνικός Πολίτης», το «Αντί», «Ο Σχολιαστής» και άλλα σποραδικά κυκλοφορούντα λογοτεχνικά περιοδικά και έντυπα. Υπήρχε ακόμα η κλασική σειρά των εκδόσεων αρχαίων συγγραφέων «Πάπυρος» που οι διδάσκοντες σε σχολεία χρησιμοποιούσαν. Να προσθέσουμε με παλαιά μαθητική εκτίμηση και τα λεγόμενα «λυσάρια» διαφόρων εκδοτικών οίκων τα οποία δίδονταν από χέρι σε χέρι, βοηθώντας μας στις εξετάσεις. Μεταφρασμένα αρχαία κείμενα δημοσίευαν και ορισμένα Προγράμματα Θεατρικών Παραστάσεων με την ευκαιρία του Καλοκαιρινού Φεστιβάλ Αθηνών.

   Τα Αρχαία Ελληνικά κείμενα εκδίδονταν και δημοσιεύονταν είτε μόνο στην αρχαία ελληνική γλώσσα ή παράλληλα με νέες ή παλαιότερες μεταφράσεις τους από σημαντικούς έλληνες συγγραφείς. Ποιός δεν θυμάται τα μικρά βιβλιαράκια με τις μεταφράσεις αρχαίων κωμωδιών και τραγωδιών των μεσοπολεμικών εκδόσεων του Γεωργίου Φέξη, ολιγοσέλιδα μικρού μεγέθους καφετί βιβλιαράκια με μεταφράσεις των Κώστα Βάρναλη, Νίκου Καζαντζάκη, Πολύβιου Δημητρακόπουλου, Ηλία Βουτιερίδη, Άγγελου Τανάγρα κ.ά., τα οποία πωλούνταν είτε στο βιβλιοπωλείο του Λαδιά με το κιλό στην οδό Ιπποκράτους είτε στον πεζόδρομο στα υπαίθρια κιόσκια μεταξύ Σόλωνος και Πανεπιστημίου, σε υπόγεια παλαιοπωλεία στο Μοναστηράκι. Οι εκδόσεις «Πάπυρος» διέθεταν ακόμα στο εμπόριο την μετάφραση του ιστορικού Θουκυδίδη από τον Εθνάρχη Ελευθέριο Βενιζέλο σε μια καθαρεύουσα γλώσσα, ενώ οι μελέτες και οι μεταφράσεις του κλασικού φιλόλογου Ιωάννη Συκουτρή κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι με μεγάλη ευλάβεια. Δύο εκδόσεις από την «Ακαδημία Αθηνών». Οι τίτλοι αυτοί, ήσαν από τα βιβλία που σοφιζόμασταν δεκάδες δικαιολογίες να μην τα δανείσουμε σε φίλους και γνωστούς μια και αισθανόμασταν ότι είμασταν κάτι το ξεχωριστό διαβάζοντάς τα, ενώ, αρκετές φορές, μετά από την απομάκρυνση εκ της Βιβλιοθήκης μας δεν επιστρέφονταν. Με την σειρά των βιβλίων της Παλατινής Ανθολογίας μας έφεραν σε επαφή οι τόμοι του Κορίνθιου ποιητή και μεταφραστή Βασίλη Λαζανά και με τα «πονηρά» της, οι μεταφράσεις του φιλόλογου και πεζογράφου αξεπέραστου Γιώργου Ιωάννου. Ζούσαμε ταυτόχρονα και την καρποφόρα καλλιτεχνική περίοδο του Φεστιβάλ Αθηνών, χαρακτηριστικές οι καινούργιες μεταφράσεις του πεζογράφου Κώστα Ταχτσή, του φιλόλογου και μεταφραστή Τάσου Ρούσου, του φιλόλογου και θεατρολόγου Κώστα Γεωργουσόπουλου, του πανεπιστημιακού Μιχάλη Γ. Μερακλή, του πεζογράφου Γιώργου Χειμωνά, του Γιάννη Τσαρούχη (αλησμόνητες οι «Τρωάδες» του στο παρκινγκ- θέατρο της οδού Καπλανών, και στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά). Μία από τις προσιτές εκδοτικά και φτηνές σειρές- βιβλίων τσέπης ήταν και αυτή των Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων των εκδόσεων «Ε. & Μ. Ζαχαρόπουλου». Οι εκδοτικές και μεταφραστικές δραστηριότητες των εκδόσεων «Ιωάννη Ζαχαρόπουλου» ήσαν γνωστές από πριν το 1967 χρόνια. Ο μαρξιστής ιστορικός Γιάννης Κορδάτος, ο πειραιώτης παιδαγωγός και συγγραφέας Ευάγγελος Παπανούτσος υπήρξαν επιμελητές των εκδόσεων. Η πολύτομη σειρά της «Βασικής Βιβλιοθήκης» («Αετός») ήσαν οι τόμοι που αγοράζαμε βιβλίο-βιβλίο για την Βιβλιοθήκη μας. Στις μεταγενέστερες δεκαετίες προστέθηκαν οι πληρέστερες αριθμητικά σειρές των Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων των εκδόσεων «Κάκτος». Δόθηκαν στην αρχή με την εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» και κατόπιν πωλούνταν στα βιβλιοπωλεία. Τέλος, εμφανίστηκαν οι σειρές των μικρού μεγέθους βιβλίων της σειράς των εκδόσεων «Επικαιρότητα» με την ενημερωμένη χρονολογικά παραστασιογραφία και τους συντελεστές των Αρχαίων Τραγωδιών και Κωμωδιών. Υπήρχαν σε χρήση επίσης και οι τόμοι παλαιών μεταφράσεων των Αρχαίων Τραγωδιών και των Κωμωδιών του Αριστοφάνη από τις εκδόσεις και το Βιβλιοπωλείο της «Εστίας».

    Η σειρά των βιβλίων του «Ι. Ζαχαρόπουλου» έχουν όλα το ίδιο τυπογραφικό μέγεθος 12Χ18, διαφορετικού χρώματος εξώφυλλο, άλλαζε ο χρωματισμός ανάλογα με την κατηγορία του αρχαίου συγγραφέα: άσπρο, κίτρινο, θαλασσί. Τα «τσέπης» αυτά πολυσέλιδα βιβλία αγαπήθηκαν πολύ στην εποχή τους. Διαθέτουν πλούσια Εισαγωγή του επιμελητή- μεταφραστή, στην αριστερή σελίδα δημοσιεύεται το αρχαίο κείμενο και στην δεξιά η μετάφρασή του, στο κάτω μέρος των σελίδων αναγράφονταν οι σχολιασμοί και οι παραπομπές. Ορισμένες σειρές, πχ. των αρχαίων ιστορικών κυκλοφόρησαν με δύο μεταφραστικές γλωσσικές εκδοχές, του αρχαίου κειμένου στην τρέχουσα δημοτική γλώσσα και στην κάπως πιο απλοποιημένη της μορφή Δημοτική, την ομιλούμενη εκείνα τα χρόνια. Η αρίθμηση ήταν η ίδια και τα βιβλία άδετα ενώ η τιμή τους ήταν σχετικά φτηνή. Χαρακτηριστική έμεινε η φωτογραφία του τότε πρωθυπουργού Κωνσταντίνου Καραμανλή στην εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» να περπατά κρατώντας στο χέρι του τον «Σοφιστή». Με την εκδοτική αυτή σειρά ήρθε σε επαφή λοιπόν η δική μου γενιά, γενιά του 1980 και γνωρίσαμε εκτενέστερα τα Κλασικά Κείμενα της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας και τους Αρχαίους των Εθνικών Ελλήνων Συγγραφείς. Οι παλαιότεροι θα θυμούνται θεατρόφιλους να παρακολουθούν παραστάσεις αρχαίων τραγωδιών ή κωμωδιών στο Ηρώδειο ή την Επίδαυρο κρατώντας στο χέρι τα αντίστοιχα βιβλία του Αισχύλου, του Ευριπίδη, του Σοφοκλή, του Αριστοφάνη. Τα δύο μεγάλα Ομηρικά Έπη Ιλιάδα και Οδύσσεια κυκλοφορούσαν σε μεταφράσεις των Ιωάννη Κακριδή- Νίκου Καζαντζάκη, του Ιάκωβου Πολυλά, του Αργύρη Εφταλιώτη, ενώ έκαναν την εμφάνισή τους και οι μεταφρασμένες Ομηρικές Ραψωδίες από τον κλασικό φιλόλογο και νεοελληνιστή κριτικό Δημήτρη Μαρωνίτη μερικά χρόνια αργότερα.

Τα βιβλία των εκδόσεων «Ι. Ζαχαρόπουλου» με τις φροντισμένες επιμέλειές τους, τους ακριβείς σχολιασμούς τους, τις προσεγμένες μεταφράσεις τους, τον σχεδιασμό των σειρών τους, την επιλεγμένη εποπτεία των επιμελητών τους είχαν καθιερωθεί στην αναγνωστική συνείδηση των ελλήνων και ελληνίδων αναγνωστών παρά του γεγονότος ότι δυστυχώς δεν ολοκληρώθηκαν όλες οι κατηγορίες των σειρών τους. Η σειρά σταμάτησε κάπως απότομα. Όπως και νάχει, τα βιβλία αυτά άνοιξαν τους ορίζοντες της φιλιστορίας μας και των ενδιαφερόντων μας για τα Αρχαία Ελληνικά Γράμματα. Στην προσπάθεια-τότε- αυτή, συνηγόρησαν και οι μελέτες του Ιωάννη Ν. Θεοδωρακόπουλου, του Αριστόξενου Σκιαδά, του Ιωάννη Κακριδή των Γαλλίδων λογοτεχνών- ιστορικών Μαργαρίτας Γιουρσενάρ και της Ζακλίν ντε Ρομιλύ, η δε ιστορικής θεματολογίας πεζογράφος Μαρύ Ρενώ μας μυούσε με τις λαϊκές εκδόσεις των «Βίπερ» στον βίο και την πολιτεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, με ογκώδεις μυθιστορηματικές βιογραφίες.

