Δευτέρα 2 Νοεμβρίου 2026

Για την ταινία ΘΕΟΦΙΛΟΣ του Λάκη Παπαστάθη

 

Ποιητικό Αγιολόγιο

        ή

Μνήμη ΟΔΥΣΣΕΑ ΕΛΥΤΗ

 (2/11/1911-18/3/1996)

«…Αποφασισμένος ο Θεόφιλος να πολεμήσει, αλλ’ απ’ την άλλη όψη των πραγμάτων, ακριβώς όπως κι οι ποιητές, φροντίζει από μιάς αρχής να οργανώσει τη ζωή του με τέτοιον τρόπο που ν’ αντέχει σ’ όλων των ειδών τις αντιξοότητες. Σάμπως μιά μυστική φωνή να του δίδαξε ότι η ελευθερία είναι πάντοτε μιά σχέση αντίστροφα ανάλογη ανάμεσα στον πλούτο των υλικών αγαθών και στον πλούτο της ψυχής, περιορίζει τις πραχτικές του ανάγκες στο ελάχιστο. Ένα πιάτο φαί, ένα ρούχο, ένα σελάχι με μπογιές. Κι εκτείνει τις παρορμήσεις του τις ψυχικές σ’ ένα μήκος απέραντο ζωγραφικών οραμάτων. Έτοιμος να πορευτεί μέσα στη γενική χλεύη, που κάτι του λέει ότι δε θ’ αργήσει να ‘ρθει. Και πραγματικά, αν είναι αληθινές οι μαρτυρίες που έχουμε, ο γλυκύτατος αυτός άνθρωπος χρειάστηκε, όχι λίγες φορές, ν’ αντιμετωπίσει την βαναυσότητα.

          Το έκανε με το συνηθισμένο του τρόπο, να μην ανοίγει διάλογο αλλά ν’ αφήνει τις ζωγραφιές να μιλούν για λόγου του. Είναι ένας μηχανισμός που λειτουργεί μέσα του αυτόματα κι εκδηλώνεται κάποτε με τη χάρη αλλά και την επιμονή ενός πείσματος παιδικού. Τον κορόιδεψαν, τον γιουχάισαν, κάποτε έφτασαν και να τον πετροβολήσουν. Κι η απόκρισή τους ήταν ένας Καραϊσκάκης, δυό φορές πιό μεγάλος από τον Άι- Γιώργη, «εν ξιφήρεις» όπως έγραφε ο ίδιος από κάτω. Του πετούσαν ένα πιάτο με αποφάγια, οι κοπέλες, χαχανίζοντας. Κι εκείνος ανιστορούσε για χάρη τους τα πάθη του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας. Με το πρώτο σήμα κινδύνου, είχε το προσκλητήριό του έτοιμο. Κι ολάκαιρη τότε η παρακαταθήκη των Ηρώων και των Αγωνιστών έμπαινε σε κίνηση, με τ’ αλόγατα, με τα δέντρα, με τα ποτάμια, έτοιμη ν’ απολογηθεί για λογαριασμό του. Ήταν άλλωστε η Φύση και ο Ήρωας, τα δυό μοναδικά πράγματα που καμιά δύναμη δεν μπορούσε να του αφαιρέσει. Το ένστικτό του ήξερε που τον οδηγούσε όταν τον έβαζε, μικρό παιδί, να παίρνει τις ερημιές ή να σκαλίζει τις φυλλάδες των γραμματισμένων.

   Στο φτωχικό καμαράκι όπου ξεψύχησε, δεν βρέθηκε παρά μιά μικρή κασέλα ζωγραφισμένη κι αυτή απ’ όλες τις μεριές-λες και δεν ήταν τρόπος να ησυχάσει αν έμενε κάποιο κενό γύρω του αζωγράφιστο- με τριανταφυλλιές παραστάσεις επάνω σε γαλαζοπράσινο φόντο. Και μέσα, όλο το βιός του, ένα κεράκι, ένα σελάχι, δυό- τρία εσώρουχα και άλλα τόσα βιβλία. Κι ακόμη κάτι: το προσωπικό του σημειωματάριο. Ένας τόμος χοντρός από συρραμμένα λογής φύλλα που τα γέμιζε με παράξενα σχέδια κι αντιγραφές από αγαπητά διαβάσματα. Καθώς τον ξεφυλλίζω αυτή τη στιγμή, δεν μπορώ να μη θυμηθώ με πόση  ευλάβεια τον περιέσωσε και τον έφερε ένα βράδυ στη Μυτιλήνη, ο ποιητής Ανδρέας Εμπειρίκος.

   Με τριών ειδών μελάνια, μπλε, βιολεττί και κόκκινο, ο Θεόφιλος, ανθολογεί εκεί μέσα σκόρπια και ανάκατα, όσα η δίψα του για μάθηση μπόρεσε να συνάξει……». σ.214-215

          Οδυσσέας Ελύτης, ΑΝΟΙΧΤΑ ΧΑΡΤΙΑ, εκδ. ΑΣΤΕΡΙΑΣ, Αθήνα 1974, σελ. 516, δρχ. 400. [ Π ΖΩΓΡΑΦΟΣ  ΘΕΟΦΙΛΟΣ, σ. 207-251. Κυκλοφόρησε σε ξεχωριστό βιβλίο από τον εκδοτικό οίκο «Αστερίας» και στη σειρά Ο νέος ελληνικός μύθος μαζί με 16 έγχρωμες εκτός κειμένου εικόνες του ζωγράφου, τον Δεκέμβριο του 1973. Ένα μικρό μέρος είχε δημοσιευθεί  με τον τίτλο «Η αισθητική και συναισθηματική καταγωγή του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ» στο περιοδικό ‘’Αγγλοελληνική Επιθεώρηση’’ Τόμος 3ος, Αρ. 1, Μάϊος 1947].  

