Ποιήματα της Κατοχής και της
Καισαριανής
της
ΕΛΕΝΗΣ ΓΛΥΚΑΝΤΖΗ ΑΡΒΕΛΕΡ
Η Κατοχή σε Εικόνα Αγιορείτικη
Ακάκιε, η
εικόνα αυτή θα πρέπει ίσως
να κεντηθεί
επάνω σε καμβά’
μπορεί να
γίνει και ψηφιδωτή.
Πάντως τα
χρώματα κάπως να ‘ναι μουντά,
το σκηνικό
με πένθιμα σημάδια,
για να
θυμίζουν την κακιά εποχή
που μας
εχώριζε το μίσος
και μας
ενώναν μόνο τα σκοτάδια.
Τα θέματα
του πίνακα γνωστά’
με τη σειρά
αυτά:
«Πόρτα
αμπαρωμένη,
αυλή
χορταριασμένη,
χέρια
αλυσσοδεμένα,
λόγια
φυλακισμένα,
πλοία σε
καραντίνα,
σπίτια σε
πυρκαγιά».
Στο βάθος,
φύλλο τρεμάμενο, η Αθήνα,
και στο
κέντρο, μαυροντυμένη, η Παναγιά,
κάτωχρη απ’
το κρύο και απ’ την πείνα.
Ακάκιε, να
μη δουλέψεις για λεφτά.
Το θέλει ο
Πρώτος, το ζητούν και οι μοναχοί.
Σου φτάνει
του ηγουμένου σου η ευχή
κι ένα ζευγάρι
ράσα από βαρειά μεταξωτά.
Και εάν δεν
θελήσεις ν’ αρκεσθείς σ’ αυτά,
πρόσθεσε
ακόμη, το πολύ-πολύ,
άμφια
κεντητά από ταφτά,
πολυτελή.
Σελ. 40
Σκοπευτήριο
Καισαριανής
Είπες,
θαρρώ, «Τετέλεσται»
και απαλά,
γύρισες το κεφάλι
προς την
μεριά που έγερνε ο ήλιος.
Οι φρουροί,
το δάχτυλο επάνω στην σκανδάλη,
μου φώναζαν
να φύγω.
Όμως εγώ
έμεινα εκεί
και με τα
μάτια μου είδα τα σκοτάδια
καταμεσήμερο
να πέφτουνε στην αγκαλιά την άδεια.
Ποιός νάλεγε
πώς θα σε τύλιγε
το κρύο στην
Αθήνα
την πρώτη
του Μαγιού…
Θυμάμαι,
βγήκες βόλτα στον Λυκαβηττό
(θα ήταν
ίσως τ’ Άη-Γιωργιού)
με
κοντομάνικο πουκάμισο ανοιχτό
και με
σαντάλια
κι άς φώναζε
η μάνα σου με παρακάλια
«βάλε μιά
καμπαρντίνα
και ρίξε στη
φωτιά
τα
συνωμοτικά χαρτιά».
Είχες κιόλας
τον νου σου αλλού’
χωρίς να ρίξεις
πίσω μιά ματιά,
με το
ντουφέκι σου στον ώμο
πέρασες στην
απέναντι όχθη.
Τώρα εδώ,
στα πόδια του Σταυρού
με δάκρυα
ποτίζουμε το δρόμο
που χάραξαν
του πόθου σου
οι κόποι και
οι μόχθοι. Σελ.41
Στόλοι
Παροπλισμένοι
Το
καταδρομικό το έλεγαν Αυγή,
το αντιτορπιλικό
το είπαν Έλλη,
και το
μοναδικό μας θωρηκτό
άκουγε στ’
όνομα Αβέρωφ.
Το είδος και
το όνομα γιατί θα πρέπει να μας μέλλει
αφού του
ίδιου καραβιού είμαστε όλοι ναυαγοί;
Έτσι, δεν
ξέρω αν ήτανε στο Λένινγκραντ,
στην Τήνο, ή
στον Μαρμαρά
εκείνα τα κοχλάζοντα
νερά
της
οργισμένης του καιρού μας νιότης.
Ένα θυμάμαι
μοναχά
πώς ήταν
μαύρα σκοτεινά
τα μάτια της
αγάπης μου της πρώτης,
τότε, που
πίσω από την κόκκινη παντιέρα
της
λευτεριάς σφυρίζοντας τραγούδια στον αγέρα,
παίρναμε
ένας-ένας τα βουνά.
Τώρα που ο
καθένας μας κάπου σε κάτι
στάθηκε
προδότης
έγινε γενικά
παραδεκτό
πώς το πρωί,
το μεσημέρι ή το δειλινό,
στο Αιγαίο
πέλαγος, στην Βαλτική,
ή στον
μεγάλο Ωκεανό,
με όποια
σημαία, το όποιο
μεγάλο ή
μικρό πολεμικό,
θα είναι
πάντα, σαν του τραγουδιού την Κυριακή,
συννεφιασμένο,
γκρίζο και σταχτί. Σελ.42
Του
Τελευταίου Αντάρτη
Εχλώμιασε η
μάνα σου όταν τους είδε
μ’ ένα
μολύβι κόκκινο στο χέρι
στον χάρτη
να χαράζουν μιά γραμμή
πού από του
Γράμμου την βουνοκορυφή
στου Υμηττού
κατέληγε τα μέρη.
Ευθύς
εμήνυσε στ’ αφεντικό σου, στην δουλειά,
να μην σ’
αφήσει να φανείς ξανά στην γειτονιά.
Ζήτησαν τότε
οι αστυνομικοί απ’ το παιδί
να
μαρτυρήσει και να πει
πότε για
τελευταία φορά σε είχε δει
να παίζεις
στην ταράτσα με το γιατί και το σκυλί.