    Στο νούμερο 85 της σειράς «Βιβλιοθήκη Αρχαίων Συγγραφέων» των εκδόσεων «Ι. Ζαχαρόπουλος» παλαιές δραχμές 150 δίχως χρονολογία έκδοσης, έχουμε την παρουσίαση δύο κλασικών έργων. Του Ανωνύμου «Περί Ύψους» σε μετάφραση Παναγή Λεκατσά και οι «Λόγοι» του αθηναίου ρήτορα Ανδοκίδη σε μετάφραση Ε. Ανδρουλιδάκη. Αν δεν λαθεύω το όνομα του δημοσιογράφου Ανδρουλιδάκη το συναντάμε στην προδικτατορική πολιτική δημοκρατική, Παπανδρεική εφημερίδα «Ελευθερία» που τερματίστηκε η έκδοσή της στην αρχή της επτάχρονης στρατιωτικής περιόδου.

     Το «περί Ύψους» του Ανωνύμου, θεωρείται μαζί με την «Ποιητική» του Αριστοτέλους το σπουδαιότερο και σημαντικότερο έργο Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας από τα Κείμενα που μας κληροδότησε η Αρχαία Ελληνική Γραμματεία. Ειδικότερα το «Περί Ύψους», έργο που δεν μας διασώθηκε ολόκληρο σε σχέση με την «Ποιητική», ένα πυκνογραμμένο και κάπως στριφνό αλλά σπουδαίο κείμενο, παρουσιάζει πλήθος δυσκολιών στην ανάγνωσή του, την ερμηνεία του, την εξέτασή του, την κατάταξή του, τον προσδιορισμό του θεωρητικού του λόγου την θεματολογία του, μιά και το έργο μας διασώθηκε έχοντας πολλά κειμενικά και νοηματικά χάσματα. Οι παραδειγματικές του αναφορές προερχόμενες από παλαιότερων αρχαίων περιόδων συγγραφικά αποσπάσματα και καταθετήρια στίχων ποιητών είναι πάνω κάτω 50 οι άμεσες, και έχουμε και αρκετά εμβόλιμα δάνεια που ερανίζεται ο συγγραφέας για να τεκμηριώσει και οικοδομήσει την Κριτική Θεωρία του περί «Υψηλού» στην Λογοτεχνία και προεκτεινόμενη διαχρονικά στον χρόνο στην τέχνη της Γραφής και της ανθρώπινης καλλιτεχνικής δημιουργίας.

    Δύσκολο στην ανάγνωσή του πυκνογραμμένο, σφιχτό Κλασικό (με την έννοια του διαχρονικού μέσα στο ιστορικό διάβα του ανθρώπινου πολιτισμού) Κείμενο, με δεκάδες εσωτερικές αναφορές και υπομνήσεις, υπομνηματισμούς, χρειάζεται ο αναγνώστης να διαθέτει γερή και ισχυρή υποδομή πάνω στην αρχαία ελληνική γραμματεία, γνώσεις περιφερειακές της γραφής, δηλαδή του κοινωνικού και ιστορικού περιγράμματος που κυοφορήθηκε το έργο, και ας μην είμαστε σίγουροι για τον συγγραφέα του. Ευρεία παιδεία και εποπτεία πάνω στα Αρχαία Κείμενα και την ιστορική παράδοσή τους. Σε ιστορικές περιόδους της Ελληνικής Αρχαιότητας που ο Επικός ή ο Λυρικός Ποιητής σαν (Homo faber) ζούσε μέσα στην Κοινωνία, αποτελούσε αναπόσπαστο ισότιμο μέλος της, διαμόρφωνε τις συνειδήσεις των συμπολιτών του, αποθέωνε ή καταδίκαζε συγκεκριμένες πολιτικές δράσεις και ιδέες, ατομικές ή συλλογικές συμπεριφορές, ενέργειες του κοινωνικού σώματος ως αποτέλεσμα εκλογικών επιλογών ή εθνικών προτεραιοτήτων. Ήταν αυτό που στους κατοπινούς αιώνες του δυτικού πολιτισμού ο Μεσαιωνικός Δυτικός Κόσμος προσδιόρισε και θεωρούσε, ως τον δημιουργικό και λειτουργικό ρόλο που διαδραμάτιζε ο Καλλιτέχνης ως πρακτικός Τεχνίτης, ως Μαϊστορας Τεχνίτης της απτής καθημερινότητας μέσα στην Κοινωνία, όχι ως ξένο σώμα αλλά ως ισότιμο με τα άλλα μέλη της. Την θέση αυτή ενστερνίζονταν, όπως μας λένε τα γραπτά τους, και δικοί μας Έλληνες Λόγιοι και μία σημαντική μερίδα των Ελλήνων Συγγραφέων- Κριτικών μας. Βλέπε Ζήσιμος Λορεντζάτος, Χρήστος Γιανναράς και ορισμένοι άλλοι. Η κατοπινή ιστορική πολιτιστική περίοδος της Αναγέννησης και του Ουμανισμού στον Δυτικό Κόσμο όπως γνωρίζουμε, διαφοροποίησε τον ρόλο του Καλλιτέχνη από την Κοινωνία, τον εξύψωσε στα ουράνια δίνοντάς του άλλη αίγλη και πνευματική προοπτική μέσα σε αυτήν, υπερτονίζοντας τις καλλιτεχνικές του αξιακές θεωρήσεις, και εκθειάζοντας όσο πιο άμεσα και σταθερά μπορούσε τον σημαίνοντα ρόλο και την εφυϊα του, το διακεκριμένο ταλέντο του, την καλλιτεχνική του ευρηματικότητα και δυναμική φιλοσοφία-επαναστατική συνήθως, έναντι του απλού καθημερινού ανθρώπου τεχνίτη και των παραγόμενων κοινωνικών άμεσων αναγκών του προϊόντων. Θέλω να πω ότι σταδιακά στους μοντέρνους καιρούς μας, φτάσαμε, στους σύγχρονους καιρούς του 20ου και 21^ου αιώνα, να βλέπουμε ένας πίνακας ζωγραφικής του ισπανού ζωγράφου Πάμπλο Πικάσο να τιμάτε όπως ακούσαμε στις ειδήσεις κάπου 145.000.000 ευρώ ή ένα χειρόγραφο ενός ευρωπαίου συγγραφέα να βγαίνει στην διατίμηση-δημοπρασία και να πωλείται αρκετά εκατομμύρια. Πράγμα που σημαίνει-αν δεν κάνουμε λάθος, ότι ο όποιος δημιουργός, ο ποιητής ο πεζογράφος και το έργο του απομακρύνθηκε από τις πραγματικές αληθινές πολιτιστικές και καλλιτεχνικές και κοινωνικές ρεαλιστικές ανάγκες των ανθρώπων, την πρακτικότητα των δημιουργημάτων από την καθημερινότητά του και την χρήση του. Ως χρήστες ενός έργου τέχνης ως κάτοχοί του, ως αναγνώστες ή ως θεατές του, δεν συμμετέχουμε πλέον στην συζήτηση που ανοίγει μαζί μας το Έργο, ένα Βιβλίο, μία Ποιητική Συλλογή, ένα Μυθιστόρημα όπως θα φιλοδοξούσε ο συγγραφέας και δημιουργός του. Και εδώ, γεννάται το ερώτημα, το Έργο Τέχνης απομακρύνθηκε από τις ανάγκες του Ανθρώπου, ξέκοψε από τις πραγματικές του ρίζες ή η Ζωή έμεινε πίσω και ασθμαίνοντας προσπαθεί να το συλλάβει και να κατανοήσει τη νέα αποστολή του; Το χειροποίητο καλλιτέχνημα από άμεσο χρηστικό αντικείμενο στις καθημερινές ανάγκες μιάς οικογένειας έγινε ένα πάρα πολύ κομψό και «ειδικό» προϊόν που αφορούσε τους λίγους και οικονομικά εύπορους, τους Μαικήνας, οι οποίοι επί παραγγελία ζητούσαν από τον σημαντικότερο αναγνωρισμένο Δημιουργό της εποχής τους, Συγγραφέα, να κατασκευάσει ένα έργο για να εκτεθεί στα παλάτια τους, να στολίσει τις πολυτελείς οικίες τους, να γεμίσει τις εκκλησίες και τους ιερούς ναούς τους. Κάτι αν δεν παρανοώ ως πολυτελές δόλωμα πίστης και αισθητικής απόλαυσης σίγουρα. Ο Καλλιτέχνης στην υπηρεσία της εξουσίας των οικονομικά ισχυρών, πού, καθόριζαν τι πρέπει να ακολουθήσει και τι όχι ο απλός, φτωχός, καθημερινός πολίτης και ποια ήταν τα μεταφυσικά όριά του και οι προσδοκίες του. Ή πάλι, ο Ποιητής συνέθετε Έργα όχι για τους ανθρώπους γύρω του, μέσω της δουλειάς και της τέχνης του αλλά για να εκθειάσει και να υμνήσει κλέη και βίους Βασιλέων, Αυτοκρατόρων, Μελών δυναστειών, Παπών, ή Στραταρχών. Λέγεται, ότι τα ποιήματα που έχουν γραφεί για τον Μεγάλο Ναπολέοντα υπερβαίνουν τις σελίδες ενός και μόνο τόμου. Ας μην λησμονούμε και την ελληνική περίπτωση του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και δεν ξεχνάμε ότι σε ερώτηση προς τον ισπανό ζωγράφο Σαλβαντόρ Νταλί για ποιους ζωγραφίζει, εκείνος απάντησε: «Μα ασφαλώς για ζάμπλουτους Αμερικανούς». Την εικαστική εμπορική στρατηγική του πατέρα της Ποπ Άρτ του Άντυ Ουόρχωλ. Προσφάτως παρακολουθήσαμε δύο ενδιαφέροντα ντοκιμαντέρ, το «Οικονομική Εξουσία, Μεγαλοτραπεζίτες και Εφοπλιστές και το Εμπόριο της Τέχνης», στο που και γιατί επενδύουνε και πια τα οικονομικά τους συμφέροντα των ισχυρών του χρήματος, και το επίσης ενδιαφέρον φιλμ με την ζωή και την αλλαγή στάσης, το συνειδησιακό δίλημμα που τέθηκε στον μεγαλύτερο κωμικό ηθοποιό των αιώνων τον Σαρλώ, τον Τσάρλυ Τσάπλιν. Όταν η πουριτανική βιομηχανία του Χόλυγουντ αποφάσισε να στραφεί προς τον ομιλούντα κινηματογράφο και να απαγορεύσει και λογοκρίνει το έμφυτο χαρακτηριστικό ταλέντο του Σαρλώ, ο οποίος ήθελε να συνεχίζει να ψυχαγωγεί το μεγάλο κοινό με τις Βουβές ανθρώπινης ατμόσφαιρας και φιλανθρωπίας κωμωδίες του, την δεκαετία του 1930. Ο Τσάρλι Τσάπλιν, διαισθάνθηκε ότι οι σύγχρονοι ομιλούντες κινηματογραφικοί καιροί τον άφηναν πίσω. Το μπρίλιαντ όμως ταλέντο του και η εξυπνάδα του  τον οδήγησε στο να γυρίσει τους «Μοντέρνους Καιρούς» με την τελευταία ξεκαρδιστική σκηνή να λέει μία ακαταλαβίστικη παρλάτα που γινόταν από τους θεατές κατανοητή μέσω της για πρώτη φορά στην οθόνη τεχνική της Παντομίμας. Εξαιρετική σύλληψη από έναν πραγματικό Μαϊστορα Οικουμενικό Καλλιτέχνη που αγιογράφησε με την άκρα ευσπλαχνία και φιλανθρωπία του, τα προβλήματα της φτωχολογιάς, τις οικονομικές δυσκολίες της εργατικής τάξης, το πώς υποδέχτηκε τους ευρωπαίους μετανάστες η μεγάλη και πλούσια αχανής χώρα η Αμερική. Η Ήπειρος που δημιούργησε το Αμερικανικό Θαύμα στηριζόμενη σε ξένα εργατικά και αυτόχθονα φτωχά χέρια και μόχθο. Τέλος, ιδιωτικό κανάλι πρόβαλε μία εξαιρετική αγγλική ταινία, με την πραγματική ζωή του κατάδικου και «ψυχασθενή» ατόμου που δημιούργησε πρώτος, το πρώτο Λεξικό της Αγγλικής Γλώσσας του πανεπιστημίου του Καίμπριτζ. Γιατί τα εμβόλιμα παραπάνω, ίσως γιατί κατά την ταπεινή γνώμη μας οφείλουμε να αναρωτηθούμε,- ως νεφεληγερέτες αναγνώστες- για ποια οικονομικά στρώματα Καλλιτεχνών και Συγγραφέων γράφτηκε το «Περί Ύψους» και σε ποιους απευθύνονταν; Κάνουμε ετεροχρονισμένο λάθος;

