ΠΙΕΡ ΠΑΟΛΟ ΠΑΖΟΛΙΝΙ 5/3/1922- 2/11/1975

 

            ΠΙΕΡ ΠΑΟΛΟ ΠΑΖΟΛΙΝΙ

            (5/3/1922-2/11/1975)

     ΕΠΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

   Πέρασαν 51 χρόνια από την δολοφονία του ιταλού ποιητή, σκηνοθέτη, σεναριογράφου, πεζογράφου, «γλωσσολόγου», αιρετικού δημιουργού και αντικομφορμιστή καλλιτέχνη, καθηγητή, μαρξιστή, ομοφυλόφιλου και καθολικού Πιέρ Πάολο Παζολίνι. Μία σκοτεινή δολοφονία της 1ης προς την 2 Νοεμβρίου του 1975 στην έρημη παραλία της Όστιας που συντάραξε την Ιταλική κοινή γνώμη και εξακολουθεί να γεννά ερωτηματικά για τα κίνητρά της και στο πόσοι ήσαν στην πραγματικότητα οι δολοφόνοι του. Ακόμα και σήμερα, στο πρώτο τέταρτο του 21^ου αιώνα, γίνεται αναψηλάφηση της Δίκης και των Δικαστικών συμπερασμάτων και αποφάσεων, ενός από τους σημαντικότερους εκπροσώπους των Ιταλικών Γραμμάτων και ενός σκηνοθέτη με διεθνή ακτινοβολία του προηγούμενου αιώνα. Η δολοφονία του Πιέρ Πάολο Παζολίνι έχει γυριστεί ταινία, οι τελευταίες ημέρες της ζωής του έγιναν τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ, δόθηκαν δεκάδες συνεντεύξεις από τους στενούς άντρες και γυναίκες συνεργάτες ηθοποιούς και άλλους της έβδομης τέχνης συντελεστές που συνεργάστηκαν μαζί του. Εκδόθηκαν βιβλία, γράφτηκαν μελέτες, δημοσιεύθηκαν εκατοντάδες άρθρα στον παγκόσμιο τύπο και εξακολουθούν να δημοσιεύονται σε αφιερωματικά έντυπα του Σινεμά και όχι μόνο. Ο Ιταλικός τύπος αλλά και ο διεθνής, δεν τον λησμόνησε, σε κάθε επέτειο του θανάτου, της γέννησής του ή προβολής ταινιών του είτε μεταφράζονται εκ νέου βιβλία του, είτε δημοσιεύονται παλαιές συνεντεύξεις του ή άγνωστα στους πολλούς ποιήματά του ή παρουσιάζονται αποσπάσματα από την πλούσια αρθρογραφία του στον Ιταλικό τύπο της εποχής. Επαναπροβάλλονται και σχολιάζονται ταινίες του κάτω από νέες και μοντέρνες αναλύσεις, όπως είναι αυτή η αίσθηση του Ιερού στις ζωές και τις σχέσεις των ανθρώπων που εξέτασε με τόση επιμέλεια ο Π. Π. Παζολίνι, την σχέση ανάμεσα στον Μαρξισμό και τον Χριστιανισμό, μια και το ότι ασπάστηκε την κομμουνιστική ιδεολογία δεν τον έκανε να δηλώνει μόνο άθεος αλλά και καθολικός, υποστηρίζοντας αρκετές θέσεις της Καθολικής Εκκλησίας. Ανεβάζονται Θεατρικά του έργα σε θεατρικές σκηνές παγκοσμίως, πραγματοποιούνται Εκθέσεις εικαστικού και ενδυματολογικού ενδιαφέροντος με αυτόν τον πλούτο των ενδυματολογικών και σκηνογραφικών του προτάσεων των διαφόρων ταινιών του με τον οποίο ο Π. Π. Παζολίνι έντυνε τις ηρωίδες και ήρωές του πρωταγωνιστές. Χαρακτηριστικές οι εικόνες της δικής μας Μαρίας Κάλλας στην ταινία «Μήδεια». Ενδυματολογικές προτάσεις που δεν παρουσιάζουν μόνο ιδιαίτερο εικαστικό ενδιαφέρον αλλά και εθνογραφικό- λαογραφικό των χωρών και τοποθεσιών όπου γύρισε ορισμένες από τις ταινίες του, βλέπε «Μήδεια», «Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο», «Χίλιες και μία Νύχτες» κλπ. πέρα από τα Ιταλικά γεωγραφικά σύνορα σε άλλες ηπείρους όπως η Αφρική. Το