Θ Ε Ο Φ Ι Λ Ο Σ

του Λάκη Παπαστάθη

ΛΑΚΗΣ  ΠΑΠΑΣΤΑΘΗΣ

     ΘΕΟΦΙΛΟΣ

   του Βασίλη Ραφαηλίδη

   Η ζωγραφική δεν ανήκει στα πιο ζωηρά ενδιαφέροντά μου. Και νομίζω πώς ούτε ο Λάκης Παπαστάθης ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τη ζωγραφική.

  Δηλώνω λοιπόν αναρμόδιος να κρίνω σα ζωγράφο τον Θεόφιλο Χατζημιχαήλ (1868-1934). Αναρμόδιος, επίσης, για μια έγκυρη προσέγγιση της ζωγραφικής του Θεόφιλου δηλώνει έμμεσα (δια της ταινίας του) και ο Παπαστάθης. Δεν είναι ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος αυτός που τον ενδιαφέρει, στην ποιητική κινηματογραφική βιογραφία, (που δεν είναι ακριβώς βιογραφία), που φέρει τον τίτλο Θεόφιλος, και που θα μπορούσε, κάλλιστα, να φέρει σαν τίτλο το όνομα οποιουδήποτε άλλου καλλιτέχνη, με ανάλογο προς το Θεόφιλο ψυχισμό και συμπεριφορά. Συνεπώς, είναι τούτος ακριβώς ο ψυχισμός του ανθρώπου που έτυχε να είναι ζωγράφος, και όχι ο ίδιος ο ζωγράφος, που ενεργοποίησε τον ψυχισμό ενός άλλου καλλιτέχνη, που έτυχε να είναι κινηματογραφιστής.

   Βέβαια, θα ήταν αδύνατο να δομηθεί ένα σενάριο που κάνει συγκεκριμένες αναφορές σ’ έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, χωρίς να εκμεταλλευτεί κάποια συγκεκριμένα βιογραφικά δεδομένα. Πάντως, τα βιογραφικά δεδομένα εδώ λειτουργούν προσχηματικά. Ο θαυμασμός του σκηνοθέτη (και σεναρίστα) δεν στρέφεται τόσο προς το Θεόφιλο, όσο προς την «ναϊβιτέ» (την αφέλεια) της δημιουργικής ικανότητας,  αυτήν ακριβώς που αποτελεί τον απροσδιόριστο αρχικό πυρήνα εκείνου που ονομάζεται «ταλέντο», το οποίο είναι, βέβαια, αναγκαία προϋπόθεση για την καλλιτεχνική δημιουργία, αλλά από μόνο του δεν θα μπορούσε ποτέ να οδηγήσει στην πληρότητα της έκφρασης, που συνιστά τη λεγόμενη «Μεγάλη Τέχνη», την οποία η αισθητική αντιδιαστέλλει σαφέστατα προς την «Τέχνη». Σημειώνουμε πώς, όταν η αισθητική κάνει λόγο για «Μεγάλη Τέχνη», σε καμιά περίπτωση δεν επιχειρεί να αξιολογήσει την τέχνη. Απλούστατα, η «Μεγάλη Τέχνη» είναι όρος. Και δηλώνεται μ’ αυτόν η τέχνη που στο αφετηριακό ταλέντο μπολιάζει τη γνώση, το μυαλό, την τεχνική, και την ανάγει τελικά σε μια πολύπλοκη δομή, στην οποία το ταλέντο αρχίζει να είναι ο πυρήνας, αλλά τόσο καλά κρυμμένος πίσω απ’ τη «σάρκα», όσο και το κουκούτσι του βερίκοκου στο κέντρο του καρπού.

   Η Μεγάλη Τέχνη, που προϋποθέτει τη σύνθεση, απ’ το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα μπαίνει σε μια περίοδο παρακμής που συνεχίζεται. Είναι η εποχή που αρχίζει να προβάλλεται έντονα η «προσωπικότητα του δημιουργού», και η λέξη «δημιουργός» γράφεται, πλέον, με κεφαλαίο Δ, για να είναι σαφέστερη η παραπομπή στο Δημιουργό Θεό, που έφτιαξε, λέει, τον κόσμο εκ του μηδενός, όπως περίπου και ο καλλιτέχνης, που τώρα πια θέλει κι αυτός να δημιουργεί εκ του μηδενός, χωρίς επιρροές, και συνεπώς χωρίς γνώση. Ο απαίδευτος καλλιτέχνης γίνεται περίπου ένα ιδανικό. Και η μανιώδης αναζήτηση «λαϊκών δημιουργών» αρχίζει αυτήν ακριβώς την περίοδο. Ενώ οι λιγότερο λαϊκοί καλλιτέχνες έχουν ανάγκη απ’ τη μετάθεση των προτύπων τους πέρα και πάνω απ’ τη γνώση, στην περιοχή του «καθαρού ταλέντου», αυτού και μόνο που κατ’ ανάγκην και κατά οικονομίαν διαθέτει ο απαίδευτος λαϊκός καλλιτέχνης. Ήδη ο ρομαντισμός έχει προετοιμάσει έξοχα αυτή την κατάσταση, που δεν είναι παρά ένας εκπεσμένος στο «στοιχειώδες μίνιμουμ» ρομαντισμός.

   Στη ζωγραφική και τη μουσική, τέχνες εν πολλοίς «αστόχαστες», που μπορεί, δηλαδή, να τις υπηρετήσει κανείς με μεγάλη επιτυχία χωρίς να διαθέτει κατ’ ανάγκην και μεγάλη παιδεία, το αίτημα για μια «επιστροφή στο άδολο ταλέντο» βρήκε μεγαλύτερη απήχηση. Όμως, στην ποίηση, στον κινηματογράφο, και κυρίως στο μυθιστόρημα η Τέχνη είτε είναι Μεγάλη, είτε είναι ασήμαντη. Τα σπουδαία πεζογραφικά και ποιητικά έργα του αιώνα μας, π.χ. Η έρημη χώρα του Έλιοτ, ο Οδυσσέας του Τζόϋς. Σε αναζήτηση του χαμένου χρόνου του Προυστ, και κυρίως κυριότατα, ο Δόκτωρ Φάουστους τους Τόμας Μάν, ένα κυριολεκτικά συντριπτικό στην πολυεδρικότητα και τη συνθετικότητά του έργο, είναι αδύνατον να νοηθούν και να ερμηνευτούν στη βάση του αιτήματος για επιστροφή στο «άδολο ταλέντο», αυτό που αναζητούσε ο Αντονέν Αρτώ.

   Στην Ελλάδα, το παραπάνω αίτημα το φέρνει και το επιβάλλει η «γενιά του ‘30», στην οποία οφείλει και την καθήλωσή της «στο μίνιμουμ» η ελληνική τέχνη και η ελληνική σκέψη. Κοιτάτε τι γράφει ο Γιώργος Θεοτοκάς στο Ελεύθερο Πνεύμα γνωστό περισσότερο σαν «μανιφέστο της γενιάς του ‘30»: «Προσωπικά, ένας οποιοσδήποτε Γιαγκούλας των ελληνικών βουνών με ενδιαφέρει πολύ περισσότερο απ’ ό,τι μ’ ενδιαφέρει ο Αλεξανδρινός ποιητής. Είμαι σύμφωνος να τουφεκίζουν τους ληστές, μα θα έδινα πολλά για ν’ ακούσω τις εξομολογήσεις τους, ενώ η εξομολόγηση του κ. Καβάφη, σκορπισμένη σε εκατόν πενήντα ποιήματά του, δεν προσθέτει τίποτα στη γνώση μου των ανθρωπίνων παθών». Έξοχα, λοιπόν! Ο Θεοτοκάς προτιμάει τον Γιαγκούλα απ’ τον Καβάφη!!!

   Με το παραπάνω οικτρό μανιφέστο, η τεμπελιά εγκαθίσταται μονίμως στα ελληνικά γράμματα. Από δω και πέρα, όλοι θα πιάνονται από το ταλέντο, σαν από σανίδα σωτηρίας. Και  ο Παπαδιαμάντης, ο Θεόφιλος και ο Μακρυγιάννης θα γίνουν η Αγία Τριάδα των γραμμάτων και της τέχνης μας. Χωρίς να θέλουμε να υποτιμήσουμε την αξία των παραπάνω, σε καμιά περίπτωση δεν θα ήταν δυνατόν αυτοί να λειτουργήσουν σαν πρότυπα, άξια να καθοδηγήσουν την Μεγάλη Τέχνη, η οποία άλλωστε δεν μπήκε ποτέ σαν θεωρητικό αίτημα στον τόπο μας, εξαιτίας της καθήλωσης στα παραπάνω «εθνικά πρότυπα», που κατεβάζουν το μέτρο σύγκρισης στο αναγκαίο μίνιμουμ του ταλέντου που, επαναλαμβάνουμε, σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί να οδηγήσει από μόνο του στη Μεγάλη Τέχνη. (Η περίπτωση του Καβάφη, που τόσο περιφρόνησε η γενιά του ’30, είναι πολύ ενδεικτική επί του προκειμένου. Και ο συνεχιζόμενος διωγμός του Καζαντζάκη, του μόνου Έλληνα δημιουργού που αυτοδίκαια ανήκει στη Μεγάλη Τέχνη, είναι μια ντροπή που δύσκολα θα την αποβάλλουμε).

   Η γενιά του ’30, προετοιμάζει το κίνημα των νεορθόδοξων. Και το κίνημα των νεορθόδοξων συγχέεται σήμερα μ’ ένα αισθητικό λαϊκισμό, τύπου Σαββόπουλου. Τούτος ο λαϊκισμός αμφισβητεί τα πάντα, κι ως εκ τούτου μπορεί να εμφανίζεται σαν «προοδευτική» τάση. Αμφισβητεί τα πάντα, πλην φυσικά της «ελληνικής ψυχής», που κανείς, βέβαια, δεν μπόρεσε να μας πει σε τι ακριβώς συνίσταται. Οι απόγονοι της γενιάς του ’30 είναι πιο αγράμματοι απ’ τους πνευματικούς προγόνους τους. Και πιστεύω, ενσυνείδητα απατεώνες. Τουλάχιστον η γενιά του ’30 έχει το άλλοθι του κουρασμένου από τις δύσκολες περιπλανήσεις στην ευρωπαϊκή σκέψη που, ωστόσο, τη γνώριζε καλά. Ενώ τούτοι εδώ επαναφέρουν την τυπικά ορθόδοξη πνευματική οκνηρία και την προτείνουν σαν πνευματικό αγαθό και σαν πρότυπο. Κατά βάθος, ωστόσο, δεν τους συνδέει τίποτα με την παραδοσιακή ορθοδοξία. Που, τουλάχιστον αυτή, δεν καταφεύγει σε ανόητα ασμάτια για να εκφράσει μια εντελώς ψεύτικη διαμαρτυρία, που προκάλεσε τόση σύγχυση σ’ αυτόν τον τόπο.

   Ο Παπαστάθης δεν είναι ούτε ορθόδοξος, ούτε νεορθόδοξος, ούτε, βέβαια ανήκει στη γενιά του ’30. Είναι απλώς, ένας φανατικός θαυμαστής του «πρωταρχικού και στοιχειώδους», του «καθαρού ταλέντου», της «χαρισματικής έμπνευσης», του «αξιοθαύμαστου άλογου». Κι απ’ αυτήν την άποψη συνδέεται έμμεσα, κι ίσως ασυνείδητα, και με τη γενιά του ’30 και με το κίνημα των νεορθοδόξων.

   Όμως, αυτός έχει ένα αφοπλιστικό ελαφρυντικό: Είναι ειλικρινά έντιμος. Και άδολος, όσο τουλάχιστον ο Θεόφιλος. Ίσως είναι ο μόνος σ’ αυτόν τον τόπο που δικαιούται να μιλάει έγκυρα, και χωρίς να προκαλεί υποψίες, για την «ελληνική ψυχή», τούτη την πομφόλυγα του Ράμφου, που, σ’ αυτόν, είναι ένα ρητορικό τέχνασμα πίσω απ’ το οποίο είναι δυνατό να κρύβονται πολλά. Ενώ, πίσω από τον Παπαστάθη κρύβεται μόνο ο Παπαστάθης. Που αρνείται ωστόσο να απαγκιστρωθεί απ’ το «καθαρό και στοιχειώδες», το οποίο, κατά τον Αξελό, δεν θα επιτρέψει ποτέ στους Έλληνες να συλλάβουν την πολυπλοκότητα του κόσμου και θα ομφαλοσκοπούνται ναρκισσευόμενοι αιωνίως. Εν πάση περιπτώσει, είναι δικαίωμά του. Εμάς,  μας αρκεί το αναμφισβήτητο γεγονός πώς ο Παπαστάθης είναι όντως έντιμος, κι ότι πιστεύει με γνήσιο πάθος, που διϋλίζεται μέσα απ’ τη σχολαστικά ειδική γνώση, πως ο Θεόφιλος είναι ένας χαρακτήρας δραματουργικά σημαίνων, που θα άξιζε τον κόπο να του αφιερωθεί μια ταινία.

   Άλλωστε, ο Παπαστάθης είχε προετοιμαστεί για το εγχείρημα χρόνια πριν, με μια έξοχη τηλεοπτική ταινία για τη ζωγράφο Έρση Χατζημιχάλη, κόρη της Αγγελικής Χατζημιχάλη. (Το γεγονός πως η Χατζημιχάλη και ο Χατζημιχαήλ είναι και… χατζήδες και ζωγράφοι είναι, βέβαια, μία σύμπτωση, όμως η επιλογή και η δραματοποίηση αυτών των δύο χαρακτήρων απ’ τον ίδιο σκηνοθέτη δεν είναι καθόλου συμπτωματική. Πράγματι, υπάρχει κάτι κοινό ανάμεσα στο Χατζημιχαήλ και την Χατζημιχάλη: το στοιχειώδες και το προνοητικό).

   Τα παραπάνω σημαίνουν πώς, όσο και να διαφωνούμε με την προβληματική του Παπαστάθη, αποκλείεται να μην του αναγνωρίσουμε τη μεγάλη του επιτυχία σαν κινηματογραφιστή σ’ αυτό το φιλμ. Η πίστη του (στον Θεόφιλο και σ’ ό,τι συνεπάγεται τούτος ο στοιχειώδης χαρακτήρας), αυτόν τουλάχιστον, τον έσωσε. Όσο για τους νεορθόδοξους ας συνεχίσουν να αναζητούν την σωτηρία τους στο Άγιον Όρος, όπου ωστόσο δεν θα τολμήσουν ποτέ να κλειστούν και να γίνουν μοναχοί. Όχι μόνο γιατί είναι «βαριά η καλογερική» κατά το δη λεγόμενον, αλλά και διότι εκεί δεν γίνονται δεξιώσεις, που σου επιτρέπουν να παριστάνεις άνετα τον κοσμικό «κοσμοκαλόγερο». (Ο Παπαδιαμάντης που  καμώνονται πως τον αγαπούν ιδιαίτερα, δεν θα τους αναγνώριζε ποτέ σαν ιδεολογικά ομοίους του).

   Ωστόσο, ο Παπαστάθης δε σώθηκε μόνο από την πίστη του στο Θεό-φίλο. Σώθηκε από την ιδιαιτερότητα, τη συνθετότητα και την πολυπλοκότητα της κινηματογραφικής αισθητικής, που απ’ την ίδια της την φύση αντιστρατεύεται το δόγμα του στοιχειώδους. (Η λεγόμενη «μίνιμαλ τέχνη» αποτελεί τάση της σύγχρονης τέχνης). Γιατί είναι αδύνατο να υπάρξει «στοιχειώδης κινηματογράφος»- με εξαίρεση πάντως τα κινητοεικαστικά δοκίμια του Μακ Λάρεν, που δεν είναι ακριβώς κινηματογράφος, αλλά ζωγραφική «εν κινήσει» με υλικό φορέα το φιλμ. Ακόμα και στον πιο άτεχνο κινηματογράφο, είναι αναγκαστική η διαπλοκή των πολλών κωδίκων που συμμετέχουν στη δόμηση της ταινίας. Αυτό σημαίνει πώς ένας κινηματογραφιστής μπορεί να περιγράψει έναν στοιχειώδη χαρακτήρα σαν το Θεόφιλο, αλλά κανείς δεν θα μπορούσε να γίνει κάτι σαν κινηματογραφιστής-Θεόφιλος. Δεν μπορώ να φανταστώ το Θεόφιλο, όχι μόνο κινηματογραφιστή, αλλά ούτε καν θεατή του κινηματογράφου.

    Ο κινηματογράφος λοιπόν διαψεύδει την αξία και τη σημασία του «στοιχειώδους στην τέχνη». Συνεπώς, ο Παπαστάθης… διαψεύδει τον ίδιο του τον εαυτό, κάνοντας αυτήν την ταινία που, ωστόσο τον αντιπροσωπεύει απόλυτα (όπως άλλωστε, και τον Δημήτρη Καταλειφό, που η τέχνη του, όμως, του επιτρέπει την προσέγγιση της «μίνιμαλ τέχνης»). Φυσικά, πρόκειται για μια αντίφαση. Και καταλαβαίνουμε απόλυτα τον Παπαστάθη που δηλώνει πως δεν τον ενδιαφέρει ο κινηματογράφος, αλλά η ποίηση. Παραταύτα, κάνει εδώ ένα θαυμάσιο κινηματογράφο, ακριβώς γιατί ο ίδιος ο κινηματογράφος του αφαιρεί τη δυνατότητα να προσεγγίσει τη «μίνιμαλ τέχνη» Και καθώς αγωνιά να την προσεγγίσει , φτάνει σε μια λιτότητα τόση, όση του επιτρέπει μια τέχνη που είναι αδύνατο να προσεγγίσει τη λιτότητα άλλων τεχνών.

   Ενώ, λοιπόν, ο Παπαστάθης θα ήθελε πολύ να είναι ένας κινηματογραφικός Θεόφιλος, του το αποκλείει η τέχνη που επιλέγει να εκφραστεί. Ο κινηματογράφος δεν αγαπάει τους Θεόφιλους, παρότι οι κινηματογραφιστές μπορεί να τους αγαπούν. Αν, λοιπόν, η γοητεία, κατά τον Μποντριγιάρ, είναι εκείνη η δυσκαθόριστη κατάσταση που αναδύεται απ' τη σύγκρουση αυτού που φανερώνεται κι αυτού που προσπαθεί να κρυφτεί, τότε εύκολα θα μπορούσε να εξηγήσει κανείς τη γοητεία μιας ταινίας σαν το Θεόφιλο. Ο Παπαστάθης προσπαθεί να παραμείνει ταπεινός, αλλά ο αλαζονικός από τη φύση του κινηματογράφος δεν του το επιτρέπει. Ευτυχώς Μπορεί, λοιπόν, κανείς να θαυμάζει το «στοιχειώδες ταλέντο» και τη «μίνιμαλ τέχνη», αλλά όταν επιχειρήσει να κάνει κινηματογράφο θα τα ξεχάσει αναγκαστικά και τα δύο. Ίσως το παραπάνω το εξηγεί και μια παλιά παρατήρησή μου: Όσο πιο καλός χριστιανός είναι κανείς (θυμίζουμε την απαίτηση του χριστιανισμού για το «μίνιμουμ») τόσο πιο κακός θεατής του κινηματογράφου γίνεται. Αλλά και τόσο προσεγγίζει το μάξιμουμ της δυνατής αφαίρεσης σε μια τέχνη που δυστροπεί στην αφαίρεση, όταν επιχειρήσει να κάνει κινηματογράφο. (Βλέπε, για παράδειγμα, τον κινηματογράφο του Ντράγιερ και του Μπρεσόν). Ο κινηματογράφος είναι «βέβηλη» τέχνη, και δύσκολα ανέχεται την αγιότητα.

Βασίλης Ραφαηλίδης,

Εφημερίδα «ΈΘΝΟΣ» 22/11/1987.  Και στο Βασίλης Ραφαηλίδης, Ελληνικός Κινηματογράφος, Κριτική 1965-1995, εκδ. Αιγόκερως 1995, σελ. 159-163

--

ΛΑΚΗΣ ΠΑΠΑΣΤΑΘΗΣ 

ΘΕΟΦΙΛΟΣ

του Βρασίδα  Καραλή

 «Από την άλλη πλευρά της πολιτικής, ο Λάκης Παπαστάθης με τον Θεόφιλο επιχείρησε μια (κάπως άνιση) αποτύπωση της «δημώδους χρονικότητας» στον ελληνικό κινηματογράφο με βάση τη ζωή του σημαντικότερου ναϊφ ζωγράφου της χώρας. Το εγχείρημά του παρέμεινε ατελές, καθώς η ταινία απέπνεε ένα αίσθημα βουκολικής λαϊκότητας, μελοδραματικού συναισθηματισμού και σοβαροφανούς νοσταλγίας μιας προνεωτερικής εποχής, ενώ το κοινό τη βρήκε στείρα και ματαιόδοξη. Η ταινία έμοιαζε λίγο- πολύ σαν μια διαδοχή κινούμενων σχεδίων, χωρίς βάθος και προοπτική, με τον Δημήτρη Καταλειφό να ερμηνεύει το ρόλο του σχεδόν αφηρημένος.»

ΒΡΑΣΙΔΑΣ ΚΑΡΑΛΗΣ

Κεφάλαιο «Η δεκαετία του 1980: Ελπίδα και απογοήτευση» σελ. 312. Στον τόμο Β. Καραλής, Μια Ιστορία του Ελληνικού Κινηματογράφου, μετάφραση: Αχιλλέας Ντελλής, εκδ. Δώμα/ βιβλία στην Αθήνα, 2023.