Ακόμη το
ρωτήσαν
ποιός κόρφος
κρύβει του σπιτιού σας το κλειδί
αφότου αυτοί
εκλείσαν
τον διακόφτη
του νερού και μαγαρίσαν
και το παλιό
πηγάδι στην αυλή.
Απ’ το παιδί
απάντησε καμμιά’
ξέρουνε όμως
ότι έχεις στο μάγουλο ουλή
και ότι τώρα
ζεις σε μιά αετοφωλιά.
Θα
περιμένουν, είπαν, ν’ απαυδήσεις και να βγεις
να πέσεις,
να ξεπέσεις, στα πεδινά να κατεβείς.
Έτσι μακρυά
απ’ του πόλεμου την αντάρα,
όταν δεν
θάσαι για κανένα πιά αναφορά ηρωική,
θα σκύψουν
να σου πούν σιγά στ’ αυτί,
οι ίδιοι,
πάντα αυτοί,
«Δώσ’ το
ντουφέκι σου και βγάλε το χακί».
Δεν ωφελεί
να συζητήσεις το πώς και το γιατί.
Για έναν
χαμό οι σύντροφοί σου κρυφομίλαγαν
όταν στης
Ιστορίας το χαρτί
κάπου στην
Βάρκιζα υπέγραψαν το «άρα».
Άλλαξαν τώρα
οι καιροί, αλλάζουν και οι φίλοι.
Σήμερα λένε
εχθρούς αυτούς που στην Καισαριανή
μία
Πρωτομαγιά εσκότωσαν οι Γερμανοί,
κι αποκαλούν
μωρούς
όσους με τον
Παλαιολόγο φύλαγαν
του Ρωμανού
την Πύλη. Σελ. 43
Η
Κηδεία του Ιδεώδους
Σ’ απόσταση
αναπνοής
από το
τέλεια ουσιώδες,
μεσ’ στην
ρακένδυτη Αθήνα,
-ένα άθλιο
τότε λασποχώρι-
θάψαν οπλοφορούντες
ρασοφόροι
το τελευταίο
ιδεώδες.
Το Σούλι και
η Σαλαμίνα
το Μεσολόγγι
και η Πόλη
εσήκωσαν το
ξόδι’
ακολουθούσαν
πίσω οι συγγενείς,
ήρωες των
βιβλίων όλοι,
και μέσ’ στο
πλήθος του Σαράντα
και της
Αντίστασης οι ανώνυμοι νεκροί’
αμέτρητοι
και όμως όλοι εκεί…
Όλοι, εκτός
απ’ τα δικά μας παλληκάρια
που μέσ’ στα
καφενεία της γειτονιάς σκυφτά
εδιάβαζαν το
μέλλον στα χαρτιά
και έπαιζαν
τα υπόλοιπα στα ζάρια. Σελ. 60
Τόποι
κρανίου
Μνήμη κι
οδύνη, αστροπελέκι αμφίστομο,
μέσα στην
μήνι και την δίνη αμήχανων καιρών
όταν, σαν
τώρα ακόμη, στον ίσκιο αμέτρητων σταυρών,
θρηνούν οι
στοιχειωμένες από τον πόνο μάνες
που με την
Παναγιά και την Μαγδαληνή μαζί
είδανε τα
παιδιά τους να τα σταυρώνουν οι Ναζί,
άλλη στο
μακρυνό Οραντούρ, άλλη στο Δίστομο
και άλλη στα
Καλάβρυτα, τις νέες Αλαμάνες.
Προς τί
λοιπόν οι ηρωικοί αυτοί παιάνες,
όταν το
βάραθρο αυτό, του πόνου το φαράγγι,
το σκάβει
ακόμη ο στεναγμός, η οργή και η ανάγκη;
Σελ. 47.
Ανακαλύφθηκαν 12 ασπρόμαυρες
φωτογραφίες με τους 200 Έλληνες Πατριώτες Αγωνιστές Κομμουνιστές που σκοτώθηκαν
στην ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗ την Πρωτομαγιά του 1944 από τα Ναζιστικά Γερμανικά στρατεύματα
Κατοχής. Από τις ειδήσεις αυτής της
εβδομάδας.
«Πώς να μιλήσω για το Δίστομο
τί απ’ τα Καλάβρυτα να δείξω
όταν, εργάτης, ψάχνω για δουλειά
χρόνια εδώ στην Γερμανία
αναμασώντας για παρηγοριά
κάποια παλιά μας μεγαλεία;»
Το παραπάνω απόσπασμα προέρχεται από το
ποίημα «Ρήξη Συνέχειας» σ. 61 της συλλογής της ποιήτριας ιστορικού Ελένης
Γλύκατζη Αρβελέρ «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ Ποιήματα Ιστορίας», εκδ. «Ερμής» 1998 σ.68,
3120 παλαιές δραχμές. Από την ίδια συλλογή προέρχονται και τα υπόλοιπα ποιήματα
εκτός από το ποίημα «Τόποι κρανίου» που περιλαμβάνεται στην δεύτερη συλλογή της
«ΜΕΜΦΟΜΑΙ ΤΟΝ ΑΙΩΝΑ Ποιήματα Ιστορίας», εκδ. «Ερμής» 2001, σ. 47,
3.640 παλαιές δραχμές.
Η Μοίρα της Ιστορίας το έφερε ώστε την
ίδια χρονική περίοδο που έφυγε πλήρης ημερών η παλαιά Επονίτισσα Ελληνίδα
διεθνούς φήμης Βυζαντινολόγος και καθηγήτρια Ιστορίας Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ
Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου 2026 (γεννήθηκε στον Βύρωνα 29/8/1926) να ανακαλυφθούν
και να αναρτηθούν στο διαδίκτυο προς πώληση από Βέλγο συλλέκτη 12 ασπρόμαυρες
φωτογραφίες Ελλήνων πατριωτών αγωνιστών οι οποίοι οδηγούνταν στην εκτέλεση (ανά
εικοσάδα) από τα Γερμανικά Ναζιστικά στρατεύματα Κατοχής την Πρωτομαγιά του 1944.
Σημαντικό και συγκλονιστικό ιστορικό ντοκουμέντο της σύγχρονης Ελληνικής
Ιστορίας μας. Της Μαύρης και σκοτεινής περιόδου του Πολέμου της Κατοχής, του
Λοιμού του 1941 και των Αγωνιστικών Πατριωτικών δράσεων και αντιστασιακών
ενεργειών ενάντια στον ξένο κατακτητή την περίοδο 1940-1944 του Ελληνικού Λαού.
Σημαντική ιστορική μαρτυρία, φωτογραφικό αδιάψευστο ντοκουμέντο της εποχής που
είδε για πρώτη φορά το φως της δημοσιότητας τα κρίσιμα εκείνα χρόνια της
σκλαβιάς και της κατοχής της πατρίδας μας από ξένη δύναμη. Βλέπουμε ορισμένους
από τους 200 θαρραλέους και υπερήφανους πατριώτες Έλληνες κομμουνιστές να
οδηγούνται στην εκτέλεση από τις Κατοχικές στρατιωτικές δυνάμεις αψηφώντας τον
θάνατο. Έλληνες Ήρωες κάθε ηλικίας προερχόμενοι από τα σπλάχνα του Αγωνιζόμενου
Ελληνικού Λαού που θυσίασαν την ζωή τους για έναν σκοπό, την Ελευθερία και
Ανεξαρτησία της Ελλάδας και δολοφονήθηκαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Με
γρήγορα αντανακλαστικά και πρωτοβουλίες το πολιτικό προσωπικό της χώρας και η
κυβέρνηση (το Υπουργείο Πολιτισμού) αποφάσισε να απευθυνθεί στον Βέλγο συλλέκτη-από
το δικό του Αρχείο προέρχονται τα αδιάψευστα αυτά ιστορικά τεκμήρια- και εφόσον
είναι αληθινές οι φωτογραφίες να αγοραστούν από την Ελληνική Πολιτεία και να
αποτελέσουν Μνημείο Ιστορικής Αφύπνισης, της Εθνική Κληρονομιά του Ελληνικού
Λαού. Παράλληλα, η δεύτερη είδηση που «μονοπώλησε» το ενδιαφέρον των ΜΜΕ και
του κοινού, ήταν η απώλεια της σημαντικής Ελληνίδας Ιστορικού, Βυζαντινολόγου
και Ποιήτριας Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ.
Πώς αλήθεια να φιλοτεχνήσεις μία
τέτοια πολυσχιδή και πληθωρική φυσιογνωμία. Πώς να σμιλεύσεις μιά προσωπικότητα
διεθνούς κύρους όπως αυτή της επιφανούς Βυζαντινολόγου Ιστορικού Ελληνίδας
καθηγήτριας. Με τι χρώματα να σχεδιάσεις το πορτραίτο μίας γυναικείας
φυσιογνωμίας, μιάς Ελληνίδας Δασκάλας που δόξασε την χώρα μας παγκοσμίως,
μίλησε για την Ιστορία και τον Πολιτισμό της, την διαχρονικότητα της Ελληνικής
Γλώσσας, την παράδοση της Ελληνικότητας και της συνέχειάς της μέσα στους
χρόνους και τους λαβυρίνθους της Ιστορίας. Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ μίλαγε
συνεχώς, αναδείκνυε την Ελληνική ιστορική περιπέτεια, την συνεχή διάρκεια του
Ελληνικού Πνεύματος μέχρι σήμερα. Η Ελληνίδα Δασκάλα και πρώτη γυναίκα πρύτανης
της Σορβόννης ζούσε και ανέπνεε κοντά
έναν αιώνα με την πνοή και το εύοσμο άρωμα της Ιστορίας. Ήταν η ταμένη στα
διδάγματα και τα μηνύματα της Ιστορίας, όπως τηρουμένων των εκπαιδευτικών
αναλογιών υπήρξε η Γαλλίδα Δασκάλα Ζακλίν ντε Ρομιλύ η οποία αφιερώθηκε στην
έρευνα και την συγγραφή βιβλίων για τον έλληνα αρχαίο ιστορικό Θουκυδίδη και
την συμβολή της Αρχαίας Αθηναϊκής Δημοκρατίας την εποχή του Χρυσού Αιώνα του
Περικλέους. Πώς να σκιτσάρεις σε ένα σημείωμα μία Ελληνίδα που γεννήθηκε σε μία
φτωχογειτονιά του Βύρωνα, παλαιά Εαμίτισσα, σπούδασε και διέπρεψε στην Γαλλία
αφιερώνοντας την ζωή της στην διάδοση του Ελληνικού Πολιτισμού. Μία πολίτης του
Κόσμου και μία Πολίτισσα Ελληνίδα που θεωρούσε τον εαυτό της και Γαλλίδα, μια
και το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της λόγω των σπουδών της και των
πανεπιστημιακών της και άλλων καθηγητικών καθηκόντων διέμενε στην Γαλλία, στο
Παρίσι την Πόλη του Φωτός που θεωρούσε την ομορφότερη Πόλη του Κόσμου. Ιστορία
το Μεγάλο Μάθημα αυτοσυνειδησίας της Ανθρωπότητας, που, όπως λέγεται, άλλοτε
μας διδάσκει και άλλοτε όχι. Δεν διδασκόμαστε σαν άτομα και σαν λαός από την
ανάγνωσή της. Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ αγάπησε με πάθος, θέρμη την Ελληνική
Ιστορία στην διαχρονικότητά της. Σπούδασε και ερεύνησε μας μίλησε όχι μόνο για
την χιλιόχρονη αυτοκρατορική περίοδο του Χριστιανικού Βυζαντίου,- του
ελληνόφωνου και όχι αποκλειστικά ελληνικού- αλλά και της Αρχαίας των Εθνικών
Ελλήνων Ιστορική παράδοση. Την ελληνική ιστορική περιπέτεια της Μεσαιωνικής
Οθωμανικής περιόδου και των αιώνων μετά την Εθνική Ανεξαρτησία και την ίδρυση
του Ελληνικού Κράτους, την Συνεχή διαδρομή του Νέου Ελληνισμού. Και η μνήμη μας
ανακαλεί ονόματα μεγάλων ελλήνων ιστορικών όπως του Απόστολου Βακαλόπουλου, του
Νίκου Σβορώνου, του Ζακυθινού, του παλαιού ιστορικού Κωνσταντίνου
Παπαρρηγόπουλου και άλλων που μας μίλησαν και έγραψαν για την όχι πάντα
αρμονική και ισορροπημένη Συνέχει του Ελληνισμού ρίζες. Όσοι και όσες είχαν την
τύχη να παρακολουθήσουν Ομιλίες και Διαλέξεις της στο Ίδρυμα Χορν Γουλανδρή και
σε άλλες Αίθουσες, θα θυμούνται το πάθος αυτής της Δασκάλας για την Ελληνική
Ιστορία, τους πρωταγωνιστές της, τις καταστάσεις και τα γεγονότα της που ήξερε
να ερμηνεύει και να τα συνδυάζει παραδειγματικά με σύγχρονά μας ιστορικά και
πολιτικά συμβάντα και καταστάσεις των καιρών μας. Αεικίνητη και δυναμική πάντα,
απλή και βέβαιη για την αγάπη της για το Βυζάντιο και την πολιτιστική
κληρονομιά του, όπως ο άγγλος ιστορικός σερ Στήβεν Ράνσιμαν (ενδεικτικά τα
ονόματα που αναφέρουμε). Με φωνή δυνατή και παθιασμένη η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ
μας μυσταγωγούσε με την μεγάλη ιστορική της παιδεία και σοφία με συγκλονιστικό
τρόπο. Και γινόταν ακόμα πιο ελκυστικός ο λόγος της και η παρουσία της πάνω στο
σανίδι όταν συσχέτιζε την ιστορική ατμόσφαιρα που γεννούσαν τα ιστορικά
συμβάντα και οι διπλωματικές και πολιτικές πράξεις ηγετών της χριστιανικής
βυζαντινής αυτοκρατορίας σε όλες της περιόδους της, με την Ποίηση, την ποιητική
δημιουργία και έμπνευση. Ύφαινε τον καμβά των ιστορικών ερμηνειών της με τον
ποιητικό λόγο, με την ποιητική φλόγα που και η ίδια διακονούσε ως ποιήτρια στον
ελεύθερο χρόνο από τα επιστημονικά της και καθηγητικά της καθήκοντα. Ο λόγος
και η γραφή της διανθίζεται από ποιητικές φράσεις, ποιητικά θραύσματα,
ποιητικές ρήσεις Ελλήνων και Γάλλων Ποιητών και στις τρείς συλλογές που
κυκλοφόρησε. Η τρίτη ποιητική της συλλογή εκδόθηκε και πάλι από τις εκδόσεις «Ερμή» το 2004 και έχει
τίτλο «ΕΝΔΟΞΟΣ ΕΛΛΑΣ Ποιήματα Ιστορίας» σελίδες 84, 11.50 ευρώ. Γνωστά ονόματα
όπως του νομπελίστα μας Οδυσσέα Ελύτη, του Αλεξανδρινού Κωνσταντίνου Π. Καβάφη
του οποίου η επιρροή και το ύφος γραφής των ιστορικών του ποιημάτων είναι
εμφανής. Μεγάλη της αγάπη και εξίσου έντονη ποιητική επιρροή αντλεί από τον
Μικρασιάτη νομπελίστα μας ποιητή και διπλωμάτη Γιώργο Σεφέρη, με αυτόν ανοίγει
ως Πρόλογο και κλείνει ως Επίλογο την πρώτη της ποιητική εμφάνιση με τα 50
ποιήματά της που περιέχονται στην «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ» με τον σταθερό υπότιτλο
Ποιήματα Ιστορίας. Η ποιητική αύρα του Κωστή Παλαμά την αισθανόμαστε στην
ποίησή της. Ο αγωνιστής ποιητής Γιάννης Ρίτσος και η θεώρηση της Ρωμιοσύνης του,
είναι ότι και η ίδια πρέσβευε, αποδέχονταν και υποστήριζε στις διδασκαλίες της
και την γραφή της. Και ορισμένες άλλες γαλλικές και ελληνικές φωνές της ποίησης
υπόγεια αρδεύουν τον δικό της λόγο και την ποιητική της αφήγηση της
Ελληνικότητας και της Ελληνικής Ιστορίας στην Συνέχειά τους. Ιστορικός και
Ποιήτρια μαζί σπάνια μάλλον διπλή ιδιότητα για τα ελληνικά καλλιτεχνικά μας
πράγματα. Πίστευε ακράδαντα και αγωνίζονταν συνεχώς, μιλούσε όπου βρίσκονταν
και μπροστά σε όποιο ακροατήριο για την συνέχεια του Ιστορικού Ελληνισμού, την
κοινή μας Κληρονομιά, την Ελληνική λαϊκή μας παράδοση, την Ελληνική Γλώσσα, το
Ελληνικό Πνεύμα που διατρέχει και αναζωογονεί το καθόλου σώμα του Ελληνικού Έθνους
δίχως να χαρίζεται και να μας υπενθυμίζει με τα παραδείγματά της αντλούμενα από
την Ελληνική Ιστορία και Πολιτική τα λάθη και τις αστοχίες μας, τις παραλείψεις
μας και την αρνητική πλευρά του χαρακτήρα μας σαν Λαός και σαν πολιτικό
προσωπικό. Ιστορικά λάθη που οδήγησαν σε σημαδιακές καταστροφές, μείωσαν τα
γεωγραφικά όρια της ελληνικής επικράτειας και ακτινοβολίας. Δεν αρνιόταν την
συμβολή και την προσφορά του Ελληνισμού και του Ελληνικού Πνεύματος στον Δυτικό
Κόσμο και σε άλλες Ηπείρους της Υδρογείου ενώ, δεν λησμονούσε να τονίζει και
την πολιτιστική και επιστημονική συνεισφορά και άλλων εθνοτήτων και κρατών της
Ευρωπαϊκής γηραιάς Ηπείρου και κυρίως της Γαλλίας και τις οφειλές της Ελλάδος.
Αμφίδρομη η προσφορά και η συμβολή των πολιτιστικών φώτων και του πνεύματος
μέσα στην Οικουμενικότητα της Ιστορίας της Ανθρωπότητας δεν επιμερίζεται και
περιορίζεται από ποσοστιαίες λογιστικές αναλογίες. Η Ελληνική Κληρονομιά και το
Ελληνικό Πνεύμα μία αέναη διαδρομή πολιτιστικής παράδοσης που έχει αφετηρία της
τους προϊστορικούς χρόνους, διαβαίνει τα Ομηρικά χρόνια, την Κλασική περίοδο,
διαχέεται στην αυτοκρατορική Βυζαντινή και συνεχίζεται μέχρι των ημερών μας,
τον 21ον αιώνα, διαμορφώνοντας τον χαρακτήρα μας ως άτομα, ως λαός,
ως χώρα. Ορισμένες φορές κάποιοι παρεξηγούσαν αυτά που με ένθερμο ζήλο και
πυρετώδη διάθεση υποστήριζε και δίδασκε «πεισματικά» και με έντονο δημόσιο λόγο
τόσο στους φοιτητές της όσο και σε όλους εμάς τους Έλληνες και Ελληνίδες όχι
μόνο τους φιλίστορες και τους φιλότεχνους που την ακούγαμε, διαβάζαμε τις
συνεντεύξεις της, τα βιβλία της. Το όλο παρουσιαστικό της και το πάθος της για
το μάθημα της Ιστορίας έσφυζε από ενέργεια και δυναμισμό. Η Ελένη Γλύκατζη
Αρβελέρ αυτή η μικρόσωμη το δέμας Ελληνίδα με καταγωγή Μικρασιάτικη και με
ρίζες από την Κωνσταντινούπολη έθεσε ως στόχο ζωής της να φωτίσει και να
μιλήσει για το Ελληνικό Πνεύμα στην Εσπερία, να μας διδάξει με απλό και
κατανοητό παραδειγματικό τρόπο την ιστορική αίσθηση και θέαση του Κόσμου όπως η
ίδια βίωνε τις κρίσιμες μεταιχμιακές στιγμές του παρελθόντος όπως φαίνεται στις
τρείς Ποιητικές της συλλογές, στα «Ποιήματα Ιστορίας» της με τις σκληρές και
ανάλγητες στιγμές της σύγχρονής μας πολιτικής μοντέρνας ιστορικής
πραγματικότητας και γεγονότα που σημάδεψαν τον 20ο και τον 21ο
αιώνα μας στις συνεχόμενες ανακατατάξεις στον Δυτικό και όχι μόνο Κόσμο. Σε
στίχος της γράφει ότι αισθάνεται σαν την ιερή μορφή της ελληνίδας Παναγιάς μέσα
στην Ιστορία. Το σύμβολο και η παρουσία της Παναγίας είναι κάτι παραπάνω από
έντονο μέσα στα ποιήματά της και σηματοδοτεί το βλέμμα της και την διάθεση
επεξεργασίας του ιστορικού υλικού της καθώς τα μεταποιεί σε καθαρή ιστορική
ποίηση. Το-αν στέκει- ιδεολογικό Βυζαντινό βεληνεκές του βλέμματός της
εξακτινώνεται μέσα στον ποιητικό της λόγο και ερμηνεία, είτε με την απαραίτητη
σοβαρότητα, είτε περιπαιχτικά είτε σε δόσεις λεπτής ειρωνείας και διακριτικού
ευγενικού σαρκασμού, δημιουργώντας μια εξαιρετική ποιητική ατμόσφαιρα και
φωτίζοντας καταστάσεις, μιλώντας μας για την κρισιμότητά τους, μέσω της
Ποίησης, διαισθανόμενη και εξομολογούμενη ότι δεν θα μπορούσε να το πράξει
αυτό, δηλαδή να μιλήσει ανοιχτά για τέτοια ζητήματα στα κανονικά μαθήματα
Ιστορίας που δίδασκε από την έδρα. Και η ιδιοφυία της αυτή μας αποκαλύπτεται σε
όλο της το συγγραφικό μεγαλείο και ταλέντο, όταν της πρότειναν να γράψει ένα
βιβλίο Ιστορίας για παιδιά και εκείνη συνθέτει με μαγευτικό τρόπο και ύφος,
καθαρή έκφραση και γλώσσα ποιητικά λυρική τις τρείς ποιητικές της συλλογές,
συλλογές που αποτελούν ένα ενιαίο της φιλοσοφίας της όλο. Ένα ποιητικό υφαντό
το οποίο ύφαινε σε διάφορες στιγμές του βίου της. Νομίζω, αν δεν λαθεύω, δεν
συναντάμε-αναφερόμενοι στην ελληνική επικράτεια- και πολλές γυναικείες
συγγραφικές ιστορικές παρουσίες που αποπειράθηκαν κάτι παρόμοιο, έχοντας
μάλιστα και την αίγλη της παγκόσμιας αναγνώρισής της από την διεθνή
επιστημονική κοινότητα και την μεγίστη μερίδα του ελληνικού αναγνωστικού
κοινού. Η Αρβελέρ θα σημειώναμε ότι κατά κάποιον τρόπο «συμμόρφωσε» τον κάπως
παγερό και σκληρής αποτελεσματικότητας ιστορική αφήγηση μέσα στα πλαίσια του
σύγχρονου ποιητικού λυρισμού. Η ιστορικός και σοβαρή επιστήμονας μας προσφέρει
μία ποίηση διαφορετικής τεχνοτροπίας και ύφους από την μία ποιητική μονάδα στην
άλλη, μικρής σε φόρμα, υιοθετώντας τους κανόνες της παλαιάς στιχουργικής
ομοιοκαταληξίας και εσωτερικής εμφανής όμως μελωδίας, με λέξεις ποιητικής
βαρύτητας και φορτισμένες με έναν ελεγχόμενο λυρισμό στην επιθυμία της να μας
καταδείξει όλο τον ιστορικό θίασο του Ελληνισμού στην ιστορική του περιπέτεια
και συμβολή. Αξιοποιεί και δίνει σημασία τόσο στα θετικά όσο και στα αρνητικά
χαρακτηριστικά της ελληνικής φυλής του διαχρονικού χαρακτήρα ημών των Ελλήνων
επισημαίνοντάς μας από ποιητική μονάδα σε ποιητική σύλληψη την κακοδαιμονία μας
παράλληλα με τις αρετές μας. Πολιτικές αβελτηρίες, κυβερνητικές πρακτικές
επικίνδυνες εκ του αποτελέσματος, διπλωματικές λανθασμένες ενέργειες που
στοίχησαν σε εθνικό επίπεδο, στρατηγικά λάθη κυβερνόντων που είχαν ως
αποτέλεσμα την απώλεια εδαφών, προσωπογραφήσεις ισχυρών και επιφανών ηγετών που
ο ρόλος τους μέσα στην Ιστορία παρερμηνεύτηκε, φιλόσοφοι και αυτοκράτορες που
στιγματίστηκαν ιστορικά όπως η Φιλόσοφος και Μαθηματικός Υπατία, ο
παρεξηγημένος βυζαντινός αρχαιοελληνιστής αυτοκράτορας Ιουλιανός, που σκοτώθηκε
όχι και τόσο αινιγματικά από Πάρθια Βέλη. Τραγικοί Έλληνες Ποιητές όπως ο
Αισχύλος, ο Σοφοκλής, τραγικοί κλασικοί ήρωες όπως ο Οιδίποδας, ο Φιλοκτήτης,
μυθικοί όπως ο Ηρακλής, ο κλεινός Αχιλλέας, ο πολυμήχανος Οδυσσέας και οι
αρχαίοι Θεοί και Ήρωες που παρελαύνουν τροπαιοφόρα με λάβαρο την τραγική της
ζωής τους Μοίρα μέσα στα Ομηρικά Έπη, και καθιστούν τα μεγάλα γεγονότα της
ελληνικής αρχαιότητας σε Μύθο, δηλαδή στην διατήρηση τους στον χρόνο ως λαϊκή
παραμυθία. Και από κοντά ο Χριστιανικός Σταυρός, τα δύο κεντρικά πρόσωπα του
Θείου Δράματος ο Χριστός και η μητέρα του Πλατυτέρα Παναγία, που, όπως με
πικρία και θλίψη διαπιστώνει η ιστορικός ποιήτρια δεν σκέπει πάντοτε υπό την προστασία
της κρίσιμες και καθοριστικές στιγμές του γένους των Ελλήνων. Στέκει απόμακρη
από τα τραγικά συμβαίνοντα του Ελληνικού γένους. Η ιστορικός και ποιήτρια Ελένη
Γλύκαντζη Αρβελέρ εκλαϊκεύει όσο το απαιτεί η λανθασμένη δράση, το καθοριστικό
συμβάν ή η λανθασμένη στάση και δημόσια επιλογή των διαφόρων φυσιογνωμιών της
Ιστορίας και του Μύθου που απαρτίζουν την πολύχρωμο και πολύπτυχο υλικό από το
οποίο συντίθεται αυτό που ονομάζουμε και κληροδοτήσαμε ως Ελληνικότητα στην
χρονική διάρκειά της και τα μικρά ή μεγάλα βήματά της και παραλείψεις της. Τα
Μαθήματα της Ιστορίας ευρύτερα η ίδια η διασώστρια ανθρώπινη Ιστορία δεν
αξιολογεί στις κρίσεις της πάντοτε με δικαιοσύνη, υπάρχουν και οι λανθασμένες
ερμηνείες της που χειραγωγούν ως εκπαιδευτική αγωγή γενιές και γενιές ελλήνων
και γενικότερα ανθρώπων. Επαναξιολογεί ανάλογα με τις «σκοπιμότητες» της εποχής
της ζωής ήρωες και σύμβολα και της πολιτικής «ναυάγια», είδωλα του ελληνικού
πολιτισμού που έσβησε το άστρο τους πριν προλάβει να φωτίσει μεταγενέστερες της
φυλής μας συνειδήσεις. Δανείζεται από μη της λογικής επεξήγησης ρεύματα κρίσεις
και απόψεις και τις μετατρέπει σε θρύλο διασώζοντάς τα στον χρόνο, ορισμένες
φορές τις μετατρέπει σε ιστορικό κανόνα ερμηνευτικών μας προσεγγίσεων.
Επαναλαμβάνει λάθη της και φωτίζει παραλείψεις της όταν είναι πλέον αργά με
αμφίβολα αποτελέσματα. Τα κίνητρά της συνήθως καθορίζουν και τα συμπεράσματά
της. Κρατά τις αναγκαίες αποστάσεις της και ταυτόχρονα μπλέκεται μέσα στους
καθημερινούς βηματισμούς μας. Αποβαίνουν αξιοποιήσιμα τα τεκμήριά της ανάλογα
μάλλον την κοσμοθεωρία και ιδεολογία του συγγραφέα της. Δεν θα υποστηρίζαμε με
αναγνωστική βεβαιότητα ότι η σύνολη ατμόσφαιρα που αποπνέουν αυτά τα ιστορικά
στο βάθος και το ύψος τους ποιήματα που ύφανε τόσο αριστοτεχνικά η Αρβελέρ είναι
αισιόδοξα, εμπνέονται από κλίμα αισιοδοξίας. Αρκετά αποπνέουν μία ερωτηματική
πικρία, ένα στενάχωρο συναίσθημα που προέρχεται από τα ίδια τα παρελθόντα
συμβάντα, από την έλλειψη συνεχούς ενδιαφέροντος της Χριστιανικής στη δεδομένη
περίπτωση προστασία. Σαν να κουράστηκαν οι Θεϊκές αόρατες δυνάμεις να
φροντίζουν συνεχώς το ανθρώπινο και ελληνικό γένος. Η Μακρινή Μητέρα Μάνα
Παναγιά παραμένει αμέτοχη στα όσα καταστροφικά συμβαίνουν και μας δηλώνει η
ιστορικός ποιήτρια. Παρερμηνείες, νοσταλγική διάθεση, ανεκπλήρωτες ευχετικές
υποσχέσεις, μεταμορφωτικοί ενθουσιασμοί που καταλήγουν σε ιστορικά δράματα
είναι το τίμημα των Μαθημάτων μας της Ιστορίας που αποκτούν με τις τρείς
ποιητικές της συλλογές Ποιητική όψη, μεταποιούνται σε Ποιητική εικόνα και
λαλιά. Μια περιπέτεια για όσα βίωσε και για όσα έζησε στον επίγειο χρόνο του
βίου της, εξάλλου, τι να σου αφηγηθεί ο ποιητικός λόγος από τα πολιτικά
πολεμικά γεγονότα της Γιουγκοσλαβίας, πώς να αποκρυσταλλώσει την πείνα στην
Αφρική, πώς να μην δείξεις συγκατάβαση όταν γράφει ότι τόσο οι πρόσφυγες όσο
και οι γηγενείς νεοέλληνες βρισκόμαστε εγκλωβισμένοι μέσα στο ίδιο της φυλακής
της χώρας μας περιβάλλον. Όταν σιμά στα ποιήματα υψηλής ιστορικής
θρησκευτικότητας συναντάμε ποιητικές μονάδες με θέμα τους την αναρχία. Όμως δεν
είναι και τόσο μαύρη η ποιητική ατμόσφαιρα της Ελλένης Γλύκαντζη Αρβελέρ, δεν
εμπεριέχει μόνο του παρελθόντος και σύγχρονα πολεμικά γεγονότα, περίοδοι του
πολέμου και της κατοχής, του εμφύλιου σπαραγμού, των επαναλαμβανόμενων
εσωτερικών μας διχασμών, η πλούσια ιστορική αρματωσιά της δεν την αποτρέπει από
το να μας δώσει και καθημερινές εικόνες της Αθήνας των νεανικών της χρόνων,
οικογενειακών της στιγμών την περίοδο της Καθαρής Δευτέρας και των εθίμων της,
να ιχνογραφήσει την ψυχολογία ανθρώπων του λαού και των ηγεμονικών προσωπικοτήτων.
Δίχως να λησμονεί να μας υπενθυμίζει ότι είμαστε συλλογικά και ατομικά και εμείς
υπεύθυνοι για τις καταστάσεις που βιώνουμε και περνάμε. Μας λείπει το
εξερευνητικό πνεύμα του Οδυσσέα και ο οραματικός σκοπός ενός Δον Κιχώτη, του μόνου
ήρωα της παγκόσμιας λογοτεχνίας που μνημονεύει. Ευτυχώς η ιστορικός δασκάλα Αρβελέρ
δε δογματίζει ούτε «κιτρινίζει» στις απόψεις της σκοπός της δεν είναι αυτός,
σκοπός της είναι να μας φρονηματίσει από τα διδάγματα της Ιστορίας, να
εμπνευσθούμε και να ονειρευτούμε μαζί της, να πάψουμε να φοβόμαστε και να
ανοιχτούμε στους νέους των καιρών ορίζοντες συμμετέχοντες ενεργά στην διαμόρφωσή
τους. Ο Αλεξανδρινός με τα ιστορικά του ποιήματα άνοιξε τον δρόμο, ο Κωστής Παλαμάς
μίλησε για την Μεγάλη Ιδέα μέσω ποιητικών του συνθέσεων αυτήν συνεχίζει η Αρβελέρ
επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον της στην Συνέχεια του Ελληνισμού και την διάδοση
του μηνύματός του. Η ελληνική γλώσσα γνωρίζει τα κατατόπια και κατορθώνει όχι πάντα
ευθύγραμμα να ξεπερνά τους σκοπέλους των ξένων προσμείξεών της. Πικρή η ιστορική
διαπίστωσή της όταν σε στίχο της γράφει «κι ότι ποτέ η Παναγία δεν στάθηκε ελεούσα»,
βλέπε ποίημά της «Υποθέσεις», αλλά αληθινή και προέρχεται από τον ρεαλισμό της διατύπωσης
της Ιστορικής ερμηνείας. Όμηρος και Δον Κιχώτης τα απαραίτητα εφόδια, ενώ η Βασιλεύουσα,
η Κωνσταντινούπολη σαν τόπος και σαν συμβολισμός απασχολεί την θεματική αρκετών
ποιημάτων τους. Ποιήματα που ο τίτλος τους εκφράζει συμπυκνωμένα την ουσία τους.
Δεν απουσιάζουν και τα μεταιχμιακά γεγονότα του 13 αιώνα, την περίοδο της Αλώσεως,
των Ακριτικών Επών. Και τα ποιήματά της που έχουν να κάνουν με την Ελληνική Γλώσσα,
την Γραφή. Μότο από λόγια του Πώλ Βαλερύ, του Δάντη, του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου,
σπαράγματα από τον Ακάθιστο Ύμνο, αλλά και του Ευριπίδη, του Αθήναιου, του Θουκυδίδη,
του Γουστάου Φλωμπέρ και του Απόκρυφου Ευαγγελίου του αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη
μας εισαγάγουν στην ποιητική θεματολογία των ποιημάτων της. Πέρα από τους αρχαίους
ποιητές Στησίχορο και Σαπφώ, πέρα από φράσεις του Σιμωνίδη, την Ωραία Ελένη και
την προφήτιδα Πυθία, η πόλη μας ο Πειραιάς αναφέρεται «ως υδατογραφία» σε ποίημά
της και φυσικά σε διάφορες ιστορικές φάσεις της η Αθήνα. Ο Μέγας Αλέξανδρος και
ο Καραγκιόζης και η Σεφερική Γοργόνα κάνουν την παρουσία τους μέσα στα ποιήματά
της. Η Ρωμιοσύνη όπως την απεικόνισε ο Γιάννης Ρίτσος αποτελεί το κεντρικό της ενδιαφέρον
της Βυζαντινολόγου καθηγήτριας η οποία είναι ίσως η πρώτη ιστορικός επιστήμονας
από την γενιά της η οποία έστρεψε το επιστημονικό και ερευνητικό της ενδιαφέρον
προς την Βυζαντινή περίοδο, την Βυζαντινή Αυτοκρατορία ως συνέχεια της Κλασικής
των Εθνικών Ελλήνων Αρχαιότητας. «Το γένος όμως Έλλην πρό αιώνων,/ και τώρα Χριστιανός
μέχρι θανάτου,/ φανατικός κι ορθόδοξος ακραίος.» μας λέει σε ποίημά της, «Ελληνορωμαίος
Μάρτυρας». Της πρώτης της συλλογής «Ελληνική Συνέχεια» Ποιήματα Ιστορίας. Η συλλογή αποτελείται από 50 ποιήματα
διαχωρισμένα σε μικρέ ενότητες.
Ένας ποιητικός λόγος, Μαθήματα Ιστορίας πέρα
από ποιητικούς «τυμβωρύχους» του λαϊκισμού και του άκαιρου εθνικισμού, από «πατριδοκάπηλων»
ιστορικές θεωρίες και πολιτικά τσιτάτα. Χριστιανοί Άγιοι και Αρχαίοι των Εθνικών
Ελλήνων Ήρωες περπατούν σιμά μας, αρχαίοι Θεοί και ο Χριστός συνυπάρχουν
αρμονικά μέσα στα Ποιήματα αυτά, ο Γολγοθάς και η Μακρόνησος ομού, οι Χριστιανοί
Σταυροφόροι και οι Μαραθωνομάχοι στο ίδιο ποιητικό κάδρο, πρόσωπα, μύθοι,
καταστάσεις, εποχές, δύσκολα διλήμματα και ιστορικές διφορούμενες επιλογές, άθλα
και αθλήματα Αυτοκρατόρων, η φιλόσοφος Υπατία και ο Ιουστινιανός και η Θεοδώρα,
η Στάση του Νίκα και η Τροία όλα όσα η παράδοση του Ελληνισμού συγκράτα στην ροή
του και η Ποίησή της, τα Ποιήματά της τα οποία δεν το κρύβει βρίσκονται κάτω από
την νοερή πνευματική ομπρέλα του Μικρασιάτη ποιητή Γιώργου Σεφέρη.
Μια σοφή
ελληνίδα «γιαγιά» Δασκάλα παιδαγωγός η οποία ήξερε να μεταποιεί την ιστορική
φορεσιά της σε ποιητική με την οποία προστάτευε την «Ελληνική Συνέχεια» όπως την
είχε βιώσει και ζήσει στην διαδρομή της ζωής της.
Αξίζουν της προσοχής μας οι τρείς αυτές
της ποιητικές συλλογές, που μας αποκαλύπτουν το άλλο ουσιαστικό πρόσωπο της Ελληνίδας
Βυζαντινολόγου και καθηγήτριας Ιστορίας Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ.
Γιώργος Χ. Μπαλούρδος
Πειραιάς 19 Φεβρουαρίου
2026
Αύριο η Αττική
Γη θα υποδεχθεί τον επίγειο χρόνο της.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου