Τζαίημς Τζόϋς, λυρικά τραγούδια και στίχοι

 

Τ Ζ Α Ι Η Μ Σ  Α Υ Γ Ο Υ Σ Τ Ο Σ  Τ Ζ Ο Ϋ Σ

(Δουβλίνο 2/2/1882- Ζυρίχη 13/1/1941)

«Γέρο πατέρα, γέρο Πλαστουργέ, βοήθα με τώρα  και πάντα να είμαι χρήσιμος». James  Joyce, “Portrait of the Artist as young man”

 

ΛΥΡΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΧΟΙ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΡΛΑΝΔΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

          1.

Ώ, το πράσινο τριανταφυλλάκι,

στο μικρό πράσινο αγρό.

          2.

Ώ, το πράσινο τριανταφυλλάκι.

          3.

Τραλαλά λαλά

Τραλαλά τραλαλαλό,

Τραλαλά λαλά,

Τραλαλά λαλά, σελ. 7

     --//--

          4.

Τα μάτια ξερριζώνει,

Ζήτησε συγγνώμη,

Ζήτησε συγγνώμη,

Τα μάτια ξερριζώνει.

 

Ζήτησε συγγνώμη,

Τα μάτια ξερριζώνει,

Τα μάτια ξερριζώνει,

Ζήτησε συγγνώμη. Σελ. 8

        --//--

          5.

Ντίνγκ, Ντάνγκ! Η καμπάνα του πύργου!

Αντίο, μάνα μου!

Θάψτε με στο παλιό κοιμητήρι

Δίπλα στο μεγάλο μου αδελφό.

Το φέρετρό μου να ‘ναι μαύρο,

Και πίσω μου έξη άγγελοι.

Δυό να τραγουδούν και δυό για να παρακαλούν

Και δυό για να μου πάρουν την ψυχή. Σελ. 24

          --//--

           6

Ώ, ελάτε όλοι εσείς οι Ρωμαίοι Καθολικοί

πού δεν πατήσατε ποτέ στην εκκλησία. Σελ. 35

          --//--

          7.

Και καθώς ο Τάιζον ίππευε

για την Ιερουσαλήμ

έπεσε κ’ έκανε μπλήμ! Σελ. 80

          --//--

 8.

Τα νιάτα και η τρέλλα

Παντρεύουνε τους νιούς.

Έτσι λοιπόν, αγάπη μου,

Δεν μένω άλλο κοντά σου.

 

Ό,τι δεν διορθώνεται, βεβαίως,

Καταστρέφεται, βεβαίως,

Για τούτο και ‘γω φεύγω

Για την Αμέρικα.

 

Η αγάπη μου είν’ όμορφη.

Η αγάπη μου είναι λυγερή.

Είναι σαν το ουίσκι το καλό

Όταν είναι καινούργιο.

 

Μα σαν το πάρη ο καιρός

Και αρχίση να κρυώνη

Ξεθύμανε και χάθηκε

Σαν τη δροσούλα του βουνού. Σελ. 87-88

          --//--

          9.

Είσαι χλωμός από την έγνοια

Πού σου ‘φερε το ανέβασμα στον ουρανό

Χωρίς τα μάτια σου να φεύγουν απ’ τη γη

Και η περιπλάνησή σου η ασυντρόφευτη… σελ. 96

(στίχοι του Μ.Π. Σέλλεϋ)

          --//--

          10.

Εκείνου που τα πόδια είναι σαν του ελαφιού,

κάτω απ’ την αιώνια απειλή. Σελ. 166

(στίχοι του Νιούμαν)

          --//--

          11.

Πουθενά δεν ήμουν χειρότερα από δω. Σελ. 177

(στίχος του Μπέν Τζόνσον)

          --//--

          12.

Ο κισσός θρηνεί πάνω στον τοίχο,

και θρηνεί και πλέκεται πάνω στον τοίχο,

ο κίτρινος κισσός πάνω στον τοίχο,

ο κισσός, ο κισσός πάνω στον τοίχο. Σελ. 179

          --//--

          13.

Πάνω σ’ ένα ψεύτικο πανί

Με μιά στέκα σκεβρή

Και μιά μπάλλα του μπιλιάρδου. Σελ. 193

          --//--

          14.

Στις φλογισμένες στράτες δεν απόστασες

Του αμαρτωλού αγγέλου πειρασμέ;

Για μαγεμένες μέρες άλλο μή μιλάς.

          --

Τα μάτια σου κατάκαιγαν του ανθρώπου την καρδιά

και τον κρατάς στα χέρια σου παιχνίδι.

Στις φλογισμένες στράτες δεν απόστασες;

          --

Πάνω απ’ τη φλόγα ο καπνός της προσευχής

Απ’ τον ωκεανό αχτίδα την αχτίδα ανεβαίνει.

Για μαγεμένες μέρες άλλο μη μιλάς. Σελ. 220

          --//--//

           15

Οι τσακισμένες μας οι πένθιμες φωνές

Σε ύμνο ευχαριστήριο ανεβαίνουν.

Στις φλογισμένες στράτες δεν απόστασες;

 

Την ώρα που τα χέρια υψώνουν

Ξέχειλο τ’ άγιο Δισκοπότηρο

Για μαγεμένες ώρες άλλο μή μιλάς. Σελ. 224

           --//--

           16

Στις φλογισμένες στράτες δεν απόστασες,

του αμαρτωλού αγγέλου πειρασμέ;

Για μαγεμένες μέρες άλλο μη μιλάς.

 

Τα μάτια σου φλογίσανε του ανθρώπου την καρδιά

Και θέληση δεν έχει πιά δική του.

Στις φλογισμένες στράτες δεν απόστασες;

 

Πάνω απ’ τις φλόγες ο καπνός της προσευχής

Απ’ τον ωκεανό αχτίδα την αχτίδα ανεβαίνει.

Για μαγεμένες μέρες άλλο μη μιλάς.

 

Οι τσακισμένες μας λυπητερές κραυγές

Σε ύμνο ευχαριστήριο ανεβαίνουν

Στις φλογισμένες στράτες δεν απόστασες;

 

Την ώρα της θυσίας τα χέρια υψώνουν

Ξέχειλο τ’ Άγιο Δισκοπότηρο.

Για μαγεμένες μέρες άλλο μη μιλάς.

 

Τη νοσταλγία των ματιών μας ακόμα κρατάς

Με τη νωθρή ματιά και τα πληθωρικά σου μέλη.

Στις φλογισμένες στράτες δεν απόστασες; Σελ. 226

          --//--

           17

Ούνα κι Αλήλ, τα πρόσωπά σας χαμηλώστε.

Σαν χελιδόνι που κοιτάζει την φωλιά

Πρίν πλανηθή στη θάλασσα την ανοιχτή

Τους βλέπω κάτω απ’ τη στέγη του σπιτιού. Σελ. 228

           --//--

           18

Και όταν παντρευτούμε

Ώ, τί ευτυχισμένοι πού θα ζούμε

Γιατί αγαπώ τη Ρόζη Ο’ Γκρέιντυ τη γλυκειά

Κ’ η Ρόζυ Ο’ Γκρέιντυ εμένα αγαπά. Σελ. 247   

  ΜΙΚΡΕΣ  ΦΡΑΣΕΙΣ-ΑΣΤΕΙΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑΚΙΑ

          Α.

Ο Γούλσεϋ πέθανε στο Αββαείο του Λέστερ,

κ’ οι καλόγεροι τον έθαψαν εκεί.

Η γάγγραινα είναι αρρώστια των φυτών,

Ο καρκίνος είναι αρρώστια των ζώων. Σελ.10

          Β.

(Στήβεν Δαίδαλος

Προκαταρτική

Κολλέγιον Κλόνγκοουζ Γούντ

Σάλλινς

Κομητεία Κίλνταιαρ

Ιρλανδία

Ευρώπη

Γη

Σύμπαν)

Στήβεν Δαίδαλος είναι το όνομά μου

Ιρλανδία είναι η πατρίδα μου

Κλόνγκοουζ η κατοικία μου

Ο ουρανός η προσδοκία μου. σελ. 16

          Γ.

Δεν μπορείς να τ’ αποφύγης.

Θα τίς φάς.

Άντε, βγάλε το βρακί σου

Και μην κλαψουράς. Σελ. 45

           Δ.

Η Λόττη Κόλλινς τα βρακί της έχασε.

Δεν θα της δώσης το δικό σου δανεικό; Σελ. 199

 

Σχετικές Σημειώσεις:

          «Οι σημαντικότεροι συγγραφείς της Χαοτικής Εποχής μας είναι ο Φρόιντ, ο Προύστ, ο Τζόις, ο Κάφκα, που ενσαρκώνουν τα πνευματικά γνωρίσματα της εποχής μας».

    Χάρολντ  Μπλούμ (Harold Bloom), «Ο Δυτικός Κανόνας» Τα Βιβλία και τα Σχολεία των Εποχών». Μτφ. Κατερίνα Ταβαρτζόγλου. Εισαγωγή-Επιμέλεια: Δημήτρης Αρμάος, εκδόσεις Gutenberg 12, 2007, p.33 

            Οι Λυρικοί Στίχοι

Τ Ζ Α Ι Η Μ Σ  Α Υ Γ Ο Υ Σ Τ Ο Σ  Τ Ζ Ο Ϋ Σ (Δουβλίνο 2/2/1882- Ζυρίχη 13/1/1941).

   Στις 13 Ιανουαρίου 2026 συμπληρώθηκαν 85 χρόνια από τον θάνατο του σημαντικότερου μοντερνιστή πεζογράφου της Δυτικής Λογοτεχνίας  Δουβλινέζου Τζαίημς Τζόϋς, ενώ στις 2 Φεβρουαρίου 2026, εορτάσαμε τα 144 χρόνια από την γέννησή του Ιρλανδού συγγραφέα. Ενός ευρωπαίου της δυτικής παράδοσης και σκέψης καλλιτέχνη, μορφωμένου και γερά καταρτισμένου λογοτέχνη, πολύγλωσσου και ερημίτη, του οποίου τα βιβλία από όταν κυκλοφόρησαν δεν πέρασαν απαρατήρητα, διαβάστηκαν, ερευνήθηκαν και μεταφράστηκαν σε διάφορες γλώσσες, έγιναν κεντρικό σημείο αναφοράς για πλήθος νεότερων γενεών συγγραφέων. Τα βιβλία που έγραψε ο Τζέημς Τζόϋς απετέλεσαν «μικρά» ή μεγάλα διαχρονικά αριστουργήματα, παρά τον όγκο τους, το πολυδαίδαλο των εσωτερικών αναφορών τους, των εσωτερικών εκατοντάδων κειμενικών παραπομπών της θεματογραφίας του. Τα έργα του πλημμυρίζουν από θραύσματα Βιβλικών ιερών και αγιολογικών κειμένων, ύμνων και προσευχών της δυτικής θρησκευτικής παράδοσης.  Μικρά και μεγάλα αποσπάσματα από διάφορες αρχαίες και σύγχρονες γλώσσες, θεατρικές εσωτερικές της φωνής του συνομιλίες με δραματικά αιώνια μεγαλουργήματα όπως ο «Άμλετ» του ελισαβετιανού δραματουργού Ουίλλιαμ Σαίξπηρ. Στίχοι, στροφές και φράσεις, λέξεις από ποιητικές συνθέσεις άγγλων και άλλων ποιητών, ανάλαφρα, παιγνιώδη στιχάκια, χαριτωμένα παιδικά και ερωτικά Ιρλανδέζικα ποιήματα και τραγούδια, ακόμα και μουσικές νότες πενταγράμμου συναντάμε στο επικό του θησαυρό «Οδυσσέας». Φράσεις αλλόκοτες, δύσκολες στη νοηματική τους κατανόηση και απόδοση σε άλλη γλώσσα, ήχοι προερχόμενοι από διάφορες γλωσσικές παραδόσεις και νοηματικούς χρωματισμούς, δυνατότητες αντιστοιχίας σε άλλη γλωσσική μεταφορά τους και ερμηνεία τους. Ένας λόγος γεμάτος παρωδία, συμβολισμούς και λεπτή εσωτερική ειρωνεία που, όμως αγαπήθηκε και εξερευνήθηκε πολλαπλά. Απετέλεσε η δυσπρόσιτη αυτή γραφή ακόμα και στο αναγνωστικό πλησίασμά της πεδίο σημαντικής και σταθερής έρευνας και εξέτασης των διαφόρων επιπέδων προσέγγισής της και διαβάσματός της. Τα βιβλία του Τζέημς Τζόϋς ανήκουν στην εκλεκτή-μέσα στον ανθώνα της παγκόσμιας γραφής καρποφόρων δέντρων του πολιτισμού μας- και ίσως «εξαίρεσης» μιάς κατηγορίας  έργων που απαιτούν ειδικές δυνατότητες των πολλαπλών πλησιασμάτων τους που ανοίγονται μπροστά μας μόλις τα πιάσουμε στα χέρια μας και αρχίζουμε να τα διαβάζουμε. Η δομή τους και η εσωτερική λειτουργική τους οργάνωση και οικοδόμηση είναι έτσι σχεδιασμένη ώστε απαιτούνται πολλαπλά κλειδιά αποκωδικοποίηση τους, και μάλιστα, από ένα μάτι έμπειρο πάνω σε ζητήματα έργων πολιτιστικής παράδοσης της ανθρωπότητας, έναν εξοικειωμένο με τα κλασικά ποιητικά έργα της αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής γραμματείας, ιδιαίτερα το Ομηρικό Έπος «Οδύσσεια» αλλά και οι κατοπινές μεταλλαγές του στον χρόνο και στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο Τζέημς Τζόϋς με γερές σπουδές πάνω στην φιλολογία και την φιλοσοφία πέρασε το μεγαλύτερο μέρος των χρόνων της ζωής του μαζί με την γυναίκα του και την οικογένειά του σχεδόν αυτοεξόριστος από συνειδητή πολιτική και κοινωνική επιλογή. Το έμφυτο συγγραφικό ταλέντο του φαίνεται από την πρώτη στιγμή παρά τον ερμητισμό της γραφής του. Η ευελιξία της σκέψης του είναι αποκαλυπτική, η συνθετική ικανότητα του μυαλού του, όσο λίγων αγγλόφωνων λογοτεχνών, η πολυστροφία και άνεσή του να κινείται σε διαφορετικά επίπεδα δικών του εκλεκτικών και αγαπητών διαβασμάτων του από την αγγλική παράδοση. Οι εσωτερικές του συγγενικές εσωλογοτεχνικές δηλώσεις και υποδηλώσεις είναι εκατοντάδες που τον βοηθούν στον σχεδιασμό του θέματός του, που, δεν είναι άλλος από την σταδιακή ωρίμανση του παιδιού και του εφήβου, στα στάδια της ενηλικίωσής του και της ωρίμανσής του. Πίσω από όλα τα προσωπεία των μορφών της γραφής του, κρύβεται ο νέος φυγάς θεόθεν και αλήτης Ήρωας πλάνης Οδυσσέας των σύγχρονων καιρών μας. Ο Ελληνικός ισχυρός και διαχρονικός ελκυστικός στην σύλληψή του και στο αιώνιο περιπετειώδες ταξίδι του πανάρχαιος συμβολικός αυτός Μυθικός Ήρωας στις πολλαπλές μεταμορφώσεις και παραμορφώσεις του, μεταπλάσεις του στον χρόνο. Προσαρμογές του Ομηρικού Επικού και λαϊκού αυτού Ήρωα με το βαρύ της ανθρώπινης Μοίρας φορτίο στους ώμους του, που αγωνίζεται μέσα από δύσκολες και επικίνδυνες περιπέτειες να επιστρέψει, να φτάσει στην «Ιθάκη» του, στον τελικό προορισμό του. Ο συγκεφαλαιωτικός αγώνας του συνειδητού ανθρώπου όπως τον φαντάστηκε ο έλληνας επικός ποιητής ο Όμηρος και μας τον σκιαγράφησε στο έργο του «Οδύσσεια», στην διαρκή αμάχη Θεών και Ανθρώπων. Οργανική και λειτουργική συνέχεια του πρώτου της νιότης του Ομήρου Έπους της πασίγνωστης «Ιλιάδος». Ο κεντρικός Ομηρικός Μυθικός Ήρωας και το Ποιητικό Έπος- Θρύλος με το οποίο τον σκέπασε ο προφορικός λόγος των πρώτων αοιδών και η ραψωδική γραφή του Ομήρου, διασώθηκε και διάβηκε μέσα στον χρόνο και την ιστορία του παγκόσμιου πολιτισμού και των γραμμάτων μέχρι των ημερών μας, σαν ένας ακόμα κυρίαρχος στις συνειδήσεις των ανθρώπων, αποκαλυπτικός στις μεταφυσικές του προεκτάσεις και ισχυρός στις κοινωνικές συμβολικές του διαστάσεις ενεργός και καρποφόρος Μύθος ζωοποιού ανάσας της Ανθρώπινης ατομικής περιπέτειας του κάθε ενός μας πάνω στην πολιτισμική σκηνή του Κόσμου μας. Ο «Οδυσσέας» ως φωτεινή και μαζί ομιχλώδη μορφή σκιαγραφήθηκε με εκπληκτική έμπνευση, φιλοτεχνήθηκε με σοφή μαεστρία και συμβολιστική δυναμική, σαν μία ακόμα συναρπαστική παραμυθιακή περιπετειώδη «εξωτική» αφήγηση σε διάφορα έργα Αρχαίων Ελλήνων Ποιητών και Τραγικών, σύγχρονων Ελλήνων ποιητών όπως ο Νίκος Καζαντζάκης και δεκάδων ποιητών και πεζογράφων του Δυτικού Κόσμου. Η αρχαία ελληνική αναζήτηση της επιστροφής στην «Ιθάκη» είναι ο Προφητικός Εβραιοχριστιανικός και Εκκλησιαστικός Μύθος της προσδοκίας του «Παραδείσου», είναι ο «Χαμένος Παράδεισος» του Μίλτων, ο «Τελευταίος Ορίζων», η «Οδύσσεια» του Νίκου Καζαντζάκη, το Ταξίδι με τα πολλά ηδονικά μυρωδικά του Αλεξανδρινού ποιητή Κωνσταντίνου Π. Καβάφη, το όνειρο του Ελληνισμού επιστροφής στα Βυζαντινά εδάφη της Βασιλεύουσας. Η δοξαστική περιπέτεια της μυστικής ποιητικής του Οδυσσέα Ελύτη. Το διαρκώς μέσα στον ελληνικό ιστορικό χρόνο της παράδοσής μας μετακινούμενο «Χαμένο Κέντρο» του Ζήσιμου Λορεντζάτου, η δική του «Μικρά Σύρτις». Για τον απανταχού Ελληνισμό των Ελλήνων είναι το ατελεύτητο ταξίδι της διασποράς και διάδοσης της ελληνικής λαλιάς, της ελληνικής γλώσσας στα πέρατα της οικουμένης. «Κανένας χαρακτήρας τη δυτικής λογοτεχνίας δεν έχει τη διάρκεια του Οδυσσέα, αυτού του ομηρικού ήρωα που είναι ευρύτερα γνωστός με το λατινικό του όνομα Ulysses. Από τον Όμηρο μέχρι τον Νίκο Καζαντζάκη, η μορφή του Οδυσσέα υφίσταται εντυπωσιακές μεταμορφώσεις στους Πίνδαρο, Σοφοκλή, Ευριπίδη, Οράτιο, Βιργίλιο, Οβίδιο, Σενέκα, Δάντη, Τσάπμαν, Καλντερόν, Σαίξπηρ, Γκαίτε, Τένισον, Τζόις, Πάουντ και Ουάλας Στίβενς, μεταξύ πολλών άλλων. Ο Ο. Μ. Στάνφορντ, στη θαυμάσια μελέτη του Το Θέμα του Οδυσσέα (The Ulysses Theme) (1963), αντιπαραθέτει τον χαμηλόφωνο αλλά αρνητικό χειρισμό του Βιργιλίου με τη θετική ταύτιση του Οβιδίου, σε μια σύγκριση που καταδεικνύει τις δύο βασικές προσεγγίσεις οι οποίες πάντα θα αντιμάχονται στις μεταμορφώσεις του ήρωα, ή του ήρωα—κακού» σημειώνει ο Χάρολντ Μπλούμ, στον «Δυτικό Κανόνα του» σελ. 129. Προεκτείνοντας τα χρονολογικά όρια της σύγχρονης Ιστορίας της Ανθρωπότητας, η «Ιθάκη» και ο «Οδυσσέας» της δεν έχει πλέον την παλαιά γεωγραφική ελληνική εντοπιότητα, δεν είναι η «Λευκάδα», είναι το Αμερικάνικο Ελντοράντο των κατοίκων της Νέας Αμερικάνικης Ηπείρου, είναι οι σύγχρονοι Ήρωες και Αντί Ήρωες της Κινηματογραφικής Τέχνης. Η διαρκής πάλη του Ανθρώπου για Ελευθερία, Ανεξαρτησία, Δικαιοσύνη, Ισότητα. Είναι Η «Άλλη Χώρα» του Τ. Σ. Έλιοτ, η Μεσσιανική Πολιτική Ουτοπία του Γιάννη Ρίτσου. Όσον αφορά τώρα την πρόσληψη του Ομήρου από τους Σύγχρονους Έλληνες Ποιητές ας προσθέσουμε έναν μόνο τίτλο παλαιάς και καλής μελέτης, αυτής του David Ricks, «Η ΣΚΙΑ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ», Δοκίμιο για τη Νεοελληνική Ποίηση (1821-1940) μετάφραση Αριστέα Παρίση, εκδόσεις Μ. Καρδαμίτσα, 1993. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ανάγνωσης εντάσσεται και η γραφή του Τζέημς Τζόϋς. Μια σύγχρονη ακόμα λογοτεχνική γραφή και το ομιχλώδες ή σκοτεινό ύφος του συγγραφέα της. Το περιπετειώδες και δαιδαλώδες της σκέψης του, την ερμηνευτική δισημία των φράσεών του, την πολλαπλή σημασία των λέξεών του, τα λεκτικά του ισορροπημένα παιχνίδια, το «εμπρεσιονιστικό» βάθος και πλάτος της ματιάς του, του λογοτεχνικού του πανοραμικού καμβά. Την διαρκή, ατέλειωτη συσσώρευση πολιτιστικών γνώσεων, δάνειες αναφορές από εκατοντάδες έργα και ονόματα κλασικών δημιουργών της αγγλικής και όχι μόνο παράδοσης, ονομάτων σχεδόν άγνωστών μας. Την ανοιχτή του συνομιλία με τον σοφό Ελισαβετιανό δραματουργό Ουίλλιαμ Σαίξπηρ και ιδιαίτερα με το εμβληματικό του έργο «Άμλετ».

Ορισμένες φορές διαβάζοντας τα βιβλία του Τζαίημς Τζόϋς έχεις την αίσθηση ότι βρίσκεσαι μέσα στον εικαστικό πίνακα τον Κήπο των φιλοσόφων, κάτι που δίνει την αίσθηση μιάς αριστοκρατικής αίγλης στον αναγνώστη, με τον συσσωρευμένο «βομβαρδισμό» μιάς τέτοιας ποικιλίας γνώσεων, παράθεσης αποσπασμάτων και ονομάτων και μάλιστα σε πάνω από μία γλώσσες. Οτιδήποτε πεζό μας έδωσε ο Τζέημς Τζόϋς, ακόμα και αν μας δυσκολεύει στην κατανόησή του, στο εύκολο πλησίασμα των σύγχρονων μηνυμάτων της εποχής μας που κομίζει, απετέλεσε θέμα για ένθερμη συζήτηση και γονιμοποιό σχολιασμό από τους πνευματικούς κύκλους, τις πανεπιστημιακές σχολές και σπουδαστήρια της αγγλικής φιλολογίας, γραφή αναφοράς για τις επόμενες γενιές των λογοτεχνών του δυτικού κόσμου και λογοτεχνίας. Όσον αφορά την τύχη του στην Ελλάδα, υπήρξε και εξακολουθεί να είναι αρκετά ανοδική. Γράφτηκαν μελέτες, βλέπε ποιήτρια Μαντώ Αραβαντινού, μεταφράστηκαν βιβλία για το έργο του, βλέπε Ουμπέρτο Έκο, δεκάδες άρθρα έχουν δημοσιευτεί σε περιοδικά και εφημερίδες παρουσιάζοντάς τον μας. Από τους πρώτους που μας έφερε σε επαφή με την φωνή του αν δεν λαθεύω είναι ο ποιητής Τάκης Παπατσώνης. Μυθιστορήματά του έχουν μεταφραστεί και εξακολουθούν να μεταφράζονται στα ελληνικά μέχρι και σήμερα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι εκδόσεις «Γαλαξίας- Ερμείας» που σε μετάφραση Μ. Σ. στην Βιβλιοθήκη Ξένων Συγγραφέων έχουμε το έργο του «ΤΟ ΠΟΡΤΡΑΙΤΟ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ», σε εικόνα εξωφύλλου του Γιάννη Τσαρούχη, τρίτη έκδοση Απρίλης 1978 από όπου μεταφέρω όλους του λυρικούς των ποιημάτων στίχους και φράσεις, ημιστίχια και ολόκληρα Ιρλανδικά τραγούδια που βρίσκονται διάσπαρτα μέσα στις σελίδες του μυθιστορήματος και στις 5 ενότητές του. Η ίδια συγγραφική μέθοδος υιοθετεί και στα άλλα του έργα ο Ιρλανδός συγγραφέας, χαρακτηριστικά στα 18 Επεισόδια του έργου του «ΟΔΥΣΣΕΑ» τα οποία το κάθε ένα φέρει ως τίτλο το όνομα ή ένα επεισόδιο της Ομηρικής «Οδύσσειας» πχ. 1 «Τηλέμαχος», 2. Νέστορας», 10 «Οι Συμπληγάδες», 17 «Ιθάκη» κλπ, όλο το δυτικό αυτό σύγχρονο έπος του 20^ου αιώνα, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά μέρος των Επεισοδίων του στα Γαλλικά το Καλοκαίρι του 1924 σε μετάφραση των Βαλερύ Λαρμπώ και Ωγκύστ Μορέλ. Κυκλοφόρησε μετά από τις γνωστές μεταφραστικές και εκδοτικές περιπέτειες τον Φλεβάρη του 1929 στα Γαλλικά (ήταν απαγορευμένη η αγγλική του έκδοση) έχουμε ένα σύγχρονο Έπος περίπου 800 σελίδων το οποίο είναι μία μικρή επίτομη λογοτεχνική «λογιστική εγκυκλοπαίδεια». Στα ελληνικά το τόλμημα αυτό το έφερε σε πέρας με μεγάλη μεταφραστική επιτυχία ο ποιητής, σκηνοθέτης,  δοκιμιογράφος και πεζογράφος από την Ζάκυνθο Σωκράτης Καψάσκης (19/2/1928- 28/8/2007). Ο Ζακυνθινός κινηματογραφιστής είχε και την ιδιοκτησία του Σινέ- Τέχνης «Στούντιο» στην πλατεία Αμερικής. Το 1990 οι εκδόσεις «Κέδρος» αποτολμούν και εκδίδουν το ογκώδες αυτό λογοτεχνικό βιβλίο. Τζαίημς Τζόϋς, «ΟΔΥΣΣΕΑΣ», μετάφραση- Αντί Προλόγου, Σωκράτης Καψάσκης. Επιμελητής της έκδοσης είναι ο πεζογράφος Ηλίας Χ. Παπαδημητρακόπουλος, σελίδες 822. Η ελληνική έκδοση η οποία έγινε κυρίως από τα Γαλλικά δίχως να παραγνωρίζει και την Αγγλική γλώσσα και επικουρικά σε δύσκολα σημεία της και την επικουρία της Γερμανικής παραμένει ακόμα και σήμερα ένας φοβερός άθλος. Παρά το Ευρωπαϊκό Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης που έλαβε το 1992 η έκδοση και ο μεταφραστής. Το να καταπιαστεί κανείς με ένα τέτοιο «πολυπλόκαμο» γλωσσικά, υφολογικά και νοηματικά και ερμηνευτικά έργο, χρειάζεται μητρικές γνώσεις της Γαλλικής και Αγγλικής που, όπως φαίνεται διέθεται ο έλληνας μεταφραστής και προπαντός απαιτεί ο μεταφραστής να διαθέτει μεγάλη αγάπη για το έργο και ακόμα μεγαλύτερη αγάπη για την ελληνική γλώσσα. Γιατί, στα μεγάλα, κλασικά αυτά καταθετήρια του παγκόσμιου πολιτισμού η Ελληνική Γλώσσα και η Ελληνική Εκφραστική αναμετράται με έργα ξένα προς την δική της παράδοση, σε ένα γλωσσικό περιβάλλον και λογοτεχνικό πεδίο που ίσως και να μην έχει να κάνει με την δική της γλωσσική ιδιοπροσωπεία και πολιτιστική παράδοση. Αν για οποιονδήποτε δικαιολογημένο ή αδικαιολόγητο λόγο αποτύχει ο μεταφραστής ή (μεταφράστρια) στην δουλειά που ανέλαβε ή αποπειράθηκε αποτυγχάνει-αν δεν λαθεύω- μαζί του και η ελληνική γλώσσα. Φαίνεται δηλαδή στο τελικό μεταφραστικό αποτέλεσμα κάπως πιο φτωχή σε σχέση με την αδερφή της ξένη γλώσσα στην μεταξύ τους συνομιλία. Ευτυχώς αυτόν τον μεταφραστικό σκόπελο και κίνδυνο, τον ξεπέρασε ο ποιητής Σωκράτης Καψάσκης με μεγάλη επιτυχία. Το αποτέλεσμα που μας πρόσφερε ήταν δίχως υπερβολή ό,τι καλύτερο είχε να δώσει η ελληνική γλώσσα στην ανοιχτή συνομιλία της με ένα ξενόγλωσσο έργο με τις άπειρες λεκτικές και νοηματικές δυσκολίες στο κέντρο και την περιφέρεια της δομής και αρχιτεκτονικού σχεδιασμού του. Ένα Έπος, που ενδέχεται να μην το απεύθυνε ο συγγραφέας του στο ελληνικό κοινό παρά τον αφετηριακό μυθικό πυρήνα της γέννησής του. Και στα 18 Επεισόδια του «Οδυσσέα» συναντάμε Ιρλανδικά ποιήματα, τραγούδια, στίχους, στροφές, ποιητικές φράσεις, αποσπάσματα, θραύσματα σε διάφορες γλώσσες και από διάφορες παραδόσεις ποιητικά σπαράγματα, παρωδίες, ειρωνικά πειράγματα, σάτιρα, ψαλμοί θρησκευτικοί, ιεροί ύμνοι, κατάλογοι Βιβλίων, ονοματολόγια, κατεβατά από ειδικότητες, τραγούδια, παιδικά τραγουδάκια, ποιήματα και στίχοι. Παραδείγματος χάριν εκεί που την σκέψη μας σαν αναγνώστες απασχολεί η σοβαρή διατύπωση της πρότασης: «Η σκέψη είναι η σκέψη της σκέψης. Γαλήνια λαμπρότητα. Η ψυχή είναι με κάποιο τρόπο όλα όσα υπάρχουν’ η ψυχή είναι η μορφή των μορφών. Γαλήνη ξαφνική, απέραντη, απαστράπτουσα’ η μορφή των μορφών.».  Και εκεί που στέκεσαι και συλλογίζεσαι αν είναι ταυτολογία «Η σκέψη είναι η σκέψη της σκέψης» ή την ταύτιση της αφηρημένης έννοιας «ψυχή» κάτι διαρκώς μεταβαλλόμενο στον εντοπισμό και αναγνώρισή του, με κάτι το υλικό, το χειροπιαστό και αναγνωρίσιμο που είναι η «μορφή» μερικές γραμμές παρακάτω έχει το δίστιχο: «Ρώτα με, ρώτα με, ράντυ ρίρο/ ο πατέρας μου μου ‘δωσε σπόρους να σπείρω.» ή τρείς σελίδες παρακάτω: «Της πόρνης η κραυγή από γωνίας εις γωνίαν/ θα υφάνει το σάβανο της γηραιάς Αγγλίας.». Από το δεύτερο Επεισόδιο με τίτλο «Νέστορας». Σε αυτόν το πεζολογικό ρυθμό κυλάνε τα Επεισόδια του Έπους. Και αυτό το «σκωτσέζικο ντουζ» συν όλα τα άλλα που απασχολούν και εικονογραφεί στο σύγχρονο αυτό Έπος ο Τζέημς Τζόϋς κατόρθωσε γλωσσικά να «δαμάσει» ο έλληνας μεταφραστής. Αυτόν τον ποιητικό και στιχουργικό πλούτο, τα τραγούδια της ιδιαιτέρας του πατρίδας της Ιρλανδίας θέλησα να αναρτήσω ξεχωριστά, να τα αποκανδράρω από τις σελίδες του έργου και να δώσω την λυρική τους εικόνα και άρωμα ξεχωριστά, αρχινώντας από το έργο του: «Το πορτραίτο του καλλιτέχνη» μια και η μνημειακή έκδοση του «Οδυσσέα» και τα άλλα του μεταφρασμένα στα ελληνικά έργα πχ. «Δουβλινέζοι» χρειάζονται επιμελέστερη επεξεργασία και οργάνωση. Στο παρόν πειραματικό μας σημείωμα συναντάμε και στίχους που από την αναφορά του Τζόϋς ενδέχεται να είναι αλλουνού άγγλου ποιητή, το όνομα του οποίου θέτω σε παρένθεση.

Μεγάλος πειρασμός αλλά άστοχος και τον απέφυγα να αντιγράψω τον «κατάλογο αυτών των βιβλίων» που σύναξε ο Τζέημς Τζόϋς της σελίδας 733-734 ή ορισμένους θρησκευτικούς ύμνους και αποσπάσματα ιερών κειμένων που θα κέντριζαν το ενδιαφέρον του αναγνώστη περισσότερο ίσως από την σχολαστική αναφορά άλλων καταστάσεων. Αλλά οψόμεθα.

    Πρωτότοκος γιός πολύτεκνης οικογένειας (δεκατρία παιδιά από τα οποία επέζησαν τα δέκα) γεννήθηκε στο Δουβλίνο από πατέρα αντικληρικό και φιλελεύθερων πολιτικών αντιλήψεων, υποστήριζε την πολιτική αυτοκυβέρνηση της πατρίδας του και την απόσχισή της από την Μεγάλη Βρεταννία. Η μητέρα ήταν φανατικά προσηλωμένη στον καθολικισμό. Σπούδασε στα σημαντικότερα Κολέγια της εποχής του όπως το Μπελβεντήρ, το Τρίνιτι που τα διεύθυναν Ιησουίτες δάσκαλοι, διδάχθηκε ξένες γλώσσες. Μιλούσε Κέλτικα, Λατινικά, Γαλλικά, Ιταλικά, και είχε επάρκεια στη Γερμανική και Νορβηγική. Έλαβε σημαντικές και αξιόλογες γνώσεις για την εποχή του. Η παιδεία του όπως μας φανερώνουν τα βιβλία του ήταν τεράστια. Πολύγλωσσος, πολύτεχνος, ταξιδευτής και στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του αυτοεξόριστος, εργάστηκε κατά διαστήματα σε διάφορα επαγγέλματα. Από καθηγητής αγγλικών στις σχολές Μπέρλιτς της Αυστρίας και της Τεργέστης μέχρι τραπεζικός υπάλληλος στην Ρώμη. Έζησε σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, στη Γιουγκοσλαυία, στο Παρίσι (Γαλλία), στην Ζυρίχη (Ελβετία) όπου άφησε και την τελευταία του πνοή σε ηλικία μόλις 59 ετών, ένα χρόνο μετά την έναρξη του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Το 1904 γνώρισε και παντρεύτηκε την Νόρα Μπάρνακλ αποκτώντας μαζί της δύο παιδιά. Μαζί της ξεκίνησε μία περίοδος αυτοεξορίας του που θα κρατήσει μέχρι τον θάνατό του. Την πρώτη του εμφάνιση κάνει με την ποιητική συλλογή «Μουσική Δωματίου» 1907. Ακολουθεί η συλλογή διηγημάτων του «Οι Δουβλινέζοι», ακολουθούν το μυθιστόρημά του «Το Πορτραίτο του Καλλιτέχνη σε Νεαρή Ηλικία» Η συνάντηση του Τζόϋς με τον Αμερικανό ποιητή Έζρα Πάουντ 1913 μέσω του συμπατριώτη του ποιητή Ουίλλιαμ Μπάτλερ Γέητς θα του αλλάξει τη ρότα και έπειτα από παράκληση του Έζρα Πάουντ θα συνεργαστεί με πρωτοποριακά περιοδικά της εποχής. Το 1918 τυπώνεται το έργο του « Οι Εξόριστοι» ενώ δύο χρόνια πριν πεθάνει κυκλοφορεί το βιβλίο του “Finnegans Wake”. (1939).

Παρενθετικά και εν συντομία εδώ να υπενθυμίσουμε την μεγάλη επίδραση που είχε η παρουσία και η ποίηση του Έζρα Πάουντ στους άγγλους ποιητές. Ας θυμηθούμε το όνομα του Τ.Σ. Έλιοτ.

      Ο Τζαίημς Τζόϋς θεωρείται ένας από τους αξιολογότερους λογοτέχνες των Ευρωπαϊκών Γραμμάτων. Ο «Λεοπόλδος Μπλούμ» όπως είναι ο Ήρωας του Έπους του «Οδυσσέας» εδώ να αναφέρουμε ότι το βιβλίο αυτό είναι ο απολογισμός μιάς και μοναδικής μέρας της 16 Ιουνίου 1904. Πνεύμα λοιπόν ανήσυχο, σπινθηροβόλο, στυλίστας της γραφής από τους πιο σπουδαίους της Ευρωπαϊκής Γραμματείας. Όσοι καταπιάστηκαν-παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν-με την μετάφρασή του δεν το μετάνιωσαν. Όσο για τον Επικό θρύλο του τον «Οδυσσέα» στάθηκε η αφορμή για να χρησιμοποιήσει στα έργα του την τεχνική του εσωτερικού μονολόγου στην αφήγησή του, μία τεχνική που υιοθέτησε και εφάρμοσε και η Βιρτζίνια Γούλφ στα δικά της έργα. Στην Ελλάδα, αντίστοιχη περίπτωση είναι ο πεζογράφος Στέλιος Ξεφλούδας.

          Ας κλείσουμε το παρόν σημείωμα με δύο ποιήματα από τον «ΟΔΥΣΣΕΑ».

 1., Απάγγειλε το πρώτο (ματζόρι) μέρος αυτού του τραγουδιστικού μύθου;

      Ο μικρός Χάρρυ Χιούζ και οι συμμαθητές του

      Βγήκαν έξω όλοι για να παίξουν μπάλα.

      Και η πρώτη μπαλιά που έρριξε ο μικρός ο Χάρρυ

      Πέρασε πάνω από το φράχτη του κήπου του

      εβραίου.

      Και η δεύτερη μπαλιά που έρριξε ο μικρός ο Χάρρυ

      έσπασε όλα τα παράθυρα του εβραίου. Σελ. 713

          --//--

2., Απάγγειλε το δεύτερο (μινόρε) μέρος του μύθου;

      Τότε βγήκε η κόρη του εβραίου

      Ντυμένη στα πράσινα.

      Γύρνα πίσω, γύρνα πίσω, όμορφο αγοράκι

      Και παίξε πάλι με την μπάλα σου.

 

      Δεν μπορώ να γυρίσω και δεν θα γυρίσω

      Χωρίς όλους τους φίλους μου.

     Γιατί αν το μάθαινε ο δάσκαλός μου

     Θα με τιμωρούσε.

 

     Τον πήρε από το κρινένιο χέρι του

     Και τον έμπασε μέσα στο σπίτι

     ώσπου τον οδήγησε σ’ ένα δωμάτιο

      όπου κανείς δεν μπορούσε να τον ακούσει.

      Έβγαλε από την τσέπη της ένα σουγιά

      και του ‘κοψε το κεφαλάκι.

      Και δεν θα ξαναπαίξει μπάλα πιά

      Γιατί βρίσκεται ανάμεσα στους πεθαμένους. Σελ.714

 

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

7 Φεβρουαρίου 2026

Ελλάς η χώρα των σκανδαλιάρηδων και των σκανδάλων