κινηματογραφόφιλο κοινό τον κατέταξε ανάμεσα στα αγιολόγια καταραμένων δημιουργών, των παγκόσμιων καλλιτεχνών με τραγικό τέλος και ζωή βάσανο στην διαχρονική ιστορία του Παγκόσμιου Ευρωπαϊκού και όχι μόνο Πολιτισμού. Οι γνώμες για το ποιοί πραγματικά υπήρξαν οι δολοφόνοι του, αν ήταν ο νεαρός «τάξι μπόι»  Πελόζι ή ομάδα νεοφασιστών που τον παρέσυραν σε αυτό το μοιραίο ραντεβού-με ερωτικό δόλωμα- είναι ακόμα ένα ανοιχτό ερώτημα όπως το πρωτοδιατύπωσε η γνωστή ιταλίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας Οριάνα Φαλάτσι. Πέρασε μισός αιώνας και ένας χρόνος από τότε, και ο φάκελος Π.Π. Παζολίνι παραμένει ακόμα ανοιχτός. Όλοι σχεδόν (;) οι πρωταγωνιστές αυτού του δράματος έχουν  φύγει από την ζωή, το ίδιο και ο νεαρός που καταδικάστηκε και φυλακίστηκε για την δολοφονία του Ιταλού σκηνοθέτη. Η Ιταλική Κοινωνία- μια από τις ισχυρές οικονομίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης- εξελίχθηκε προσαρμοζόμενη στις νέες της οικονομίας καπιταλιστικές ανάγκες και οι παλαιοί πολιτικοί της που διαμόρφωσαν το Μεταπολεμικό πρόσωπό της και την πορεία της έχουν φύγει και αυτοί από την ζωή. Άλλες οι σύγχρονες προτεραιότητες της Ιταλικής Νεολαίας και του Ιταλικού Λαού. Η εγγονή του Μπενίτο Μουσολίνι είναι σήμερα πρωθυπουργός της Ιταλικής μπότας.

    Ο Πιέρ Πάολο Παζολίνι αυτή η μάλλον «αντιφατική» κάπως, καλλιτεχνική έντονη και ανεξάρτητη προσωπικότητα ίσως είναι στην σύγχρονη ιστορία των Ιταλικών γραμμάτων- (δεν αναφερόμαστε στις παλαιότερες γενιές των κλασικών μορφών Πετράρχης, Δάντης, Λεοπάρντι, σύγχρονων ποιητών Τζιουζέπε Ουγκαρέττι, δραματουργών Λουίτζι Πιραντέλλο, Εντουάρντο ντε Φίλιππο κλπ)- η πιο γνωστή στο ελληνικό κοινό φυσιογνωμία αλλά και αυτή που συνδέθηκε με την πολιτική κατάσταση της σύγχρονης Ελλάδας τον προηγούμενο αιώνα. Μετέφρασε στα ιταλικά τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, έγραψε πρόλογο για τα ποιήματα του Αλέξανδρου Παναγούλη, δημοσίευσε άρθρα ενάντια στην επταετία (1967-1974), έπεισε την ελληνίδα Μαρία Κάλλας να γίνει μέρος των γυναικείων κινηματογραφικών πορτραίτων του σε ταινίες του. Και φυσικά, μέσω των σπουδών του και της κλασικής του παιδείας, γνώστης των αρχαίων ελληνικών τραγωδιών και των μυθικών συμβολισμών τους γύρισε ταινίες με θέματα παρμένα από την αρχαία ελληνική κλασική δραματουργία με μεγάλη επιτυχία. Κινηματογραφικά έργα που αγαπήθηκαν από το ελληνικό κοινό που άντεξαν στον χρόνο και σηματοδότησαν ένα άλλο αισθητικής ρεύμα στην παγκόσμια κινηματογραφική βιομηχανία. Δεν θα μπορούσαμε να συμφωνήσουμε με τους ταινιοκριτικούς που υποστηρίζουν ότι όλες οι ταινίες που γύρισε έχουν την ίδια κινηματογραφική ποιοτική αξία, ορισμένες του προκαλούν ακόμα και σήμερα ερωτηματικά για το τι ήθελε να μας μιλήσει και αν υπήρξε ορθή η οπτική του ερμηνευτική και προβληματισμός όπως πχ. η σκληρή ταινία του «Σαλό». Το γενικό όμως κινηματογραφικό του πλαίσιο είναι θετικό παρά τις ελάχιστες «κοιλιές» επαναληπτικές του εμμονές και αντισυμβατικό βλέμμα. Σίγουρα πάντως, σε σχέση με άλλους Ιταλούς σκηνοθέτες του Νεορεαλισμού, είναι ο κύριος κινηματογραφικός εκφραστής που διαπραγματεύτηκε με επιτυχία, σεβασμό, ειλικρίνεια και γνώση τα αιώνια θέματα και  ψυχολογικούς «μύθους» της Αρχαίας Τραγωδίας.  Είναι τεράστια η Ελληνική Βιβλιογραφία του Πιέρ Παζολίνι στα Ελληνικά. Τις προηγούμενες δεκαετίες μετέχοντας σε αφιερώματα περιοδικών από προσωπικές μας έρευνες και ενασχολήσεις κατορθώσαμε να διασώσουμε ένα μάλλον αρκετά μεγάλο μέρος των άρθρων και δημοσιευμάτων στον ελληνικό τύπο και τα περιοδικά, έχοντας παρακολουθήσει όπως φαίνεται όλες τις ταινίες του, είτε στις κινηματογραφικές αίθουσες, είτε στην δημόσια ή ιδιωτική τηλεόραση, είτε σε cd. που έχουν προσφέρει κατά καιρούς ελληνικές εφημερίδες. Και φυσικά,  δεν θα μπορούσαμε να αγνοήσουμε στις μέρες μας το Διαδίκτυο στο οποίο μπορεί να βρει κανείς στοιχεία για ταινίες του Πιέρ Πάολο Παζολίνι ή να παρακολουθήσει αρκετές από αυτές. Ενώ πανεπιστημιακοί, μεταφραστές, λογοτέχνες και κινηματογραφόφιλοι μετέφρασαν εκ νέου τίτλους πεζών του, ποιημάτων του και κειμένων του πάνω στην τέχνη και τεχνική του κινηματογράφου. Τόσο η Εργογραφία όσο και η Βιβλιογραφία του Πιέρ Πάολο Παζολίνι είναι ανοιχτή-ευτυχώς- ακόμα και διαρκής. Κάτι, που κάνει τους όποιους ενδιαφερόμενους να έχουν πλέον στις ημέρες μας μια επαρκή πλήρη εικόνα της παρουσίας και του έργου της ελεύθερης αυτής καλλιτεχνικής πολιτικοποιημένης παγκόσμιας προσωπικότητας που τάραξε τα κατεστημένα πολιτικά και κοινωνικά, και ερωτικά νερά της εποχής του, δημιούργησε έχθρες αλλά και πολλούς θαυμαστές έκτοτε. Στην Ιταλία υπάρχει ίδρυμα που έχει συγκεντρώσει την καλλιτεχνική και πνευματική προσφορά του, διαδίδει το έργο του παγκοσμίως και διοργανώνει συνέδρια, ομιλίες, διαλέξεις εις Μνήμη του.

       Και κάτι επί Προσωπικού

Φανατικός κινηματογραφόφιλος (θα τολμούσα να έγραφα από τα γεννοφάσκια μου) ο ιταλός σκηνοθέτης Πιέρ Πάολο Παζολίνι μπήκε στην ζωή μου σχεδόν αμέσως μετά την μεταπολίτευση του 1974 στην Ελλάδα. Η τότε ελληνική ασπρόμαυρη τηλεόραση με τα δύο κανάλια της, μας εισήγαγε από πολύ νωρίς στην τέχνη της έβδομης τέχνης με τις ξένες ταινίες που πρόβαλλε. Ήταν η ψυχαγωγία μας την περίοδο της επτάχρονης δικτατορίας. Έφηβος ακόμα, πριν κλείσω τα 18, όταν άρχισα να ανοίγω τα φτερά των πολιτιστικών μου ενδιαφερόντων είχα παρακολουθήσει δύο ταινίες του σε κινηματογραφική αίθουσα της Αθήνας. Μετά από τόσες δεκαετίες, δεν θυμάμαι αν είδα πρώτη την ταινία του «Θεώρημα» ή «Το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο», όπως και νάχει, η ευχαρίστηση, η χαροποιός ταραχή, η έκπληξη και η μαγεία που ένιωσα και η εντύπωση που αποκόμισα παρακολουθώντας τα πρώτα αυτά Παζολινικά αριστουργήματα έχει αποτυπωθεί βαθειά στην συνείδησή μου. Η φαντασία ενός νέου «κουλτουριάρη», τρομάρα του, με τις ιδιαίτερες σωματικές και πνευματικές ευαισθησίες και καλλιτεχνικά γούστα, που άρχιζε να γνωρίζει δειλά-δειλά την πολιτιστική πιάτσα της εποχής του σημαδεύτηκε δυναμικά από την μαγεία του φακού της κινηματογραφικής τέχνης, ιδιαίτερα τις ποιοτικές ταινίες στις οποίες ανήκουν κατά κοινή αποδοχή οι ταινίες του Πιέρ Πάολο Παζολίνι, του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, του Σεργκέι Αιζενστάιν, του Παραντζάνοφ, του Βισκόντι. Οι κλασικές ταινίες των παιδικών και εφηβικών μας χρόνων, Σαρλώ, Χοντρός-Λιγνός, Μπάστερ Κήτον, Τσίτσο και Φράνκο, η Μαίρη Πόπινς, οι ιταλικές ταινίες γουέστερν «σπαγγέτι», τα πολύωρα σινεμασκόπ επικά έργα με θέματα από την ελληνική και ρωμαϊκή μυθολογία και ιστορία, (ο Μασίστας, η Οδύσσεια, η Ιλιάδα, οι Τελευταίες Ημέρες της Πομπηίας, ο Σπάρτακος, ο Καλιγούλας κ. ά.) οι θρησκευτικές υπερπαραγωγές οι Δέκα Εντολές, ο Χιτών, τα γαλλικά αριστουργήματα Η Γέφυρα των Στεναγμών, οι Τρείς Σωματοφύλακες, οι Άθλιοι, Ο Αρχισηδηρουργός, τα αμερικάνικα γουέστερν Ο Καλός ο Κακός και ο Άσχημος, Μονομαχία στο Ελ Πάσο, Για ένα Τρύπιο Δολάριο, οι ταινίες του Δράκουλα με τον Κρίστοφερ Λη, τέλος, η ταινία Σούπερ Σταρ Υπέρλαμπρο Άστρο (το έχω δει πάνω από 30 φορές), για να μνημονεύσω μόνο ταινίες του ξένου παγκόσμιου ρεπερτορίου, είχαν προετοιμάσει την αγάπη μας για τον κινηματογράφο και καλλιέργησαν την αισθητική μας. Επηρέασαν και τροφοδότησαν την καλλιτεχνική μας πρόθεση, ενδιαφέρον και πορεία. Ο ελληνικός και παγκόσμιος κινηματογράφος ήταν αυτός που πρώτος καλλιέργησε την ευαισθησία μας, διέπλασε την αισθητική μας, διαμόρφωσε το βλέμμα μας, εδραίωσε την πεποίθησή μας για τον άμεσο ρόλο και την σχέση της Τέχνης με την Πολιτική, δηλαδή με τα καθημερινά προβλήματα της Κοινωνίας. Οι ταινίες του ρώσου σκηνοθέτη Σεργκέι Αϊζενστάιν, οι πολιτικές ταινίες του δικού μας Κώστα Γαβρά, του Θόδωρου Αγγελόπουλου, (ένα ιστορικό πανόραμα της ήττας και των Ιδεολογικών διαψεύσεων, των βασάνων της αριστεράς) τι άλλο απεικονίζουν παρά την πολιτική και οικονομική διαφθορά του πολιτικού συστήματος. Ο σκηνοθετικός τους εστιασμός είναι μία ανελέητη κριτική της αστικής δημοκρατίας, της μεγαλοαστικής τάξης, των θρησκευτικών και εκκλησιαστικών θεσμών του καπιταλιστικού ή του κομμουνιστικού συστήματος αντίστοιχα της εποχής τους. Οι ταινίες του Λουκίνο Βισκόντι με τα αιθέρια μαγευτικά πλάνα, τα ονειρικά εσωτερικά και εξωτερικά σκηνικά του, τον διάκοσμό του, μπορεί να σε αφήσουν αδιάφορο αν έχεις παρακολουθήσει έστω και μία ταινία του ιταλού σκηνοθέτη; Οι έντονες μυρωδιές των λουλουδιών του ακόμα διαχέονται στον χώρο. Οι οντολογικές και φιλοσοφικές ταινίες του θεολόγου σουηδού σκηνοθέτη Ίνγκμαρ Μπέργκμαν τι άλλο είναι παρά μία αδυσώπητη κριτική απέναντι στην προτεσταντική ηθική, τον εφαρμοσμένο κοινωνικά χριστιανισμό και χριστιανική ηθική των παιδικών και οικογενειακών του χρόνων. Οι ταινίες του Μπέργκμαν όπως και του Καρλ Ντράγιεφ δεν είναι η σύγχρονη ερμηνεία της χριστιανικής θρησκείας και παράδοσης στον αιώνα που πέρασε; Οι ταινίες του γερμανού σκηνοθέτη Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ δεν αποτελούν την σύγχρονη πηγή κριτικής απέναντι στον φασισμό της εποχής μας, την ανάδειξη των προβλημάτων των εργατών μεταναστών, του ρατσισμού απέναντι στις ερωτικά και σεξουαλικά μειονότητες; Οι ταινίες του Παζολίνι ανήκουν σε αυτές τις κατηγορίες της έβδομης τέχνης. Στα κινηματογραφικά εκείνα είδη και υφής έργα που τα αυτοβιογραφικά στοιχεία είναι κοινά, παγκόσμια, αφορούν τα μεγάλα σύνολα των κοινωνιών. Ο Κινηματογράφος μάλλον, περισσότερο από την τέχνη του μυθιστορήματος ή το ποιητικό γεγονός έδρασε και διέπλασε καταλυτικά τις ανθρώπινες συμπεριφορές, αντιδράσεις, τον χαρακτήρα του σύγχρονου μοντέρνου ανθρώπου του 20^ου και 21^ου αιώνα. Ο κινηματογραφικός ήρωας αποτυπώνεται ευκολότερα στο μυαλό του θεατή παρά του αναγνώστη. Οι μυθιστορηματικοί ήρωες του ρομαντικού επαναστάτη Βίκτωρος Ουγκώ μάλλον, «αγαπήθηκαν» ή έγιναν γνωστοί και οικείοι από τις ερμηνείες του Ζαν Γκαμπέν, παρά από την ανάγνωση των δύο τόμων του έργου στα ελληνικά. Η ερμηνεία της Γκρέτα Γκάρμπο στην ταινία Βασίλισσα Χριστίνα έμεινε θρυλική στην γνωριμία μας με το σουηδικό βασιλικό λάβ στόρι. Η αμερικανίδα Κάθριν Χέμπορντ ερμήνευσε δραματικά και ανεπανάληπτα το ρόλο της Εκάβης στην κινηματογραφική μεταφορά της τραγωδίας Τρωάδες του Μιχάλη Κακογιάννη και έκανε ακόμη περισσότερο αγαπητή την δυστοτόκο Βασίλισσα των Τρώων. Η Ρόμι Σνάιντερ ως Βασίλισσα Σίσσυ, έγινε το ρομαντικό παραμύθι κάθε ερωτευμένης κορασίδας. Ο Ρον Στάιγκερ στο ρόλο του Μεγάλου Ναπολέοντα ανεπανάληπτος. Ο Μάρλο Μπράντο στην Αποκάλυψη Τώρα κλασικός όπως και στο «Νονό». Η Γκλέντα Τζάκσον  στην Βασίλισσα Ελισάβετ, (δύο φορές την είδαμε στο «Αττικόν» του Πειραιά) ο Ζεράρ Ντε Παρτιέ στον Δαντών αξέχαστος, οπτικοί εν κινήσει πρωταγωνιστές δεν μας φώτισαν ανετότερα ιστορικές πτυχές των προηγούμενων αιώνων και του 20^ου  Αιώνα; Δεν ψυχογράφησαν με μεγαλύτερη άνεση και μαεστρία πορτραίτα ηρώων, ιστορικών και πολιτικών προσωπικοτήτων και επαναστατών, ανθρώπων του πνεύματος και της Τέχνης, βλέπε Λέων Τρότσκι, Εμιλιάνο Ζαπάτα, Τσε Γκεβάρα, Ρασπούντι, Μαρία Στιούαρτ, Ρισελιέ,  Ελευθέριος Βενιζέλος, Νίκος Μπελογιάννης, Αρθούρος Ρεμπώ, Καραβάτζιο, Ρέμπραντ, Βαν Γκογκ, Λούντβιχ Βιτγκενστάιν, Λουδοβίκος ο Β’ της Βαυαρίας κλπ. Η ιστορία του κινηματογράφου δεν είναι παρά μία συλλογική περιπέτεια και συνεργασία ταλαντούχων ατόμων στην επιθυμία τους να εικονογραφήσουν τον χαρακτήρα του ανθρώπου, να φωτίσουν τις κρυφές στοές της ψυχής και της προσωπικότητας του ανθρώπου. Είναι παγκόσμιος, λαϊκός, μοντέρνος, αντισυμβατικός, ανεξάρτητος, προοδευτικός, έχει την δική του πρόταση αισθητικής και ανάλυσης και ερμηνείας των θεμάτων που απασχολούν την Κοινωνία, τους πολίτες μιάς πολιτείας και ενός κράτους σε όλες τις περιόδους της ιστορίας τους. Ο Κινηματογράφος είναι μία άλλη όψη πολιτικής κριτικής και συλλογικής συμμετοχής των ανθρώπων στα κοινά.

     Οι ταινίες του Πιέρ Πάολο Παζολίνι ανεξάρτητα από τον βαθμό της καλλιτεχνικής τους αξία, την ποιότητα της τεχνικής τους, την σκηνοθετική εξάντληση του ποιητή σκηνοθέτη (όπως διακρίνουμε σε ορισμένα έργα του) την σπουδή τους σε σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα, την αριστερή του ματιά, την διαπραγμάτευση αρχαίων ελληνικών θεμάτων, είναι αν τις εξετάσουμε εν συνόλω, ταινίες καταγγελίας του πολιτικού συστήματος της εποχής του. Τα έργα του κινούνται με μία λεπτή ισορροπία μεταξύ λαϊκού και έντεχνου. Λαϊκότητας και Λογιοσύνης αντισυμβατική ρητορική. Την άποψη αυτή την στηρίζουμε ανάμεσα στα άλλα στοιχεία και στο εξής. Ευφυής καλλιτέχνης και αριστερός διανοούμενος ο Πιέρ Πάολο Παζολίνι χρησιμοποίησε στις ταινίες του ηθοποιούς-πρόσωπα όχι μόνο του λεγόμενου κινηματογραφικού ιταλικού πανθέου, όπως η κλασική Άννα Μανιάνι, η Συλβάνα Μαγκάνο, η δική μας Μαρία Κάλλας αλλά, εκπαίδευσε και καθοδήγησε σκηνοθετικά απλούς ιταλούς της αγροτικής επαρχίας, άγνωστα λαϊκά παιδιά και ιταλούς άντρες και γυναίκες και τους έκανε διάσημους, λαϊκές φυσιογνωμίες κατοίκων των χωρών που γύριζε τις ταινίες του. Ανέδειξε την αυθεντικότητα του χαρακτήρα τους, την αθωότητα και πονηρία των επιλογών τους, την αγραμματοσύνη τους, τον μπρούτο ερωτισμό τους, την ιερότητα της ματιάς τους, την παράδοσή τους πριν τους διαβρώσει ο καπιταλιστικός καταναλωτισμός. Ο Παζολίνι δημιούργησε με τις ταινίες του μία σύγχρονη ταξική και εργατική πινακοθήκη της Ιταλίας τον προηγούμενο αιώνα. Πάτησε σε δύο βάρκες. Της ιερής λαϊκότητας και της μορφωμένης λογιοσύνης. Αυθεντικός αλλά και προκλητικός. Ασυμβίβαστος αλλά και ανεξέλεγκτος ερωτικά, καταγγελτικός αλλά και λάτρης της δημοσιότητας. Ήταν ιδιαίτερα, τις δύο τελευταίες δεκαετίες πριν την δολοφονία του στο κέντρο της επικαιρότητας της χώρας του. Τσιγκλούσε με βία συνειδήσεις και άτομα δίχως να τον ενδιαφέρουν οι όποιες συνέπειες. Από ταινία σε ταινία αγωνίστηκε να σχηματίσει το πορτραίτο του με τις φωτεινές και σκοτεινές σκιές του. Πέτυχε να συγκεντρώσει τα φώτα της δημοσιότητας πάνω του, στα γραφόμενα και λεγόμενά του, περισσότερο ίσως από τις ίδιες του τις κινηματογραφικές ταινίες. Με τις ταινίες του ήθελε μάλλον από ένα σημείο και έπειτα να καθοδηγεί ιδεολογικά τους θεατές του παρά να καλλιεργεί το αισθητικό τους κριτήριο, ήταν συνέχεια της συγγραφικής του παραγωγής. Επέλεξε να παίξει ένα επικίνδυνο παιχνίδι στην προσωπική του ζωή και στις πολιτικές αντιδράσεις του καλυπτόμενος ίσως, ή θεωρώντας ότι η πνευματική του παρουσία και καλλιτεχνική προσφορά στους Ιταλούς και την εργατική της τάξη θα έκανε τους άλλους να παραβλέψουν τις ακραίες και επικίνδυνες συμπεριφορές του. Ότι θα του συγχωρήσουν το επικίνδυνο ρίσκο των ατομικών του επιλογών. Ο βίος του μπλέχτηκε αναπόσπαστα με την κινηματογραφική του τέχνη. Έφυγε πολύ νωρίς και άδικα.  Ταινίες όπως Μάμα Ρόμα, Το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, Θεώρημα, Μήδεια, Μικρά και Μεγάλα Πουλιά, και με ερωτηματικά το Σαλό, είναι έργα που ανήκουν στην θετική ιστορία και διαδρομή της έβδομης τέχνης. Η φιλοδοξία του για μεγαλύτερη αναγνώριση και βράβευση της κινηματογραφικής του δημιουργίας δεν επιτεύχθηκε όσο επεδίωξε. Έμεινε μέσα στα κινηματογραφικά σύγχρονα πλαίσια του Ιταλικού κινηματογράφου του καιρού του. Ένας σκηνοθέτης μεταξύ των άλλων ιταλών του δεύτερου μισού του προηγούμενου αιώνα. Ο Παζολίνι σκιαμάχησε με πραγματικούς και φανταστικούς «ανεμόμυλος». Εγκλωβίστηκε μέσα στα προσωπικά του αδιέξοδα προσπαθώντας να δώσει μορφή και φόρμα στο ερωτικό του πρόσωπο. Ακραίες κοινωνικές επιλογές του ενόχλησαν, επικίνδυνοι τρόποι ζωής του τον έφεραν σε αδιέξοδο. Ο καλλιτέχνης και αντιφασίστας, ο αντισυμβατικός διανοούμενος, η αιρετική φωνή σκιάστηκε από την τάση του να γευτεί ότι πιο άγριο και ακατέργαστο, πρωτόγονο, κρύβει μέσα της η ανθρώπινη ψυχή και συνείδηση. Η πνευματική του προσφορά, η πολιτικά αγωνιστική του διαδρομή δεν θα τον έφερναν σε πλεονεκτικότερη θέση στα στέκια που τριγυρνούσε και αυτό δεν το κατανόησε. Αντίθετα, μάλλον, ο εύκολος πλουτισμός ήταν εύκολο και δελεαστικό δόλωμα  των λαϊκών τάξεων νέων σε ηλικία που «αγιοποίησε» στα έργα του. Η πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα  της Ιταλίας τον ξεπέρασε, τον άφησε πίσω, ο ίδιος ήθελε να υπερβεί τα επιτρεπτά όριά συμμετοχής του στα κοινά με αποτέλεσμα τα γνωστά φρικτά αποτελέσματα της δολοφονίας του. Αυτό που ονομάζουμε γενικά Σύστημα δεν υποκύπτει ποτέ στις πολιτικές ονειροφαντασίες ενός επαναστάτη, ούτε στην γραφίδα ενός διανοούμενου ή την καλλιτεχνική ματιά του, τον θυσιάζει, τον καταστρέφει, τον τσακίζει για να κατακτήσει το πολυπληθέστερο καταναλωτικό πλήθος με όποιο κρυφό ή φανερό αποτέλεσμα. Το καταναλωτικό σύνολο κινεί την Ιστορία και όχι η μονάδα. Η μονάδα ταράσσει για λίγο και τυχαία τις ισορροπίες της πολιτικής και κοινωνικής ευταξίας μέχρι να γαληνεύσουν οι ταραχές των διαφόρων αγορών, ιδεολογικών και οικονομικών. Ο αμφισβητίας του συστήματος είναι πάντα ο αμνός που θα θυσιαστεί δήθεν για το καλό όλων, μέσα στην Ιστορία που ανακυκλώνει τα αδιέξοδά της αδιαφορώντας για τους πάντες και τα πάντα. Και φυσικά για ευαίσθητους και ρομαντικούς καλλιτέχνες.

Στη μνήμη του ομοφυλόφιλου ποιητή και σκηνοθέτη ένα μικρό στιγμιότυπο της περασμένης μνήμης μας. Συλλογιζόμενοι εντέλει, ποιοι είναι πιο επικίνδυνοι, οι Άνθρωποι, η Μνήμη ή η Τέχνη που συγκρατεί και συγκροτεί τον πόνο, την θλίψη, την πίκρα της βιωματικής εμπειρίας σε λέξεις, φράσεις, προτάσεις, γραφή.

    Πάνε χρόνια που συνάντησα σε έναν χώρο δύο αδέρφια τα οποία είχαν γεννηθεί και κατοικούσαν σε χώρα της Αφρικής από Έλληνες γονείς που ζούσαν και εργάζονταν στην Μαύρη Ήπειρο. Μορφωμένα και σπουδαγμένα ελληνόπουλα, επιστήμονες, έρχονταν κατά διαστήματα στην Ελλάδα. Μία γνωριμία και μία συζήτηση που ακόμα δεν λέει να φύγει από την μνήμη μου, παρά τις τόσες δεκαετίες που έχουν περάσει. Τα δύο αδέρφια μου εξομολογήθηκαν το εξής: Ο ένας αδερφός δεν ήταν ομοφυλόφιλος ο άλλος ήταν. Στην Αφρική που ζούσε η οικογένειά του τα πράγματα δεν ήταν καθόλου εύκολα στην γενικότερη χριστιανική ανατροφή τους. Καθώς η συζήτηση μεταξύ μας αποκτούσε ανθρώπινο ενδιαφέρον και ανταλλαγή ομοφυλόφιλων εμπειριών μου είπε ο ένας από τους αδερφούς. «Οι γονείς μας όταν πληροφορήθηκαν ότι εγώ ήμουν ομοφυλόφιλος, για να με τιμωρήσουν με έβαλαν σε ένα ξύλινο κλουβί και με κρέμασαν από τα κλαδιά ενός δέντρου, προς φρονηματισμό». Συγκλονιστική όσο και φρικτή οικογενειακή εικόνα ηθικής «διαπαιδαγώγησης» των νεαρών ελλήνων, πρακτικές εφαρμόσιμες της ελληνικής κοινωνίας και μάλιστα του εξωτερικού. Ήταν τέτοιο το σοκ όταν άκουσα τον άγνωστό μου φίλο να μου εξομολογείται το τι τράβηξε από την «αγία χριστιανική- ορθόδοξη ελληνική οικογένεια» που, δεν ήθελα να τον πιστέψω, και ζήτησα από τον αδερφό του να μου επιβεβαιώσει τα λεγόμενα. Το ίδιο μου απάντησε και ο αδερφός του για δικά του παιδικά- εφηβικά, όχι ερωτικά παραπτώματα. Τα δύο αδέρφια μεγάλωσαν, ο ένας αδερφός έκανε την δική του οικογένεια, ο άλλος συζούσε με έναν ερωτικό του σύντροφο αλλά δεν διατήρησαν σχεδόν καθόλου επαφή με την οικογένειά τους. Τα τραύματα που τους προκάλεσαν δεν τα ξεπέρασαν ποτέ.  Είναι η πρώτη φορά που εξομολογούμαι αυτήν την νεανική μου ανάμνηση μια και έχει αποτυπωθεί μέσα μου τόσο έντονα που δεν θα με εγκαταλείψει ποτέ. Το κάνω για όλους αυτούς που δημόσια μας αναθεματίζουν, μας καταριούνται, μας βρίζουν, μας σπιλώνουν, μας αποκλείουν, ή άλλες φορές και βιαιοπραγούν εναντίον των ομοφυλόφιλων, και μάλιστα, κοκορεύονται ότι είναι χριστιανοί ορθόδοξοι, καθολικοί, προτεστάντες, ευαγγελιστές ή άλλων θρησκευτικών δογμάτων πιστοί της παράδοσης και μιας Εκκλησίας που διδάσκει λένε την «αγάπη», την «αλληλεγγύη» και άλλα μεγάλα ανέξοδα λόγια. Αρκεί φυσικά να μετανιώσεις για τις αμαρτίες σου. Αλήθεια όλοι αυτοί έχουν μετανιώσει για τις δικές τους αμαρτίες και συμπεριφορές, δεν νομίζω. Γιατί, αν το είχαν πράξει θα είχαν πιο ανθρώπινο χαρακτήρα και συμπεριφορά. Η Ελληνική Ιστορία και πολιτισμική- πνευματική παράδοση μας φανερώνει και μας δηλώνει ότι ο Ελληνισμός και η πατρίδα μας στην διαχρονία τους δεν είναι ένα ενιαίο σώμα. Είναι ένα μωσαϊκό αντίθετων θεωριών και ιδεολογιών ζωής, βιωμένων διαφορετικών εμπειριών και προσωπικών καταστάσεων αλήθειας που οφείλουμε να το αποδεχτούμε ως την μόνη πραγματικότητα. Το Μαρτυρολόγιό τους είναι διαφορετικό από το δικό μας. Οι μεν κριτές μας ελέγχουν τους αρμούς της εξουσίας και έχουν την συμπαράσταση της οικονομικής εξουσίας  και τα κονέ τους από την μία, και από την άλλη Εμείς ως σκλαβωμένο και βασανισμένο μέλος του Ελληνισμού. Πάμφτωχοι, ρακένδυτοι, άνεργοι, άρρωστοι, ανέστιοι, άνεργοι και άθεοι. Και όποιος αντέξει σε αυτήν την ζούγκλα των….

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

3 Νοεμβρίου 2026

Ευτυχώς δεν βρέχει αν και όλα είναι μούσκεμα.