   Το «Περί Ύψους» είναι ένα βιβλίο που εισαγάγει τον αναγνώστη του σε άγνωστά και ενδέχεται και αχαρτογράφητα των αρχαίων θεωριών περί Κριτικής της Λογοτεχνίας νερά. Είναι ένα θεωρητικό κλασικό σύγγραμμα που χρειάζεται υπομονή, επιμονή, πείσμα και γνώσεις, και αρκετή θέληση για να διαβαστεί με επάρκεια, εξεταστεί το πληροφοριακό του υλικό και να κατανοηθεί και το υποδεχτούμε και σήμερα ακόμα ως υπόδειγμα μοντέλου Γραφής της Θεωρητικής Κριτικής Σκέψης στην χώρα μας. Και τα όποια αναγνωστικής κατανόησής του προβλήματα αυξάνουν, σε όσους και όσες δεν είναι ειδικοί, μυημένοι στον αρχαίο θεωρητικό κριτικό λόγο και στοχασμό και δεν έχουν εντρυφήσει στο θέμα και την προβληματική του ή δεν θα τους απασχολήσει εκ νέου μετά την όποια επιφανειακή ή προσεκτικότερη ανάγνωση του Κειμένου αυτού. Θα αρκεστούν στα αναγνωστικά εφόδια που έλαβαν και δεν θα αναζητήσουν να γεφυρώσουν τα κενά των σελίδων του και διευρύνοντας τον αναγνωστικό χρόνο μέσα στην Ιστορία του Ανθρώπινου Πολιτισμού δεν θα αναζητήσουν πηγές ξένες και ελληνικές που πρόσεξαν το Κείμενο αυτό, το σπούδασαν και το ερεύνησαν μέχρι την Τρίτη Χιλιετία. Από την μεριά μας, μόνο ένα εμπεριστατωμένο άρθρο γνωρίζουμε το οποίο μας κατατοπίζει για την περιπέτεια του «Περί Ύψους» μέσα στον ιστορικό της Γραφής χρόνο. Το με τίτλο «Ο ΛΟΓΓΙΝΟΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ» του ποιητή και θεωρητικού της λογοτεχνίας ομότιμου πανεπιστημιακού κ. Νάσου Βαγενά το οποίο δημοσιεύτηκε στις σελίδες 15-24 ως ομιλίας- συμμετοχής του στα Πρακτικά «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ»,  Ιόνιο Πανεπιστήμιο Τμήμα Ιστορίας, Κέρκυρα 2009 τον τόμο με τα Πρακτικά επιμελήθηκε ο ομότιμος πανεπιστημιακός και συγγραφέας κ. Θεοδόσης Πυλαρινός. Η εισήγηση του Νάσου Βαγενά γίνεται με αφορμή της έκδοσης και μετάφρασης του Μ. Ζ. Κοπιδάκη.

  Ο συγγραφέας του «Περί Ύψους» εξετάζει παραδειγματικά με παραπομπές και εσωτερικές αναφορές διάφορα έργα της αρχαιότητας και δίχως φυσικά να είμαστε ειδικοί παρά απλοί και σταθεροί φιλαναγνώστες βιβλίων της αρχαίας γραμματείας, θα γράφαμε ότι προτείνει ένα μοντέλο θεώρησης της «υψηλής» τέχνης της γραφής και της κριτικής της που οφείλει να έχει υπόψη του ένας λογοτέχνης ως συγγραφικό «καθήκον», και παράλληλα, το οφειλόμενο αναγνωστικών προδιαγραφών «υψηλό» κριτήριο του αναγνώστη. Ο Λογγίνος-εφ’ όσον αποδεχόμαστε ότι αυτός είναι ο συγγραφέας του έργου, στάθηκε πρωτοπόρος στη εποχή του, μια και δεν καλλιέργησε πρώτος μόνο, αλλά άνοιξε ένα νέο και πρωτόγνωρο πεδίο στην ιστορία της γραφής του αρχαίου κόσμου. Άνοιξε ένα καινούργιο κεφάλαιο, αυτό της Νεοελληνικής Λογοτεχνικής Κριτικής και της Ιστορίας της το οποίο όπως επισημαίνει ο Νάσος Βαγενάς παραμένει έως «σήμερα ακόμη άγραφο». Τελειώνει συνοψίζοντας την εισήγησή του: «Οι σχέσεις της νεοελληνικής κριτικής με τον Λογγίνο, από τις απαρχές της έως σήμερα, αποτελούν ένα σημαντικό κεφάλαιο της, άγραφης ακόμη, ιστορίας της νεοελληνικής λογοτεχνικής κριτικής’ το κεφάλαιο αυτό και η ιστορία που θα το περιλάβει, ελπίζω ότι θα γραφούν κάποτε.». Στεκόμενοι από την μεριά μας σε ενδεικτικούς έλληνες λογοτέχνες που στο έργο τους συναντάμε το πνεύμα και τις αρχές του «Περί Ύψους», να μνημονεύσουμε τους ποιητές Κωστή Παλαμά, Απόστολο Μελαχρινό, τον Γιώργο Σεφέρη, τον Νίκο Εγγονόπουλο, τον δημοτικιστή συγγραφέα Γιάννη Ψυχάρη, τον Κλείτο Ιωαννίδη, τους στοχαστές και μελετητές της ελληνικής λογοτεχνίας Άριστο Καμπάνη, τον Κλέωνα Παράσχο, τον Αριστόξενο Σκιαδά, τον Ξενοφώντα Κοκόλη, τον Ζήσιμο Λορεντζάτο, τον  κλασικό φιλόλογο Ιωάννη Συκουτρή, τον Δημήτρη Μαρωνίτη,  την Αθανασία Γλυκοφρύδη Λεοντσίνη, τον Βρασίδα Καραλή και άλλων, οι οποίοι άνοιξαν διάλογο με το έργο του Λογγίνου, το εξέτασαν, το ερμήνευσαν, ορισμένοι το μετέφρασαν ή το ποιητικοποίησαν. Πάντως, ούτε στον ελληνικό λογοτεχνικό και των ελληνικών γραμμάτων χώρο πέρασε απαρατήρητο ένα τέτοιας υψηλής κριτικής αισθητικής έργο.

    Η σπουδή πάνω σε καθαρά θεωρητικά προβλήματα της Γραφής δεν αφορά μόνο την αξιολόγηση ενός έργου αλλά και στο πώς και με ποια κριτικά εφόδια πρέπει να εξετάζεται και απολαμβάνεται στην ανάγνωσή του. Η Γραφή είναι το πρωτεύον, όταν η πρώτη έμπνευση ως σύλληψη, μέσω της επιθυμίας ενός συγγραφέα, χαράσσεται με τα στοιχεία-σήματα επικοινωνίας της γλώσσας στο λευκό χαρτί. Όταν η πρωτογενής «άυλη» ακόμη έμπνευση μεταποιείται σε απτή υλική λέξη, αποτυπώνεται με μία σύνταξη οργανωμένων γραμμάτων που οδηγούν σε ένα λειτουργικό νοηματικό αποτέλεσμα. Η Κριτική Θεώρηση της Γραφής είναι ο ενδιάμεσος κρίκος γνωριμίας μας μαζί της, ως τελεσθέν αποτέλεσμα πλέον, αδιαπραγμάτευτο ή μη δεν έχει σημασία, το αποτέλεσμα των υλικών και των στοιχείων της Γραφής δίδεται ως έχει στο νέο του ταξίδι στο χρόνο. Η μεταγενέστερη χρονολογικά Κριτική Θεωρία περί της λογοτεχνικότητάς της και των μοντέλων εξέτασής της αποτελεί μία άλλης κατηγορίας και είδος Γραφή, ανεξάρτητη και αυτόνομη, μια Γραφή που δεν ανάγεται στην πρώτη σύλληψη του αρχικού συγγραφέα αλλά στο αποτέλεσμα της σύλληψής του ως γραπτό Κείμενο από τον Κριτικό με τις δικές του των διαβασμάτων του προσλαμβάνουσες και εμπειρίες παραστάσεων. Έχουμε δηλαδή την διάρκεια και συνέχειά της με έναν άλλο τρόπο στον μέλλοντα χρόνο, αρκετές φορές «μεταποιημένο» από την φαντασία του κριτικού ή του αναγνώστη.

   Το υποστυλωμένο με δεκάδες παλαιότερες κειμενικές παραπομπές αυτό Κριτικής Θεωρίας της αρχαιότητας έργο, το «Περί Ύψους», «αγνώστου» για πολλούς «τεχνογράφου» πατρός, σπουδάζει και φωτίζει προβληματισμούς κριτικής θεμελίωσης, θεωρητικού λόγου και στοχασμού, αισθητικής θεωρίας γραμμένο σαν απαντητική επιστολή σε προγενέστερό του κείμενο από φίλο του συμβουλευτικά, κυοφορημένο μέσα σε ένα κλίμα πατρικής συμβουλευτικής παρότρυνσης. Είναι το μοναδικό θεωρητικό κείμενο της Αρχαιότητας στο οποίο εξετάζονται θέματα καθαρά αφορόντα την Λογοτεχνία, οικοδομημένο με λογοτεχνικά υλικά. Το εν ήδη απαντητικών επιστολών αυτό «κουτσουρεμένο» Κείμενο από την στιγμή που εντοπίστηκε, δημιούργησε δεκάδες προβλήματα στην κριτική του αποτίμηση και ορθή αξιολόγηση, υπήρξε θετική η αποδοχή του από έλληνες και ξένους λόγιους και συγγραφείς αλλά με τις ανάλογες δυσκολίες στην προσέγγισή του, τα κενά στο διάβασμά του, τις ελλείψεις του ως ενιαίο κείμενο διασωθέν της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Για την πρόσληψή του και την υπόμνησή του πριν τον 20^ο και 21 αιώνα, έχουν αναφερθεί οι ερευνητές που ασχολήθηκαν με τους έλληνες διαφωτιστές και των χρόνων τους. Από την στιγμή που ανακαλύφθηκαν τα χειρόγραφά του μία μικρή αλλά σταθερή ροή ενδιαφέροντος κυοφορήθηκε στον ελληνικό και ευρωπαϊκό χώρο που οι απολήξεις της φθάνουν μέχρι των πρόσφατων μεταφράσεων του έργου.

   Το «Περί Ύψους» είναι το είδος εκείνο της θεωρητικής κριτικής εποπτείας της λειτουργίας της Γραφής, της σημασίας του «Υψηλού», σύμφωνα με τις αξιακές θεωρητικές αρχές και αντιλήψεις του Αρχαίου Κόσμου, ή τουλάχιστον μίας πνευματικής του μερίδας και εκπαιδευτικής αγωγής. Μιά αποδελτιωτική παραδειγματική καταγραφή αναφοράς αποσπασμάτων έργων Αρχαίων Συγγραφέων στην πρόθεση να μας μιλήσει και να οριστεί, αναδειχθεί το «Υψηλό», σύμφωνα με τις 5 κατηγοριοποιήσεις του αγνώστου πατρότητας κειμένου. Ας σημειώσουμε και αυτήν την εκδοχή. Δεν είναι μόνο τα συγγραφικά χάσματα που συναντάμε στο έργο (όπως βλέπουμε και στην παρούσα έκδοση που επιμελήθηκε και μας πρόσφερε ο έλληνας εθνογράφος Παναγής Λεκατσάς στην εποχή του), ένα αβέβαιης πατρότητας μικρό σχετικά έργο!. Σταθερή πεποίθηση που επαναλαμβάνουν και επισημαίνουν όσοι από τους σύγχρονους ερευνητές και γραμματολόγους καταπιάστηκαν μαζί του. Στα ελληνικά γράμματα γνωρίζουμε ότι το έργο του Διονυσίου ή Λογγίνου «Περί Ύψους» μεταφράστηκε για πρώτη φορά το 1927 στην Αθήνα από τον Π. Σ. Φωτιάδη. Υπάρχει ακόμη- από όσο παλαιότερα φρόντισα να προμηθευτώ η σημαντική ερευνητική έκδοση και μετάφραση του πανεπιστημιακού κυρίου Μ. Ζ. Κοπιδάκη, «Διονυσίου Λογγίνου, ΠΕΡΙ ΥΨΟΥΣ», έκδοση «Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης», Ηράκλειο 1990, σελίδες 288, τιμή 2080 παλαιές δραχμές. Στην σειρά 1- Κείμενα Ελληνικά. Αξιοσημείωτη και καλαίσθητη έκδοση-όπως είναι όλες της «Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης» που ήρθε να μας συμπληρώσει με καινούργια σύγχρονα στοιχεία και ερευνητικές επιστημονικές πληροφορίες για το δύσκολο αυτό στην ερμηνεία και σημασία του, ακόμα και στο διάβασμά του κείμενο. Η ξένη βιβλιογραφία και αρθρογραφία που μας παράσχει ο κύριος Μ.Ζ. Κοπιδάκης δηλώνει περίτρανα την παγκόσμια αναγνώριση και αποδοχή του στριφνού αυτού αρχαίου κειμένου, την υποδοχή του από την επιστημονική φιλολογική κοινότητα διεθνώς. Συμπληρώνει όπως είναι φυσικό τα δεδομένα που μας παράσχει ο Παναγής Λεκατσάς στην δική του εργασία στην εποχή του. Η μεταφραστική γλώσσα του καθηγητή κυρίου Κοπιδάκη είναι σύγχρονη, στρωτή, το ύφος του απλό και κατανοητό στον αμύητο αναγνώστη ο οποίος αποφασίζει να ταξιδέψει στον χρόνο βουτώντας σε βαθειά και αχαρτογράφητα νερά. Η επεξηγηματική του γραφή στην διασάφηση των στριφνών, δύσκολων και σκοτεινών νοημάτων και εννοιών του «Περί Ύψους» στέκεται βοηθητική παρά αποτρεπτική στην εξερεύνησή του και την γνωριμία μας μαζί του. Ας αντιγράψουμε σχετικά αυτά που μας λέει στην σελίδα 48 της Εισαγωγής του: «Ο μεγάλος άγνωστος που συνέγραψε το Περί ύψους στάθηκε πράγματι, κατά τη μνημειώδη διατύπωση του W.  Rhys Roberts, “the last great critic of ancient Greece and (in some sense) the first international critic of a wider words”.

Η έκδοση αυτή υπήρξε και η αφορμή του γραψίματος από τον Νάσο Βαγενά του δικού του άρθρου όπως προαναφέραμε.

   Τριάντα τέσσερα χρόνια μετά την έκδοση της «Βικελαίας», για την ακρίβεια, το 2024 όπως έχουμε πληροφορηθεί από σελίδες του διαδικτύου, μια άλλη φιλόλογος και κριτικός λογοτεχνίας η κυρία Ελευθερία Δήμου θα αποτολμήσει με επιτυχία ένα νέον εκδοτικό άθλο. Μετέφρασε, έγραψε την εισαγωγή και σχολίασε το «Περί Ύψους» του Λογγίνου για τις εκδόσεις «Κουκίδα». Από την μεριά μας να τονίσουμε μόνο ότι η έκδοση αυτή-δεν την έχουμε στα χέρια μας- υλοποιήθηκε από μία γυναικεία κριτική γραφίδα που ήρθε να προστεθεί ισάξια με τις άλλες των δύο αντρών εργασίες. Οι των αρχαίων ελληνικών κειμένων επανεκδόσεις- μεταφράσεις κειμένων και έργων- είναι κάτι παρήγορο σε εποχές που η λεξιπενία μας αυξάνει και τα κλασικά γράμματα και οι κλασικές σπουδές διεθνώς υποχωρούν, στο όνομα της τεχνολογίας και των οικονομικών επιστημών. Οι μαλακές επιστήμες θα έλεγαν οι παλαιότεροι υποχωρούν έναντι των σκληρών.

   Το «Περί Ύψους» είναι ένα πυκνογραμμένο και σφιχτό στη δομή του με πολλές παραδειγματικές αναφορές κείμενο, το σχολαστικό ύφος του δυσκολεύει ακόμα περισσότερο το πλησίασμά του από τον άγευστο σε τέτοιας κατηγορίας ζητήματα σημερινό αναγνώστη. Από άποψης γλωσσικής διατύπωσης σε σημεία του παρουσιάζει δυσκολίες όχι μόνο στα χασματικά του, έχεις την αίσθηση μίας ακατέργαστης υφολογικής απλότητας μάλλον, στην διευκρινιστική σπονδύλωση της νοηματικής του κειμένου συλλογιστικής και προβληματικής της φυσικά σταθερών ισοζυγιών ποιητικής του. Συναντάμε κενά τόσο μεταξύ των κεφαλαίων όσο και στην σωστή διάταξη και ομαλή συνέχεια της γραφής του. Σίγουρα πάντως, με τα νέα επιστημονικά ερευνητικά και φιλολογικά δεδομένα της εποχής μας η επαναφορά στην επιφάνεια του χρόνου μιάς τέτοιας μορφής και είδους αρχαίο κείμενο- μοναδικό μέσα στην αρχαία γραμματεία, αποτελεί παρήγορο και ελπιδοφόρο «μήνυμα» για όσους και όσες ακόμα ενδιαφέρονται για τέτοιας κατηγορίας της Γραφής ζητήματα.

    Στις εκδόσεις του «Ι. Ζαχαρόπουλου» καταλαμβάνει τις σελίδες 28 έως 143 στην «δίγλωσση» εκδοχή και έκδοση του. Στις αριστερές σελίδες δημοσιεύεται το Αρχαίο Κείμενο και στις δεξιές η μετάφρασή και ο σχολιασμός του. Στις πρώτες 28 σελίδες του τόμου παρουσιάζεται η σχολαστική ερευνητική και ερμηνευτική εργασία του πρώτου έλληνα Εθνολόγου Θιακιού Παναγή Λεκατσά (συζύγου της Γαλαξιδιώτισσας πεζογράφου γεννημένης στον Πειραιά Εύας Βλάμη. Δασκάλου του ποιητή και συγγραφέα παλαιού αντιστασιακού Δημάρχου του Υμηττού Αντρέα Λεντάκη. Πασίγνωστο και χιλιοτραγουδισμένο το τραγούδι «Χτυπούν το βράδυ στην ταράτσα τον Αντρέα", που έγραψε για τον συγκρατούμενό του την περίοδο της επταετίας ο Μίκης Θεοδωράκης) ο οποίος κατηγοριοποιώντας τις σελίδες της Εισαγωγής του μας δίνει πληροφορίες σχετικά με την Έκδοση των προηγηθέντων Μεταφράσεων και Σχολιαστών του, των Κενών που παρουσιάζονται στις διασωθείσες σελίδες του, των προηγούμενων Ξένων Εκδόσεων του, του σημαντικότατου αυτού Θεωρητικού Έργου Κριτικής της Λογοτεχνίας, ένα κλασικό κληροδότημα της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας στον παγκόσμιο πολιτισμό. Ας αντιγράψουμε τις ενότητες της Εισαγωγής:

[-1. ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΤΡΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ, 5-10.

-2. ΧΡΟΝΟΣ, ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ, 10-11

-3. ΑΦΟΡΜΗ ΚΑΙ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ, 11-14

-4. ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΚΑΙ ΣΧΕΤΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ, 14-23.

(Στις σελίδες 19-23 δημοσιεύονται «σχεδιαγράμματα» των «Τετραφύλλων» 24, 25, 26, 27, 28, 29, «τα χάσματα του κειμένου στο κυριώτερο χειρόγραφο (Parisinus 2036) απ’ όπου και τα άλλα προέρχονται, μπορούμε δίνοντας κατά το υπόδειγμα του Lebegue την σχηματική άποψη του χειρογράφου, να τα εκθέσουμε όπως ακολούθως, συμπεραίνοντας μαζί και την ύλη που χάθηκε:… Ενώ παρουσιάζονται και τα προβλήματα των 3 εμβόλιμων χωρίων», σημειώνει ο μεταφραστής και σχολιαστής του Παναγής Λεκατσάς.).

-5. ΕΚΔΟΣΕΙΣ, 23

-6. Η ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ, 24-25

-Ακολουθούν οι 10 ΚΩΔΙΚΕΣ, 26-27 που συμβουλεύτηκε ο έλληνας μεταφραστής του και έπεται το ΚΕΙΜΕΝΟ σελ. 28-143 με τις εξής επικεφαλίδες.

1. Ι. Επίκριση του έργου του Κεκοιλίου.

2. ΙΙ. Το Ύψος είναι διδακτό ή όχι;

          ΛΕΙΠΟΥΣΙ ΦΥΛΛΑ

3. ΙΙΙ. Υπόκενος όγκος κ.ά.

4. IV. Το ψυχρό ύφος.

5. V, VI. Από πού τα σφάλματα’ δυσχέρειες στη διάγνωση του ύψους κ.ά.

6. VII.  Πώς θ’ αντιλαμβανόμαστε το υψηλό.

7. VIII. Οι πέντε τόποι του Ύψους.

8. IX. Α΄ Στοιχεία του υψηλού: μεγάλα διανοήματα,

          ΛΕΙΠΟΥΣΙ ΦΥΛΛΑ ΕΞ

9……… Παραδείγματα υψηλής φαντασίας.

10. Παρέκβαση για τη σχέση Ιλιάδας και Οδύσσειας.

11. Χ. Ότι η εκλογή των άκρων και κυριωτάτων αιτία ύψους και πώς.

12. ΧΙ. Για την αύξηση

13. ΧΙΙ. Συνέχεια για την αύξηση. Σύγκριση Δημοσθένη και Κικέρωνα.

          ΛΕΙΠΟΥΣΙ ΦΥΛΛΑ ΔΥΟ

14. ΧΙΙΙ. Πώς ο Πλάτων μεγεθύνεται και για τη μίμηση.

15. XIV. Ποιούς νάχουμε κριτές για την άξια δημιουργία.

16. XV. Για τις «φαντασίες».

17. XVI. Για τα σχήματα.

18. XVII. Πώς συμμαχούν με το ύψος τα σχήματα.

19. XVIII. Ερωτήσεις και αποκρίσεις.

          ΛΕΙΠΟΥΝ ΦΥΛΛΑ ΔΥΟ

20. XIX… (XX.-XXI.) Ασύνδετα’ συνδρομή σχημάτων σε ασύνδετο σχήμα.

21. XXII. Υπερβατά.

22. XXIII. (XXIV- XXV- XXVI- XXVII). Πολύπτωτα.

23. XXVIII. (XXIX.). Για την περίφραση

24. XXX. Εκλογή των λέξεων.

          ΛΕΙΠΟΥΝΕ ΦΥΛΛΑ ΤΕΣΣΑΡΑ

25. XXXI. Ιδιωτισμοί

26. XXXII. Για τη χρήση των μεταφορών

27. Το λάθος.

28. XXXIII.  Το μεγάλο αλλ’ αμαρτημένο, και το αδιάπτωτο αλλά μέτριο ύφος.

29. XXXIV. Συνέχεια. Σύγκριση Δημοσθένη και Υπερείδη.

30. XXXV. Η έμφυτη προς το Υψηλό τάση.

31. XXXVI. Η δικαίωση της μεγαλοφυϊας.

32. XXXVII. Παραβολές και εικόνες.

          ΛΕΙΠΟΥΝ ΦΥΛΛΑ ΔΥΟ

33. XXXVIII. Υπερβολές

34. XXXIX. Η σύνθεση των στοιχείων του λόγου.

35. XL. Συγκρότηση των λέξεων.

36. XLI. (XLII.-XLIII.). Μικροποιά στοιχεία.

37. XLIV. Η στειρότητα σε μεγαλοφυϊες. Η αιτία.

          ΛΕΙΠΕΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ

Σημείωση: Το τελευταίο κεφάλαιο σύμφωνα με την αρίθμηση της μετάφρασης του Παναγή Λεκατσά φέρει μάλλον από τυπογραφικό λάθος το νούμερο 31 αντί του 37. Το έργο τελειώνει όπως γράφει και πάλι ο Παναγής Λεκατσάς με την επισήμανση  «Λείπουν τα παραπέρα». Όπου το κείμενο έχει χάσμα, λείπουν σελίδες, υπάρχουν οι αναγκαίες διευκρινιστικές πληροφορίες από τον Κώδικα που αντλείται. Άρα, αν κατανοούμε σωστά έχουμε μπροστά μας ένα αρχαίο κείμενο «ημιτελές» και ανοιχτό στο χρόνο και η όποια ανίχνευσή του περαιτέρω αποβαίνει ενδέχεται «ματαία;».

  Το «Περί Ύψους» είναι ένα μάλλον δυσκολοερμήνευτο θεωρητικό κείμενο, ένα κείμενο αισθητικής θεωρίας και κριτικής τεχνογνωσίας της αρχαίας ελληνικής γραμματείας που μας έχει διασωθεί έστω και με χάσματα, απολεσθείσες σελίδες και με πυκνότητα λόγου που επιτείνει την ανάγνωσή του και διερεύνησή του. Είναι το μοναδικό στο είδος του έργο όμως που μας έχει διασωθεί από την συγγραφική παράδοση του αρχαίου κόσμου. Το «Περί Ύψους» το «χρυσό βιβλίο» όπως γράφει στην σελίδα 9 ο έλληνας εθνολόγος Παναγής Λεκατσάς που το επιμελήθηκε επιστημονικά, το φρόντισε εκδοτικά, το σχολίασε επισταμένως στην γενική εμφάνιση του κειμένου, στις επιμέρους λεπτομέρειές του, στις δυσκολίες της ερμηνείας του, στα κενά αποσπάσματά του που έχουν χαθεί και το μετέφρασε στην γλώσσα που έγραφαν και μιλούσαν οι έλληνες στα χρόνια του Παναγή Λεκατσά, ίσως να αποτολμούσε κάποιος ερευνητής του προσπερνώντας τις δομικές δυσκολίες του, να το «μεταπλάσει» για τις ανάγκες των σύγχρονων συγγραφικών δεδομένων. Ελπίζω αυτό να μην θεωρηθεί «ύβρις». Το «Περί Ύψους» είναι ξανά επαναλαμβάνουμε κουραστικώς όχι μόνο ένα δύσκολο βιβλίο τόσο στην ανάγνωσή του όσο και στο ερμηνευτικό του πλησίασμα με τα κριτικά και θεωρητικά δεδομένα των χρόνων μας, αλλά και ένα έργο με αινιγματική! Καταγωγή, εικάζεται. Δεν έχει εντοπιστεί μέχρι των ημερών μας λένε ξένοι και έλληνες ειδικοί ερευνητές του που καταπιάστηκαν μαζί του, η πατρότητά του. Ποιος έγραψε αυτό το τόσο θεωρητικό κείμενο άραγε; Όσοι γραμματολόγοι θέλησαν να το εξετάσουν, να το μελετήσουν, να το πλησιάσουν, να προσδιορίσουν την σύνολη νοηματική του σύλληψη, να εικάσουν τι γράφονταν στα κενά των σελίδων του που έχουν χαθεί, να ερμηνεύσουν το περιεχόμενό του στην κειμενική ολότητά του, να το κατατάξουν με νέα ματιά, και να μας πληροφορήσουν για το ποιος ενδέχεται να είναι ο συγγραφέας του μας έδωσαν διάφορες απαντήσεις. Το «Περί Ύψους» είναι άνευ συγγραφικής πατρότητας, οι ερευνητές, μεταφραστές, σχολιαστές και εκδότες του δεν συνομολογούν για το ποιος είναι ο πραγματικός συγγραφέας του. Το σε μορφή Επιστολικής απάντησης αρχαίο κριτικής θεωρίας της λογοτεχνίας κείμενο, δεν μας παράσχει σαφή εικόνα για το ποιος το έγραψε και σε ποιόν στην ουσία απαντάει ή ανταπαντάει. Μόνο από τους αρχαίους συγγραφείς και τα αποσπάσματα και την ποικιλία των κειμένων τους που αναφέρονται στο έργο υποψιαζόμαστε περί τίνος πρόκειται. Σίγουρα το «Περί Ύψους» ανάγεται στην Κριτική της Κριτικής των Κειμένων αλλά όχι στο «Ομηρικό πρόβλημα»

           Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η

    Το μικρό τούτο σύγγραμμα περί Ύψους είναι το μοναδικό της ελληνικής τεχνογραφίας που μπορεί να χαρακτηριστεί σαν έργο δημιουργικής κριτικής και δυναμικής αισθητικής θεωρίας. Η λοιπή Ελληνική τεχνογραφία, από τις θολές για μας απόψεις των Σοφιστών, που πρώτοι διερεύνησαν τις ιδιομορφίες του λόγου και δια μέσου του Αριστοτέλη, του Θεοφράστου, των Στωικών, του Απολλοδώρου, του Διονυσίου του Αλικαρνασσέως, του Κεκιλίου, του Δημητρίου και των άλλων, γνωστών και αγνώστων, που ασχολήθηκαν με την έρευνα των γνήσιων όρων της τέχνης του λόγου και των χαρακτήρων του ύφους, όχι μόνο δεν ξεπέρασε την ίδια την περιοχή της διαβαίνοντας στις ανώτερες σφαίρες της συνθετικής αισθητικής θεωρίας, αλλά και με την επίμονην ανάλυση των στοιχείων και των μερικώτερων ιδιομορφιών του ύφους έμεινε το περισσότερο στο πεδίο της απλής τεχνολογίας. Ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς και ο Δημήτριος προχωρούνε κάπως πιό πέρα, διακρίνοντας τους γνήσιους και παρεμβατικούς χαρακτήρες του ύφους και μελετώντας τους σε κάποια σχετικήν αυτοτέλεια, ένα περίφημο τέλος έργο, το περί Ποιητικής του Αριστοτέλη, έμεινε μοναδικό στο είδος του, δίχως να δημιουργήσει σχολή και συνέχεια. Όλη η ελληνική τεχνογραφική παράδοση πηγάζει από ένα τεχνολογικό δοκίμιο- από το ΙΙΙ βιβλίο της Ρητορικής του ίδιου, και δευτερώτερα από το Περί λέξεως του Θεοφράστου.

          Το κυριώτερο χαρακτηριστικό της παράδοσης αυτής είναι πώς αντιμετωπίζει το λογοτέχνημα σαν ένα αυθυπόστατο καλλιτέχνημα, ανεξάρτητο από την προσωπικότητα του δημιουργού του, που τα πάθη του, οι ιδέες του, τα οράματά του, η δαιμόνια συγκίνηση της έμπνευσης, η βίωση όλων τούτων, η ψυχική και πνευματική τέλος εμπειρία που αποκρυσταλλώνεται στο έργο δεν ενδιαφέρουν σχεδόν καθόλου’ εκείνο που κυρίως πρωτεύει είναι η έρευνα του πώς οι κορυφαίοι του λόγου διδάσκαλοι σ’ όλα τα είδη της ποίησης και του  πεζού και με ποιά μέσα κατώρθωσαν να δώσουν στην ιδέα τεχνικήν έκφραση τόσο τέλεια που να επιτύχουν στον ανώτερο βαθμό την επιζητούμενην εντύπωση-για την παραστατικότητα, τη δείνωση ή την ηδονή. Ένα είδος γραμματικής που αρχίζει από τα στοιχειώδη μόρια του λόγου, μελετάει τη σύνθεσή τους στα κώλα, στις φράσεις, στις περιόδους, και προχωρεί στα σχήματα κι ύστερα, στην ανώτατη απόδοσή της, στη μουσική συγκρότηση του λόγου και στο χώρισμα των χαρακτήρων του ύφους. Η παράδοση της Αριστοτελικής σχολής που επιβάλλει τη μελέτη του καθόλου και παραμερίζει κάθε ανάμειξη του υποκειμενικού στοιχείου, βαραίνει σ’ όλη την ελληνική τεχνογραφία: μελετώνται τα παραδείγματα κι’ αναζητούνται οι κανόνες, και οι κανόνες αυτοί αποτελούν το καθόλου.

          Απεναντίας το «περί Ύψους» είναι το έργο που διασυνδέει την ελληνική τεχνογραφία με την ανεπτυγμένη στα νεώτερα χρόνια αισθητική θεωρία, και καθαυτό το αριστούργημα της ελληνικής τεχνογραφίας. Όργανο πολεμικής, εξακοντιζόμενο κατά της σχολής του Απολλοδώρου που μαθητής του φαίνεται ο Κεκίλιος, είναι περισσότερο ομολογία αισθητικής πίστεως παρά τεχνολογική πραγματεία. Έξοχα καλλιεργημένη αισθητική συνείδηση, με μεγάλη κι ακονισμένη πάνω σ’ όλη την ελληνική λογοτεχνία κριτική πείρα, ο Ανώνυμος συγγραφέας της μικρής πραγματείας ξεπερνάει τις λογοτεχνικές μερικότητες των ιδιομορφιών του ύφους που σ’ αυτά κατατρίφτηκε ολόκληρη η Ελληνική τεχνογραφία κι αντιμετωπίζει το υψηλό σαν αισθητική κατηγορία. Βλέπει έπειτα το δημιούργημα σαν κάτι που έχει άμεση συνάρτηση με την ηθική βίωση, όχι σαν αυτοτελές καλλιτέχνημα, και με τη μελέτη του πάθους, που πρώτος την επιχειρεί, υποσημειώνει πρώτος στην παράδοση της Ελληνικής τεχνογραφίας τη σχέση του δημιουργήματος προς τις ψυχοπνευματικές δυνάμεις, που η υπεροχή τους και η ειλικρίνειά τους εμψυχώνει τα τεχνικά μέσα. Από την άλλη όμως κρατιέται πάντα μέσα στα πλαίσια της ελληνικής τεχνογραφίας, γιατί δεν πρόφτασε να δη το υψηλό σαν κατηγορία της ίδιας πάντοτε φύσης, αλλά δίπλα στο ίδιο το υψηλό θεώρησε σαν τέτοιο και μερικότητες, από την τάξη των συντελεστικών στοιχείων, την απλή έξαρση των αισθημάτων και των στοχασμών, τη λαμπρότητα των εικόνων, τη δύναμη της συνθέσεως κι άλλα. Μολοντούτο, ό,τι η θέση τούτη του στερεί σε βάθος, του το αποδίνει σε θησαυρικό πλούτο κριτικών παρατηρήσεων και διαπιστώσεων.

                   1.

     ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΤΡΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

     Για πολλά χρόνια από την edition princeps του  Robortello (Basil. 1554) και μέχρι του 1808, όταν από μιά παρατήρηση του Ιταλού Amati άρχισε η αμφισβήτηση για την πατρότητα του έργου, το περί Ύψος αποδιδόταν, σύμφωνα με τις επιγραφές των χειρογράφων (ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΛΟΓΓΙΝΟΥ, ΛΟΓΓΙΝΟΥ) στον Διονύσιο Λογγίνο που κατά ένα περίεργο τρόπο ταυτιζόταν στην  αντίληψη με τον Λογγίνο τον Κάσσιο τον υπουργό της Ζηνοβίας. Το όνομα του Αμμώνιου στο κεφ. ΧΙΙΙ, 3 όπου αναγνώριζαν παλαιότερα το όνομα του αρχηγού των νεοπλατωνικών Αμμωνίου Σακκά και το χωρίο εκείνο του κεφ. ΙΧ, 9 όπου αναφέρεται η αρχή της Γένεσης, σταθεροποιούσαν την πεποίθηση ότι πρόκειται για το Λογγίνο τον Κάσσιο, γιατί και νεοπλατωνικός στάθηκε και φυσικό ήταν ένας ρήτορας εθνικός να ξέρη στα χρόνια του την Παλαιά Διαθήκη- 3^ος αιώνας μ. Χ. Όταν όμως ο Cirolamo Amati που παρέλαβε για την έκδοση του Weiske τα χειρόγραφα του Βατικανού, πού περιείχαν το περί Ύψους, βρήκε σ’ ένα απ’ αυτά την επιγραφή ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ Ή ΛΟΓΓΙΝΟΥ και μ’ επιστολή του προς τον Weiske υποστήριξε απ’ αφορμή την επιγραφή αυτή πώς για πολλούς λόγους η πατρότητα του έργου γινόταν αμφίβολη, άρχισε να καταρρέει η πεποίθηση για το Λογγίνο τον Κάσσιο και ν’ ανακύπτουν φανερά πλέον οι λόγοι που καθιστούσαν αδύνατο σ’ αυτόν το έργο. Ο Αμμώνιος που αναφέρεται στο κεφ. ΧΙΙΙ 3^ον δεν είναι ο Αμμώνιος Σακκάς, αλλά γραμματικός από τα Σχόλια Α της Ιλιάδος (Α, 540) έργο, περί των υπό του Πλάτωνος μετενηνεγμένων εξ Ομήρου. Το τεκμήριο επίσης του παρατιθέμενου χωρίου από τη Γέννηση (ΙΧ, 9) και νόθο να μην είναι, δεν μπορεί να θεωρηθή σαν αποκλειστικό ντοκουμέντο για συγγραφέα της 3^ης εκατονταετηρίδας. Έπειτα το «περί Ύψους» διαφέρει ριζικά και  στο ύφος και στο περιεχόμενο από τα έργα του Λογγίνου. Η Ρητορική του Λογγίνου δεν διασώθηκε ολόκληρη,  αν βασιστούμε στην επιτομή της από κάποιον Ανώνυμο, Ανωνύμου Περί ρητορικής (Sive epitome artis rhetoricae Longini) βλέπουμε πώς τα πρότυπα που ανάμεσά τους ο Νεοπλατωνικός ρήτορας κατατάσσει και τον Πλάτωνα, ο Αισχίνης ο Σωκρατικός, ο Ισοκράτης και ο Λυσίας, είναι ολότελα διαφορετικά από κείνα που διαπρέπουν στο «περί Ύψους». ‘Επειτα ενώ το ύφος του «περί Ύψους» πάλλεται όλο σα φλόγα από τη συγκίνηση της ψυχής που καθώς προσπελάζει ταθάνατα έργα δονείται από την εξαίσια χαρά τους, και ποικίλλεται και διαθνίζεται και, παρά την επιτήδευσή του, αναδίνει δροσιά και παρθενικότητα, το ύφος του Λογγίνου είναι στεγνό, καταπονητικό, μονότονο- ανόμοιο πέρα για πέρα.

    Έτσι, όταν πιά θεωρήθηκε απότομα σαν αναχρονισμός η αντίληψη ότι το έργο ανήκει στο Λογγίνο τον Κάσσιο, βιάστηκαν οι ονομαστοί της εποχής καθώς και οι κατοπινοί φιλόλογοι να ανακαλύψουν την πατρότητά του. Ο Amati πρότεινε τον Διονύσιο τον Αλικαρνασσέα, ο Weiske τον Διονύσιο τον Περγαμηνό, ο Vaucher τον Πλούταρχο, ο Egger τον Αίλιο Διονύσιο και ο Christ τον Θέωνα.

    Καμμιά ωστόσο από τις υποθέσεις αυτές δεν είναι πιθανή, έστω και πιθανοφανής. Οι αρχές και οι απόψεις του Διονυσίου του Αλικαρνασσέα είναι ριζικά αντίθετες με τις απόψεις του συγγραφέα μας’ έπειτα στάθηκε στενώτατος φίλος με τον Κικίλιο που συμμεριζόταν τις απόψεις του, ώστε να απορρίπτεται ασυζήτητα η υπόθεση ότι σε κάποια στιγμή με το έργο τούτο αποκήρυξε τις απόψεις του και έστρεψε ενάντια στο μεγάλο του φίλο ένα τόσο ζωηρής πολεμικής έργο. Αλλά γιατί να αποδίδεται το έργο στον Διονύσιο τον Αλικαρνασσέα ή στον Διονύσιο τον Περγαμηνό ή στον Αίλιο Διονύσιο τον Αλικαρνασσέα, όταν είναι πιά φανερό πώς το ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ της επιγραφής είναι τόσο αυθεντικό όσο και το ΛΟΓΓΙΝΟΣ; Δεν είναι το σύγγραμμα τούτο το μόνο που αποδίδεται σε δυό συγγραφείς από τα χειρόγραφα χωρίς νανήκη ούτε στον ένα ούτε στον άλλο. Ο κώδικας του Βατικανού 1302 φέρνει έργο επιγραφόμενο περί Μελίσσου, Ξενοφάνους, Ζήνωνος, που ένα πρώτο χέρι το επέγραψε του Αριστοτέλη κι ένα δεύτερο του Θεοφράστου΄ κι όμως ούτε στον Αριστοτέλη, ούτε στον Θεόφραστο ανήκει. Το πιθανώτερο λοιπόν και στη δική μας περίπτωση είναι πως το έργο παραδόθηκε χωρίς όνομα συγγραφέα στους αντιγραφείς, κι ένας απ’ αυτούς το απέδωκε υποθετικά στον πιο φημισμένο τεχνογράφο της παρακμής, στον Διονύσιο (τον Αλικαρνασσέα), απ’ όπου το πρώτο μέρος της επιγραφής. Ύστερα όμως ο ίδιος, ισορροπώντας μοιραίες αμφιβολίες, ή άλλος, επηρεασμένος από τον Λογγίνο τον Κάσσιο, που το δραματικό τέλος του τεκμηρίωνε όσα γράφονται στο «περί Ύψους» για τη μεγαλοφροσύνη, κι από κάποιες ομοιότητες χωρίων του Λογγίνου με χωρία του «περί Ύψους», πρόσθεσε διαζευτικά και τόνομα του δευτέρου. Όσο για την υπόθεση του Vaucher, που βασίστηκε μάλιστα σε πλατειά συγκριτική μελέτη με τα έργα του Πλουτάρχου, κανείς άλλος εκτός από τον ίδιο δεν έκαμε λόγο. Η γνώμη τέλος του Christ, πώς ίσως ανήκει στον Θέωνα, συγγραφέα του 1^ου μ.Χ., που έγραψε μιά πραγματεία Περί συντάξεως λόγων δεν διατυπώθηκε παρά σαν υπόθεση ανίκανη να εξηγήση τίποτε, μια και τίποτε δεν ξέρουμε γι’ αυτό τον συγγραφέα.

   Έτσι είναι φανερό πώς όχι μόνο δεν μπορούμε να το αποδώσουμε σε κανέναν απ’ αυτούς που στα χρόνια της παρακμής φημίστηκαν για σπουδαίοι  τεχνογράφοι, αλλά κι ότι δεν πρέπει ναναζητούμε τον συγγραφέα ανάμεσά τους’ Πρόκειται για ένα περίεργο φιλολογικό πρόβλημα που μ’ άλλα κριτήρια πρέπει ναναζητήσουμε τη λύση του. Δυό πραγματείες του ίδιου συγγραφέα που αναφέρει το «περί Ύψους» (κεφ. ΧΧΧΙΧ, 1): περί Συνθέσεως Λόγων κι ίσως κι άλλη μια περί Ξενοφώντος (κεφ. VIII, I)  δεν διασώθηκαν, ούτε και σε καμμιά παραπομπή άλλου συγγραφέα αναφέρονται.

  Το ίδιο πάλι το «περί Ύψους» δεν αναφέρεται από κανένα συγγραφέα της αρχαίας περιόδου’ ο πιο παληός που το αναφέρει είναι ο Ιωάννης Σικελιώτης, συγγραφέας του 13^ου αιώνα, δηλαδή κατά τρείς αιώνες μεταγενέστερος από το αρχαιότερο χειρόγραφο του «περί Ύψους» (P [arisinus 2036])…….

………………………

   Για το συγγραφέα λοιπόν, άλλο από ό,τι μπορεί να συναχθή από το ίδιο το έργο του δεν γνωρίζουμε. Πνεύμα ευρύτατο με έξοχες κριτικές ικανότητες, γνωρίζει ολόκληρη την Ελληνική φιλολογία και κρίνει τη Λατινική. Ανήκει στην παρακμή, μα είναι απαλλαγμένος από την κόπωση του υπερπολιτισμού, κι’ απ’ ό,τι ωραίο και φανερό έχει φανερώσει η Ελληνική ανάταση αντλεί εξαίσια δροσιά και ζωτικότητα πνεύματος. Μολονότι με δέος αντιμετωπίζει τα αθάνατα πρότυπα και δεν διανοείται καν να διεκδικήση πρωτοτυπία ή να συναγωνιστή για την αθανασία, αλλά σημειώνει και ταξινομεί τις απόψεις του, δημιουργεί έξοχης πρωτοτυπίας έργο και κατακτά την αθανασία. Αλλά πάνω απ’ όλα θαυμάζει κανείς στο έργο του τη μεγαλοφροσύνη εκείνη που φεγγοβολεί ανάμεσα από κάθε του στοχασμό και που τον οδηγεί ασφαλώς προς τη γνήσια φύση του υψηλού, που ο ίδιος το ορίζει: μεγαλοφροσύνης απήχημα. Διασυνδέει πρώτος αυτός την ηθική τελείωση σε γενεσιουργό λόγο των αθάνατων έργων με την αντίληψη ότι η ηθική ατέλεια μοιραίως εμφιλοχωρεί σα σπέρμα αρρώστιας σε κάθε δημιουργίας, και διακηρύσσει τη μεγαλοφυϊα ανάπηρη χωρίς το ηθικό στοιχείο. Έτσι μπορούμε να δούμε στο σκιαζόμενο πρόσωπό του μιάν από τις έξοχες φυσιογνωμίες του Ελληνικού πνεύματος, που τα χρόνια της παρακμής την κράτησαν στο περιθώριο της ζωής και τη στέρησαν από τις συνθήκες τις απαραίτητες για τη διαμόρφωση μιάς ιστορικής προσωπικότητας.».

    Ενώ, στο τρίτο κεφάλαιο ο Παναγής Λεκατσάς στην Εισαγωγή του με τίτλο «Αφορμή και Θέση του Έργου¨, σλ. 11 αναφέρει ότι:

 «Αφορμή του «περί Ύψους» στάθηκε προσωπική παράκληση ενός φίλου, κάποιου Ποστούμιου Τερεντιανού, Ρωμαίου, που προχειριζόταν για πολιτικός και μελετούσε, όπως άλλωστε όλοι οι μορφωμένοι Λατίνοι των χρόνων του, τα Ελληνικά Γράμματα, σπουδάζοντας τον πιο πολύτιμο για τους σπουδαίους της εποχής του κλάδο, τη Ρητορική τέχνη. Ο Ανώνυμος συγγραφέας μας και ο Τερεντιανός μελέτησαν μαζί ανάμεσα στάλλα και την πραγματεία που είχε συνθέσει για το υψηλό ο Κεκίλιος και ωρισμένες παρατηρήσεις του Ανωνύμου παρακίνησαν τον Τερεντιανό να του ζητήση καταγραμμένες τις απόψεις του. Ο συγγραφέας συνέταξε τότε το «περί Ύψους» όχι σαν διδαχτικό βιβλίο, όπως όλα της Ελληνικής τεχνογραφίας, αλλά σαν απάντηση στις απόψεις του Κεκιλίου, αλλού διορθωτική, αλλού αναιρετική κι αλλού συμπληρωματική. Για τούτο και το θέμα δεν αναπτύσσεται απαρέγκλιτα στο προδιαγραμμένο σχέδιο, αλλά παρακολουθεί ανάμεσα από πολλούς μαιάνδρους τη γενική πρόβαση των ιδεών που το κύριο θέμα του διεγείρει»…..

   Προσπάθησα να δώσω το γενικό περίγραμμα του «Περί Ύψους» αρχαίο κείμενο που βασίζεται σε πέντε πηγές, «απ’ όπου το πιο πολύ απορρέει το υψηλό του λόγου και οι πέντε όμως αυτές κατηγορίες προυποθέτουν σε βάση κοινή τη δύναμη στο λόγο, που χωρίς αυτήν απολύτως τίποτε δεν γίνεται.»

   Κλείνουμε το σημείωμα με μία παλαιά βιβλιοκριτική της έκδοσης των αρχών της δεκαετίας του 1960 από τον Αλέξανδρο Ι. Νοταρά.

Α Ν Ω Ν Υ Μ Ο Υ

(ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ Ή  ΛΟΓΓΙΝΟΥ)

          Π Ε Ρ Ι   Υ Ψ Ο Υ Σ

    Η μοίρα των Ελλήνων είναι να ξαναζούνε την ιστορία τους δια μέσου μισοσυντριμμένων από το χρόνο κι από τη λήθη μνημείων. Εν τούτοις, αυτό το μισοσυντριμμένο εξακολουθεί να μας προσφέρει το τέλειο κάλλος και να ποτίζει μ’ έξαρση και πόνο τη ζωή μας.

          Ένα από τα γραπτά μνημεία-κατάλοιπα του ελληνικού πνεύματος είναι και το μικρό σύγγραμμα- με μεγάλο όμως πνευματικό ανάστημα- που επιγράφεται «Περί Ύψους», έργο ενός Έλληνα του Α΄ μετά Χριστόν αιώνα που κρύβεται κάτω από αμφίβολα για την ιστορικήν αλήθεια ονόματα: Διονυσίου ή Λογγίνου. Είναι θαυμαστή η τέχνη της ιστορίας να μισοβυθίζει σιγά-σιγά στην αβεβαιότητα και στην αφαίρεση του θρύλου έναν-ένα, τους πολύ παληούς της τροφίμους.

          Ποιό είναι το αντικείμενο που διαπραγματεύεται το «Περί Ύψους» και πως παρουσιάζεται, ποιά στοιχεία συναπαρτίζουν την προσωπικότητα του συγγραφέα του, όπως προβάλλεται ανάμεσα από το έργο του;

          Το «Περί Ύψους» είναι μιά τεχνογραφική πραγματεία που εξετάζει την αισθητική κατηγορία του Υψηλού. Το ερώτημα που θέτει με μιά θαυμαστή σαφήνεια είναι τούτο: ποιό είναι το Υψηλό μέσα στην τέχνη του λόγου. Είναι έργο γραμμένο με πολλή δύναμη και μ’ ένα ύφος κόσμια πολεμικό, γιατί αντιμετωπίζει τη θεωρία της σχολής του Απολλόδωρου και του μαθητή του Κεκίλιου. Δεν αποτελεί διδακτική ομολογία αισθητικού πιστεύω. Σ’ αυτό οφείλεται και η κάποια ασάφεια στη διαίρεση του βιβλίου, ασάφεια που του προσδίδει μιά ζωντάνια, μιά γοητεία και μιά δροσερήν αμεσότητα. Για κείνους τους νέους της σημερινής εποχής που η επικοινωνία τους με την τέχνη του λόγου, είτε για ποίηση είτε για πεζογραφία κ.λ.π. πρόκειται, έχει την μορφή διαλόγου γεμάτου ανησυχία και πάθος, το «Περί Ύψους» δεν μπορεί, πρέπει να είναι το πρίσμα ανάμεσα από το οποίο θα ζούν και θα παρατηρούν τα κείμενα του λόγου.

          Ο συγγραφέας προβάλλει μέσα από το έργο του σαν ένας έξοχα καλλιεργημένος άνθρωπος, μιά ευαίσθητη και κριτική αισθητική συνείδηση, ένας που διασκελίζοντας το πρόσκαιρο οικειώθηκε το φώς και τη χαρά των αιώνιων αξιών. Σ’ αυτό του τον θαυμαστό διασκελισμό οφείλεται και ένα από τα σημαντικότερα προτερήματα του βιβλίου: ότι μιλεί για προβλήματα που είναι και της εποχής μας προβλήματα αλλά που ουσιαστικά εβασάνισαν τους ευαίσθητους και υπεύθυνους στα βιώματά τους ανθρώπους κάθε εποχής.

          Προικισμένος με μιά απίστευτα πλούσια συγκομιδή από διαβάσματα και στοχασμούς, ο συγγραφέας διαθέτει και μιά αβίαστη και χαριτωμένη διαλεκτική δύναμη που κληροδοτεί στο κείμενό του μιά κίνηση στα νοήματα, μιά δύναμη στις συγκρίσεις. Οι κριτικές του παρατηρήσεις είναι βαθύτατες και εκπληκτικές, όλα δε, όσα γράφει διαποτίζονται από ένα αλάλητο πάθος: το πάθος της Αθανασίας της Τέχνης.

          Συμπληρωματικά πρέπει να σημειωθή πώς το βιβλίο έχει ύφος επιστολής συζητητικής κι απευθύνεται σ’ ένα φίλο του συγγραφέα, τον Ποστούμιο Τερεντιανό.

          Ποιές είναι οι πηγές απ’ όπου απορρέει το Υψηλό; Αναρωτιέται ο συγγραφέας. Πέντε, καθορίζει πώς είναι. «Και οι πέντε όμως αυτές κατηγορίες προϋποθέτουν σα βάση κοινή τη δύναμη στο λόγο, που χωρίς αυτήν τίποτε απολύτως δεν γίνεται. Η πρώτη τώρα και η  σπουδαιότερη απ’ αυτές είναι η ευχέρεια στη σύλληψη αδρών και υψηλών ιδεών… η δεύτερη, το σφοδρό και γεμάτο έξαρση πάθος. Αλλά τα δύο τούτα συστατικά στοιχεία του Ύψους είναι περισσότερο φυσικά χαρίσματα, ενώ τάλλα τρία είναι και προϊόντα τέχνης, η ταιριαστή δηλαδή συγκρότηση των σχημάτων- (κι’ είναι τα σχήματα δύο ειδών, άλλα του στοχασμού κι άλλα της φράσης)- και η ευγένεια της έκφρασης, πού κι αυτής πάλι στοιχεία είναι η εκλογή των λέξεων από τη μιά και η χρήση της μεταφοράς και η επεξεργασμένη φράση από την άλλη’ πέμπτη τέλος πηγή του μεγαλοδύναμου λόγου, που σ’ αυτή περιλαμβάνονται κι όλα τα προηγούμενα, είναι η σύνθεση που τα κορυφώνει σ’ υπέροχο και μεγαλόπρεπο ύφος».

          Θα ομολογήσει ο αναγνώστης πώς σπάνια συναντά κανείς κείμενα προικισμένα με τέτοια λάμπουσα σαφήνεια, με τέτοια λακωνικότητα. Και πιό κάτου ο συγγραφέας μας λέει πώς προτιμά από ένα κείμενο αψεγάδιαστο τεχνικά αλλά μέτριο σε ύψος, εκείνο που μπορεί να έχει ψεγάδια αλλά το υψηλό τ’ ανεβάζει ψηλά, στη θεϊκή μεγαλοφροσύνη.

          Το «Περί Ύψους» επισφραγίζεται με την θέση ενός προβλήματος που  βρίσκεται και σήμερα στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας: «…. Πώς συμβαίνει τελοσπάντων στην εποχή μας να υπάρχουν λογοτέχνες και ρήτορες πειστικότατοι, παραγωγικοί κι έξοχα ικανοί στα θέλγητρα του λόγου-αλλά φύσεις πολύ υψηλές... δεν γεννιούνται πιά».

          Σ’ αυτό το καίριο ερώτημα, ο συγγραφέας αποκρίνεται επιγραμματικά, πώς καταστρέφει τις μεγαλοφυΐες «… αυτός εδώ ο απεριόριστος πόλεμος που κρατά τις επιθυμίες μας και, μα την αλήθεια, κοντά σ’ αυτόν, τα πάθη που πολιορκούν και ξεθεμελιώνουν το σύγχρονο βίο. Η αγάπη του πλούτου, που η αχόρταγη αναζήτησή του μας έχει γίνει μόνιμη αρρώστεια, και η φιληδονία, καταδουλώνουν ή καλλίτερα καταποντίζουν αύτανδρα τη ζωή μας».

          Ο συγγραφέας του βιβλίου αυτού είναι ένας κλασσικός, που σημαίνει πώς είναι αιώνια επίκαιρος.

          (Μετάφραση: Παναγή Λεκατσά).

ΑΛΕΞ. Ι. ΝΟΤΑΡΑΣ

Περιοδικό ΕΥΘΥΝΗ Χρόνος Α΄. τεύχος 7/ 7,1961, σ.55.

  Διατήρησα την ορθογραφία του κειμένου και της μετάφρασης.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

3 Μαϊου 2026

ΥΓ. Η ακρίβεια, της ακρίβειας, τη ακρίβεια, την ακρίβεια, ώ Κυβέρνηση των τεχνοκρατών Αρίστων.