      ΟΔΥΣΣΕΑΣ  ΕΛΥΤΗΣ

Του Μήτσου Παπανικολάου

Κάποιος ξένος κριτικός, δεν θυμάμαι ποιός, είπε πώς ο συρρεαλισμός είν’ ένας καινούργιος ρομαντισμός, αν και πολύ διαφορετικός από τον πρώτο… Τα λόγια αυτά τα ξαναθυμήθηκα τελευταία, διαβάζοντας τα ποιήματα του Οδυσσέα Ελύτη. Πραγματικά, η πιο ρομαντική διάθεση είναι χυμένη και στις τρείς μικρές πλακέτες (1) που μας δίνουν το τόσο πλούσιο σε ποίηση και τόσο αντιπροσωπευτικό για την εποχή  του έργο του νεαρότατου αυτού ποιητή.

        Υπάρχουν στην ποίηση στοιχεία αιώνια κι ακατάλυτα και τα στοιχεία αυτά ξαναγυρίζουν με τους καιρούς, μεταμορφωμένα κι αγνώριστα ίσως, μα στο βάθος πάντοτε τα ίδια. Ο συρρεαλισμός –και σ’ αυτό υπερέχει από τις προηγούμενες σχολές- απόρριψε απ’ την ποίηση όλα τα περιττά, όλα τα τεχνητά στοιχεία της και προσπάθησε να κρατήσει ό,τι πιό πολύτιμο και πιό αληθινό απ’ την ουσία της. Δημιούργησε έτσι, μπορεί να πει κανείς, μιά έκτη αίσθηση, την ποιητική, που δεν εξαρτάται από τις άλλες, μα τις έχει  σκλάβες της. Δημιουργία καθαρά ρομαντική που είχε συνέπεια τη λύτρωση των λέξεων από  τις κακιές τους σημασίες και, το σπουδαιότερο, την αποκάλυψη, μέσα στο ανθρώπινο πνεύμα, μιάς χώρας άγνωστης και μεγάλης, όπου εμπόδιζαν ως τώρα την είσοδο η λογική και η γνώση.

        Ο Ελύτης ήταν από τους πρώτους στην Ελλάδα κι ο μόνος ίσως, που αποδέχτηκε το συρρεαλισμό σ’ αυτή- την ευρύτερη, νομίζω, -θεωρία του. Μερικοί άλλοι θέλησαν να τη στενέψουν για να είναι περισσότερο συρρεαλιστές, μα, μου φαίνεται, απότυχαν, γιατί αντί να δώσουν νέα σημασία στις παλιές λέξεις, έψαξαν να βρουν καινούργιες και εξεζητημένες που, γυμνές από ποίηση, κάνουν, σχεδόν, κωμική εντύπωση.

   Οι λέξεις του Ελύτη είναι οι πιό απλές, οι πιό καθημερινές, οι λέξεις της κουβέντας. Κι έτσι έπρεπε να είναι. Δεν είναι δυνατό να φανταστεί κανείς το υποσυνείδητο με λεξικά στη διάθεσή του για να βρίσκει τις λέξεις του. Μα οι καθημερινές λέξεις του Ελύτη, όχι μόνο παίρνουν χίλιες σημασίες, όχι μόνο αντηχούνε γεμάτες μουσική, μα έχουν ακόμα τη σπάνια δύναμη να μας δίνουν, με το δέσιμό τους σε φράσεις, εικόνες που κλείνουν όλη τη συγκίνηση κι όλη την ομορφιά κάποιων ονείρων. Το ποίημα «Ελένη» από τις «Σποράδες» αποτελεί αριστουργηματικό υπόδειγμα σ’ αυτό το είδος:

Με την πρώτη σταγόνα της βροχής σκοτώθηκε το καλοκαίρι

Μούσκεψαν τα λόγια που είχαν γεννήσει αστροφεγγιές

Όλα τα λόγια που είχαν μοναδικό τους προορισμό Εσένα!

Κατά που θ’ απλώσουμε τα χέρια μας τώρα που δεν μας λογαριάζει πιά ο καιρός

Κατά που θ’ αφήσουμε τα μάτια μας τώρα που οι μακρινές γραμμές ναυάγησαν στα σύννεφα

Τώρα που κλείσανε τα βλέφαρά σου απάνω στα τοπία μας

Κι είμαστε –σα να πέρασε μέσα μας η ομίχλη-

Μόνοι ολομόναχοι, τριγυρισμένοι απ’ τις νεκρές εικόνες σου.

  Θα έπρεπε να μπορώ να παραθέσω αποσπάσματα απ’ όλα σχεδόν τα ποιήματα του Ελύτη για να δείξω πόσο, και στις τρείς του συλλογές, πολύτιμη, εκλεκτή και-γιατί όχι; Μοναδική είναι η ποίησή του.

   Άκουσα να λένε ότι ο Ελύτης έχει επηρεαστεί από τον Ελυάρ. Δεν το βλέπω πουθενά αυτό. Εκτός από κάποια επίδραση του “Poisson Soluble” του Μπρετόν στα εφτά ποιήματα των «Προσανατολισμών» που έχουν τον τίτλο «Διόνυσος», ο Ελύτης είναι πρωτότυπος και προσωπικός. Δεν έχω την τιμή να τον ξέρω, και, όπως έμαθα, είναι σήμερα μόλις 23-24 χρόνων. Έ, ποιός άλλος ποιητής μας, κι ο μεγαλύτερος ακόμα, έγραψε στα είκοσί του χρόνια στίχους όπως αυτοί:

Έφερα τη ζωή μου ως εδώ

Στο σημάδι ετούτο που παλεύει

Πάντα κοντά στη θάλασσα

Νιάτα στο βράχο επάνω, στήθος

Με στήθος προς τον άνεμο

Πού να πηγαίνει ένας άνθρωπος

Πού δεν είναι άλλος από άνθρωπος

Λογαριάζοντας με τις δροσιές τις πράσινες

Στιγμές του, με νερά τα οράματα

Της ακοής του, με φτερά τις τύψεις του

Ά, Ζωή

Παιδιού που γίνεται άντρας

Πάντα κοντά στη θάλασσα όταν ο ήλιος

Τον μαθαίνει ν’ ανασαίνει κατά κει που σβήνεται

Η σκιά ενός γλάρου.

   Πρέπει να είναι κανένας πολύ ξεχωριστός για ν’ αρχίζει με τέτοια ποιήματα, όταν οι άλλοι τραυλίζουν δεκαπεντασυλλάβους και ομοιοκαταληξίες.

        Πολλοί θα θελήσουν ίσως να ειρωνευτούν τον ενθουσιασμό μου για ένα ποιητή που κι αυτός προκάλεσε ανόητες δημοσιογραφικές ειρωνείες. Μα μου είναι αδιάφορο. Ξέρω πώς απευθύνομαι σε πολύ λίγους ανθρώπους και μόνο σ’ αυτούς θέλω να τονίσω τη μ ε γ ά λ η σημασία του Ελύτη για τη νεοελληνική ποίηση. Αυτός, και δυό –τρείς άλλοι ακόμα σύγχρονοι θα τη βγάλουν από την αντικειμενικότητά της και θα της δώσουν όλο το βάθος της και όλη την αλήθεια της, για να δημιουργήσουν μιά ποίηση με πραγματικά δική της ζωή.

        Ο Ελύτης είναι βέβαια στην αρχή ακόμα. Μά τί λαμπρή αρχή! Από τώρα κιόλας παίρνει τη θέση του πλάι στους μεγαλύτερους λυρικούς μας. Οι εικόνες του, εικόνες που διαδέχονται η μιά την άλλη γεμάτες από μιά τρυφερή νεανική νοσταλγία, γεμάτη θερινή δροσιά, εικόνες θερμές, πυκνές, εγκάρδιες, πλούσιες σε γλυκούς χρωματισμούς- δημιουργούν τον πιό καθαρό, τον πιό αγνό λυρισμό. Δεν υπάρχουν εκεί μέσα σοφές ίσως εκζητήσεις, μα ψεύτικες. Τα τοπία του Ελύτη έχουν όλη τη διάφανη και την καινούργια ομορφιά των τοπίων που τα καθάρισαν οι βροχές κι οι άνεμοι κι ακόμα των πρώτων τοπίων της δημιουργίας. Η φύση του είναι νέα και τόσο γοητευτική, σα να την αντικρίζουν για πρώτη φορά τα μάτια του παιδιού ή του κοιμισμένου. Κι εκεί μέσα ο ποιητής, παιδί κι αυτός, πλανιέται με τις πιό απόκρυφες σκέψεις του, απαλλαγμένες εντελώς από τα δεσμά της λογικής και ζητάει να βρει το «νόμισμα της ζωής», όπως λέει ο ίδιος. Περίπατος θαυμαστός που λίγοι μπορούν να τον κάνουν, όπως και λίγοι μπορούν να ακολουθήσουν τον ποιητή σ’ αυτόν.

        Δημιουργός ενός δικού του κόσμου ο Ελύτης αισθάνεται επιτακτικά την ανάγκη να ταιριάζει τους ήχους, τις συλλαβές και τις πνοές σε μιά καινούργια γλώσσα με πολύ πλατειές έννοιες, μιά  γλώσσα γεμάτη υποβολή, κίνηση και μουσική. Έτσι τα λόγια του γίνονται τρυφερά ψιθυρίσματα, εκμυστηρεύσεις, ψιθυρισμένες στο αυτί, πολύχρωμες φωνές, παλιές, νέες, γνώριμες, ξένες φωνές του πάθους και της αγάπης, φωνές της ψυχής.

        Για να μπει κανείς μέσα στην ποίηση του Ελύτη, πρέπει να αγνοήσει εντελώς τη γνώμη που έχουν πολλοί, ότι ο ποιητής γράφει για ν’ αναπαραστήσει με μορφή διαφορετική τις καταστάσεις του εξωτερικού κόσμου. Αυτοί που επιμένουν στη λογική, άς μη διαβάσουν αυτά τα ποιήματα που δεν έχουν καμιά λογική. Υπάρχουν όμως κι άλλοι που παραδέχονται αυτό που γράφει ο Νοβάλις στα «Αποσπάσματά» του: «Η ποίηση είν’ εντελώς προσωπική και γι’ αυτό ούτε περιγράφεται, ούτε προσδιορίζεται. Αυτός που δεν ξέρει, που δεν αισθάνεται απ’ ευθείας τί είναι ποίηση, δε μπορεί ποτέ να σχηματίσει καμιά ιδέα της: η ποίηση είν’ η ποίηση, απέραντα διαφορετική από την τέχνη του γραψίματος. Ζητάμε με την ποίηση να δημιουργήσουμε, χρησιμοποιώντας την ίδια ως όργανο, ψυχικές καταστάσεις, μυήσεις, εικόνες. Η ποίηση ειν’ η τέχνη που εξυψώνει τα αισθήματα. Η ποίηση είν’ η αναπαράσταση του αισθήματος, του εσωτερικού κόσμου στο σύνολό του. Όσο ένα ποίημα είναι πιό προσωπικό, τόσο πιό κοντά βρίσκεται στη σημασία της ποιήσεως».

        Σ’ αυτούς τους άλλους λοιπόν, που πιστεύουν σε μιά ποίηση, στην αληθινή και στην αιώνια, είτε ρομαντισμός, είτε συμβολισμός, είτε συρρεαλισμός λέγεται, απευθύνονται τα ποιήματα του Ελύτη. Αυτοί μόνο θα ανακαλύψουν όλη τη γοητεία τους και θα καταλάβουν ότι έχουν μπροστά τους έναν Ποιητή.

        Οι πρώτοι, οι άνθρωποι που θέλουν ποίηση λογική, έχουν τα εννέα δέκατα των ποιημάτων μας. Τί άλλο θέλουν;

        Η ποίηση του Ελύτη είναι τόσο αληθινή, έχει τόση δική της ύπαρξη, ώστε, πολλές φορές, όταν μας δίνει μιά εικόνα και την παραβάλλουμε με μιά ανάλογή της από την πραγματικότητα, η τελευταία μας φαίνεται ψεύτικη. Εδώ η ποίηση ούτε αντιγράφει, ούτε μιμείται, ούτε εξωραϊζει τη φύση. Δημιουργεί ένα δικό της κόσμο, όπου όλα είναι όνειρο ή οπτασία, όπου η πραγματικότητα χάνεται κι η ζωή ξεντύνεται τα ρούχα που της φόρεσαν οι άνθρωποι για να παρουσιαστεί γυμνή, όπως την έκαναν τα χέρια του δημιουργού της.

        Μέσα στις «Σποράδες», πολύ περισσότερο από τις δύο προηγούμενες συλλογές, ο Ελύτης δίνει τη δύναμη της τέχνης του. Αγάπες, εντυπώσεις, απογοητεύσεις και νοσταλγίες, κατασταλαγμένες στο άδυτο της ψυχής, ξαναζωντανεύουν, μεσ’ από εικόνες τρομαχτικά υποβλητικές, με ένα λυρισμό που μπορεί να φέρει την ποιητική συγκίνηση ως τα δάκρυα:

Ώ νεότητα

πληρωμή του ήλιου

Αιμάτινη στιγμή

Πού αχρηστεύει το θάνατο.

        Όταν ένας ποιητής έχει τέτοιους στίχους, ξεφεύγει εντελώς από τις προσωρινές και συμβατικές σχολές και γίνεται κλασικός, έστω κι αν είναι εικοσιτριών χρόνων.    

(1)., Προσανατολισμοί (1936), Κλεψύδρα του Αγνώστου (1937). Σποράδες (1938).

Μήτσος Παπανικολάου, ΚΡΙΤΙΚΑ, εκδ. Πρόσπερος, Αθήνα 1980. Επιμέλεια: Τάσου Κόρφη, σ.67-71.

   Βρέχει στον Πειραιά. Το ταβάνι στάζει, το κρεβάτι μουσκεύει, ευτυχώς έχει φέξει. Η  Ήρα φοβισμένη από τους κεραυνούς κρύβεται στα πόδια μου. Διαβάζω τα Ποιήματα και τα Κριτικά του βασανισμένου Μήτσου Παπανικολάου όπως τα επιμελήθηκε ο ποιητής και εκδότης Τάσος Κόρφης. Πόσο προφητικός, (χωρίς εισαγωγικά) ο λόγος του, διορατική η κριτική του ματιά πάνω στις πρώτες ποιητικές εμφανίσεις του νομπελίστα μας ποιητή Οδυσσέα Ελύτη. Εύστοχες οι επισημάνσεις του, καθοριστικές στις κατοπινές ερμηνευτικές προσεγγίσεις του έργου του Ελύτη. Και, τί τιμή για ένα νεαρό να διαβάζει αυτά τα ουσιαστικά και καίρια που γράφονται για τις τρείς πρώτες συλλογές του. Η κριτική φωνή του Μήτσου Παπανικολάου για τον πρωτοεμφανιζόμενο νεαρό λυρικό ποιητή έχει αναδημοσιευθεί εκ νέου και σε άλλες σύγχρονες εκδόσεις για τον Ο. Ελύτη, όπως στην έκδοση των εκδόσεων «Άκμων», 1979. Βλέπε και Βιβλιογραφία Ο.Ε. Πρώτη φορά δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Νεοελληνικά Γράμματα» 26/3/1938. Στην έκδοση των εκδόσεων «Πρόσπερος» σε επιμέλεια του Τάσου Κόρφη με τα «ΚΡΙΤΙΚΑ» του ποιητή Μήτσου Παπανικολάου με το τραγικό τέλος, δημοσιεύονται και δύο ακόμα Άρθρα για Έλληνες ποιητές. Τον ποιητή Κώστα Γ. Καρυωτάκη στο ίδιο περιοδικό, και, στον επίσης άτυχο ποιητή Γιώργο Σαραντάρη- νεκρολογία- στο περιοδικό της «Νέας Εστίας». Ο Κριτικός λόγος του υδραίου- πειραιώτη ποιητή Μήτσου Παπανικολάου είτε αυτός έχει να κάνει με ξένους ποιητές είτε με έλληνες, είναι από τους σημαντικότερους οδοδείχτες αν θέλουμε να κατανοήσουμε το ποιητικό σύμπαν των φωνών του Μεσοπολέμου ακόμα και στις μέρες μας.  

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

Δευτέρα 2 Νοεμβρίου 2026

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου