Τετάρτη 10 Φεβρουαρίου 2021

Ο πολιτικός και συγγραφέας Παναγιώτης Κανελλόπουλος

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ (Πάτρα 1902-Αθήνα 1986)

του Κωνσταντίνου Ι. Δεσποτόπουλου

     Θέμα της Ημερίδας είναι «ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, πνευματικός ταγός και πολιτικός ηγέτης», δηλαδή ο βίος και το έργο του αοιδίμου αυτού ανδρός, και ιδιαίτερα η δράση του και οι δοκιμασίες του και ό,τι από τη δράση του δεν έγινε βορά του χρόνου, αλλά δεσμεύθηκε στην Ιστορία και παραμένει στοιχείο του πολιτισμού.

      Αξίζει να τονισθεί το επίθετο «αοίδιμος» στην ετυμολογικά εδραιώσιμη αρχική σημασία του: δεκτικός αοιδής, έξοχος , δηλαδή και άξιος προβολής από τη Μούσα με τον έμμετρο λόγο των αοιδών, άρα, στην εποχή μας, άξιος εξιστορήσεως του βίου του και αναλύσεως του έργου του.

     Και πραγματικά είναι αοίδιμος στη γνήσια έννοια ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Υπήρξε δύο φορές Πρωθυπουργός της Ελλάδος με άψογη πολιτεία, επί τριάντα χρόνια Βουλευτής με παρουσία επιβλητική στη Βουλή των Ελλήνων, στα δέκα τελευταία χρόνια της ζωής του Νέστωρ και Μέντωρ της ελληνικής πολιτικής.  Υπήρξε όμως επίσης χαρισματικός πανεπιστημιακός διδάσκαλος, και προπάντων ατρύγητος λειτουργός του πνεύματος με τεράστιο συγγραφικό έργο. Ελάμπρυνε την Ακαδημία Αθηνών με την επί είκοσι χρόνια ενεργό στις συνεδρίες της συμμετοχής του, αλλά και την ετίμησε με την επίμονη αποχή του επί εφτά χρόνια, όταν ο ελληνικός λαός ζούσε υπό καθεστώς πολιτικής δουλείας.

     Ευτύχησα να είμαι ο πρώτος μαθητής του ως πανεπιστημιακού δασκάλου, ή μάλλον ο σύμπρωτος με τους αείμνηστους Κώστα Ζαΐμη και Δήμη Καπετανάκη. Η μοίρα και το χρέος έφεραν να βρεθώ πλάι του σε κρίσιμες ώρες αλλά και να εξάρω επανειλημμένα την προσωπικότητα και τη δράση του και το έργο του.

      Σήμερα θα ομιλήσω για το ήθος του και το πνεύμα του, και ιδιαίτερα για τις συγγραφικές επιτεύξεις του, ενταγμένες όμως στις φάσεις του βίου του, χωρίς εξ άλλου και να αποστέρξω επαναλήψεις όσων άλλοτε είπα ή έγραψα.

     Συχνά λέγεται από καλοπροαίρετους ανθρώπους, ότι αποτελεί ατύχημα ή αστόχημα η στράτευση του Παναγιώτη Κανελλόπουλου στην πολιτική, με συνέπειες επιζήμιες για την πνευματική δράση του, και ότι θα έπρεπε να έχει αποκλειστικά επιδοθεί σ’ αυτήν, ως την κατ’ εξοχήν ομόλογη προς την υπαρξιακή του εντελέχεια.

     Ο ίδιος όμως δεν μετανόησε ποτέ για την ανάμιξή του ενεργά στην πολιτική. Όποιες κι αν αισθάνθηκε πικρίες σε κάποιες φάσεις της πολιτικής σταδιοδρομίας του, δεν έπαυσε ποτέ να επιδοκιμάζει την είσοδό του έγκαιρα στην πολιτική, από ηλικία τριάντα τριών ετών ως ανταπόκριση προς το καίριο αίτημα της ηθικής ευαισθησίας του ή και προς σιωπηρή έστω υπαγόρευση της δοκιμασμένης οικογένειάς του, αλλά και ως προϋπόθεση για βίωση έντονη στιγμών ιστορικών με συναίσθημα βαρύτατης ευθύνης και για πρόσκτηση της αντίστοιχης υπαρξιακής εμπειρίας, και προπάντων για προσφορά εποικοδομητική στη διαμόρφωση της ιστορικής πραγματικότητας.

     Βέβαιο είναι, ότι έφεραν στον σωματικό του οργανισμό υπερκόπωση σε βαθμό επικίνδυνο, εκτός από την υπερένταση συγγραφική εργασία του, οι φροντίδες και οι ευθύνες, οι απότοκες της αρχηγικής ασχολίας του με την ενεργό πολιτική, αλλά ο απολογισμός της πενηντάχρονης αυτής ασχολίας είναι αναμφίβολα θετικός, όχι μόνο από την άποψη του ατόμου του ως υπαρξιακού υποκειμένου και ως ηθικής προσωπικότητας, αλλά και από την άποψη της κοινωνίας και της πολιτείας, πολλαπλά ωφελημένων από σωστικές παρεμβάσεις του και από γόνιμες ενέργειές του, δυσαποφάσιστες και δυσεκπλήρωτες από άλλες. Βέβαιο επίσης είναι ότι ως ιστορικός συγγραφεύς ορίσθηκε από την υπαρξιακή εμπειρία του ως πολιτικού πολύτιμη διορατικότητα για τις συναρτήσεις των ιστορικών γεγονότων.

     Είναι δυνατόν να λεχθεί, ότι ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος στην πολιτική δράση του εμπνεύσθηκε σε κάποιο βαθμό από την πνευματική του συγκρότηση, αλλά και το συγγραφικό του έργο ενέχει συχνά την ανταύγεια της από την πολιτική δράση εμπειρίας του, ότι άρα στο πρόσωπό του ο πνευματικός ταγός και ο πολιτικός ηγέτης συνυπάρχουν λειτουργικά, με υπερνίκηση καθημερινή της αντιρροπίας και σε ρυθμό εναρμόνιο τελικά.

     Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος γεννήθηκε στην πόλη των Πατρών, την 30 Νοεμβρίου 1902, ημέρα του πολιούχου Αγίου της και απέθανε στην πόλη των Αθηνών την 11 Σεπτεμβρίου 1986. Από μαθητής Γυμνασίου είχε πνευματικές ανατάσεις και ηθικές αγωνίες. Και υπήρξαν έκτοτε φάσεις του βίου του διαποτισμένες από συναίσθημα τραγικότητας, αν και ωραισμένες από ανάβλυσμα πνεύματος ή και από τρόπαια ευψυχίας  μέσα και αντίκρυ στις δραματικές περιστάσεις της Ιστορίας, τις σύνδρομες του πολύπλαγκτου εικοστού αιώνα, και ιδιαίτερα του σπαραγμού της ελληνικής κοινωνίας, του απότοκου των δύο οικουμενικών σχεδόν πολέμων και των δύο αδελφοκτόνων εθνικών διχασμών.

     Στη Χαϊδελβέργη από τον Οκτώβριο του 1920 έως τον Φεβρουάριο του 1923, ευτύχησε να καταρτισθεί στις κοινωνικές επιστήμες, καλλιεργημένες εκεί τότε από κορυφαίους πρωτοπόρους επιστήμονες, αλλά και να συγκροτήσει την πνευματική του προσωπικότητα ευρύτερα.

     Εξ άλλου, φοιτητής ήδη στη Χαϊδελβέργη συγκλονίστηκε από την είδηση, ότι ο θείος του Δημήτριος Γούναρης, πνευματικός οδηγός του και ηθικό ίνδαλμά του, καταδικάστηκε σε θάνατο και η καταδικαστική απόφαση εκτελέσθηκε.

     Η τραγική σχέση του με τη ζωή εδραιώθηκε στη συνείδησή του από τότε, χωρίς όμως να κάμψει τη διάθεσή τους για δράση και δημιουργία.

     Από τον Οκτώβριο του 1923 στην Ελλάδα, επιδόθηκε με συναίσθηση ευθύνης στον καθορισμό της τροχιάς του βίου του: όχι επιδίωξη πλούτου είτε απολαύσεων, αλλά διακονία βαθύψυχη της επιστήμης, και αργότερα, ύστερα δηλαδή από την κατεργασία των πνευματικών του δυνάμεων, ανάληψη ευθυνών στο χώρο της πολιτικής.

     Το 1929 εκλέχθηκε Υφηγητής Κοινωνιολογίας στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Σύντομα, το μάθημά του, κάθε Τετάρτη, 7 έως 8 το βράδυ, εξελίχθηκε σε θεσμό της πνευματικής ζωής των Αθηνών. Η διδακτική επιτυχία του ήταν απαράμιλλη, και πριν ακόμη εκλεγεί Καθηγητής Κοινωνιολογίας τον Ιανουάριο του 1933. Πολύ ενωρίς άρχισε να δημιουργείται ο θρύλος του, ως καθηγητού χαρισματικού.

     Τα πάντα προμήνυαν συνέχιση ένδοξη και γόνιμη της πανεπιστημιακής σταδιοδρομίας του. Η ώρα όμως της Ιστορίας εσήμανε διαφορετικά, για την πολιτική της Χώρας και για τον ίδιο προσωπικά. Η διδακτική πανεπιστημιακή δράση του έληξε το βράδυ της 1ης Μαρτίου 1935, όταν ξέσπασε το περίφημο Κίνημα που προκάλεσε την πολλαπλή αναστάτωση της Χώρας.

     Στην επακόλουθη του Κινήματος εκείνου θλιβερότατη πολιτική ατμόσφαιρα εμπάθειας, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, σύμφωνα με τις υπαγορεύσεις της ηθικής του ευγένειας, προέβαινε καθημερινά σε διαβήματα προς τον Πρωθυπουργό Παναγή Τσαλδάρη και όπου αλλού για τον κατευνασμό των παθών και για την αποτροπή των πολιτικών διωγμών, ιδιαίτερα των καταδικών σε θάνατο. Και αυτά με διακριτικότητα, χωρίς το θόρυβο της δημοσιότητας.

     Όταν ανακινήθηκε το ζήτημα του πολιτεύματος, με σκοπό την επαναφορά της βασιλείας, ο διάσημος ήδη τότε Καθηγητής είχε τη συναίσθηση του καθήκοντος να υπερασπισθεί δημόσια τη δημοκρατία και δημοσίευσε το καλοκαίρι του 1935 άρθρα περισπούδαστα εναντίον της βασιλείας και υπέρ της δημοκρατίας με απήχηση εξαίρετη.

     Καταλύθηκε όμως το πολίτευμα της δημοκρατίας με το πραξικόπημα της 10 Οκτωβρίου 1935. Και η τότε Κυβέρνηση αξίωσε από τους Καθηγητές Πανεπιστημίου να ορκισθούν πίστη προς τη βασιλεία. Μόνος ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος αρνήθηκε μέχρις εσχάτων να προδώσει την αξιοπρέπειά του με την ηθικά μειωτική ορκοδοσία εκείνη. Αποτέλεσμα της εμμονής του από αξιοπρέπεια στην άρνηση της ορκοδοσίας υπήρξε η απόλυσή του από την επάξια κατειλημμένη πανεπιστημιακή έδρα του.

     Η αποβολή από το Πανεπιστήμιο έφερε καίρια τομή στον βίο του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, καθώς επέφερε ή έστω επέσπευσε την είσοδό του ενεργά στην πολιτική. Τον Δεκέμβριο του 1935 ο διάσημος Καθηγητής εμφανίστηκε δημόσια ως Αρχηγός κόμματος, με πολιτικό σύνθημα την υπερνίκηση του εθνικού διχασμού, εκφρασμένο ήδη και με τον τίτλο «Εθνικόν Ενωτικόν Κόμμα».

     Η πολιτική συγκυρία, βαριά φορτισμένη από τις αναθυμιάσεις των αναρριπισμένων τότε παθών, εμπόδισε την εκλογική επιτυχία του νεοσύστατου κόμματος, και ολίγο αργότερα η από 4 Αυγούστου 1936 Δικτατορία απαγόρευσε τη λειτουργία του, όπως και των άλλων κομμάτων. Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος και τότε έπραξε το καθήκον του με γενναιότητα εναντίον της πολιτικής εκτροπής. Το αποτέλεσμα υπήρξε να συλληφθεί τη νύχτα της 7ης προς την 8η Φεβρουαρίου 1937 και μετά δέκα ημέρες να εξορισθεί στην Κύθνο.

     Μακρύς υπήρξε ο χρόνος της εξορίας του, με αλλαγή μόνο τόπου της, επί τα χείρω στην Καλλιράχη της Θάσου, επί τα βελτίω ύστερα στην Κάρυστο της Εύβοιας. Έληξε μόνο με την έκσπαση του ελληνο-ιταλικού πολέμου. Ζήτησε τότε ο 38 ήδη ετών πολιτικός Αρχηγός και διάσημος άνθρωπος του πνεύματος να καταταχθεί στον στρατό εθελοντής και υπηρέτησε ως στρατιώτης απλός σε μονάδα των πρόσω.

     Ύστερα από την κατάρρευση του Μετώπου, αρνήθηκε να εισέλθει στην υπό αναχώρηση από την Ελλάδα Κυβέρνηση, όπου άλλωστε μετείχαν ακόμα Υπουργοί της Δικτατορίας, και υποβοηθημένος από τους φίλους του άρχισε αμέσως ν’ αντιμετωπίζει επί τόπου το κανούργιο πολυσύνθετο πρόβλημα της Χώρας.

     Αναγκάσθηκε, όμως, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, στις 31 Μαρτίου 1942, καταζητούμενος από τις Αρχές Κατοχής, να διαφύγει από την Ελλάδα και να φθάσει, μέσω Τουρκίας, στη Μέση Ανατολή. Εκεί έγινε Αντιπρόεδρος της Κυβερνήσεως και Υπουργός Εθνικής Αμύνης. Από τη θέση αυτή και πολιτεύθηκε με πνεύμα εθνικά ενωτικό. Επανέφερε στις ένοπλες Δυνάμεις τους απότακτους δημοκρατικούς αξιωματικούς, αλλά διατήρησε και τους αξιωματικούς εν ενεργεία επί δικτατορίας, τους συνδημιουργούς με τον ελληνικό Λαό του Έπους του Ελληνοιταλικού Πολέμου και του Ελληνογερμανικού Πολέμου. Και στην όλη τότε πολιτεία του έδειξε ανιδιοτέλεια και αξιοπρέπεια και προθυμία προς αποδοχή κινδύνων και ευθυνών.

     Τον Σεπτέμβριο 1944, όταν άρχιζε η απελευθέρωση της Χώρας, πρώτος αυτός από τους πολιτικούς αρχηγούς τόλμησε και πάτησε το βαθιά σπαραγμένο έδαφός της. Αποβιβάσθηκε στην πολύπαθη τότε Πελοπόννησο, χωρίς συνοδεία στρατού. Με το προσωπικό του γόητρο και με την πειθώ του λόγου του κατόρθωσε να ειρηνεύσει πολλές περιοχές της, και ιδιαίτερα την πρωτεύουσα της Αρκαδίας, όπου ήταν επικείμενη φοβερή μάχη, φονικότατη και πολλαπλά καταστροφική.

      Τον Νοέμβριο του 1944 κατέλαβε κάθε προσπάθεια για να αποτραπεί η εμφύλια ένοπλη σύρραξη. Και, όταν έληξε η από 3 Δεκεμβρίου θλιβερή ένοπλη σύρραξη των Αθηνών, έσπευσε με ηθικά πολυδόνητο άρθρο του να απευθύνει έκκληση προς τους πάντες, για υπερνίκηση των απότοκών της ολέθριων ψυχώσεων, για εμπέδωση της κοινωνικής γαλήνης και για σύμπνοια και συνεργασία προς ανοικοδόμηση της Χώρας.

     Άλλοι όμως άλλα έπραξαν ή ολιγώρησαν, με συνέπεια τη διατήρηση ή και τη συντήρηση του εθνικού διχασμού. Και, όταν ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος την 1 Νοεμβρίου 1945 ανέλαβε την πρωθυπουργία, είχε να αντιμετωπίσει πολλαπλά οξύτατα προβλήματα, οικονομικά προπάντων και δημοσίας τάξεως. Η κυβέρνηση όμως εκείνη μετά είκοσι μόλις μέρες ανατράπηκε, ύστερα από επέμβαση των Άγγλων, γιατί ο Πρόεδρός της εννοούσε να ασκεί πολιτική εθνικά ενωτική, με πνεύμα κατευνασμού, προσηλωμένος στα πάγια εθνικά συμφέροντα με τρόπο ανένδοτο.

     Και στη συνέχεια, δηλαδή από το 1946 έως το 1985, είτε ως μέλος Κυβερνήσεων, είτε ως αρχηγός Κόμματος, είτε ως ανεξάρτητος βουλευτής, είχε ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος πολιτική δράση με υψηλό ύφος και με άσπιλο ήθος-ακόμη και όταν συμμετείχε, από συναίσθηση καθήκοντος προς το Έθνος, σε Κυβερνήσεις με πολιτική διαφορετική από την ιδική του, και άρα υπείχε τότε και αλλότριες ευθύνες.

     Είχα την ευκαιρία, το καλοκαίρι του 1965, να διαβεβαιώσω τον κορυφαίο Γερμανό φιλόσοφο Karl  Jaspers, ύστερ’ από σχετικό ερώτημά του, κατά την συνάντησή μας στο Basel της Ελβετίας, ότι ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, όπου και αν βρεθεί στην πολιτική της Ελλάδος, θα εξυψώσει την ηθική στάθμη της και θα ανταποκριθεί στην κλήση της Ιστορίας.

     Μετά δύο χρόνια, η διαβεβαίωση εκείνη επαληθεύθηκε δραματικά. Στις 21 Απριλίου 1967, όταν η χώρα βυθίστηκε σε αλόγιστη περιπέτεια πολιτικής δουλείας, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος τήρησε ακέραιο το καθήκον του με άκαμπτη γενναιότητα. Υπήρξε αντίθετος μέχρις εσχάτων προς τους άρπαγες της κρατικής εξουσίας, και συνέβαλε αποφασιστικά στην περίσωση της τιμής των Ελλήνων πολιτικών, με το παράδειγμα του και με τις παραινέσεις του.

     Όταν ανατράπηκε τον Ιούλιο 1974 το ανελεύθερο καθεστώς, ύστερα εξάλλου από την αμαρτωλή πρόκληση της Συμφοράς του μείζονος Ελληνισμού στην Κύπρο, δεν επανήλθε στην πρωθυπουργία ο άσπιλος πολιτικός. Αλλά το αρνητικό αυτό γεγονός δεν ίσχυσε να μειώσει το απαράμιλλο ήδη πολιτικό του γόητρο και την μοναδική ηθική αίγλη του, ως εμψυχωτικού συμβόλου της πολιτικής αρετής.

      Ο πολιτικός Παναγιώτης Κανελλόπουλος, στην τελευταία δεκαετία της ζωής του, ήταν περιβεβλημένος από την εκτίμηση και τον σεβασμό του συνόλου των βουλευτών, από την εμπιστοσύνη και την αγάπη του συνόλου, σχεδόν, του λαού της Ελλάδος. Είχε αποκτήσει τον ωραιότερο κότινο ηθικής αριστείας.

      Παρά την ενασχόληση με την πολιτική, τόσο έντονα και τόσο υπεύθυνα, δεν έπαυσε ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος να είναι ο ακάματος και πολυέμπνευστος  λειτουργός του πνεύματος. Με το συγγραφικό έργο του, συνεχιζόμενο έως την τελευταία ημέρα της ζωής του, αναδείχθηκε σε πνευματικό δημιουργό, κορυφαίο της γενιάς του. Υποκινεί τον αμέριστο θαυμασμό των αναγνωστών ως τέτραθλος του πνεύματος: κοινωνιολόγος, ιστορικός, φιλόσοφος, ποιητής. Και ας γράφτηκε το πλήθος των βιβλίων που συχνά σε ώρες νυχτερινές είτε αυγινές, είτε σε περιστάσεις προσωπικής δοκιμασίας. Ο τόπος της εξορίας είχε μετατραπεί σε χώρο πνευματικής περισυλλογής και δημιουργίας.

     Τι μέγιστο έργο «Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος» γράφτηκε αρχικά στην Κύθνο, το πρώτο νησί της επί Μεταξά εξορίας του. Πραγματικά, η Κύθνος είναι η γενέθλια νήσος του ιστορικού αυτού μεγαλουργήματος. Είχα εκεί τότε  κατ’ εξοχήν θαυμάσει τρία χαρίσματα πνευματικά του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, ρωμαλέες ρίζες του συγγραφικού έργου του: ευμάθεια, αισθαντικότητα, μνήμη. Οι φίλοι του πνεύματος αισθάνονται σαν να δικαιώνεται η εξορία του εκλεκτού αυτού ανθρώπου, ικανού από τη φύση του και από την παιδεία του να τηρεί στη ζωή του γόνιμα το αριστοτέλειο υπόδειγμα: «πάσας τας τύχας ευσχημόνως φέρειν και εκ των υπαρχόντων αεί τα κάλλιστα πράττειν». Και υπήρξαν «κάλλιστα» πράγματι όσα ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος έπραξε ως εξόριστος, άλλωστε και με ακοίμητη έγνοια για τα πεπρωμένα της Χώρας. Η ακοίμητη αυτή έγνοια είχε εκφρασθεί με δύο υπομνήματα προς τον Πρωθυπουργό από τον χώρο της εξορίας, για τον επικείμενο μεγάλο πόλεμο και την  δέουσα πολιτική στάση της Ελλάδος.

      Στην ενδεκάτομη «Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος», το καταπληκτικό αυτό κατόρθωμα ενός μόνο ανθρώπου, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος εξιστορεί και περιγράφει, ερμηνεύει και αναλύει με γλαφυρότητα και με θέρμη τα σπουδαιότερα έργα των μεγάλων εκπροσώπων του Ευρωπαϊκού πνεύματος, από τον τέταρτο έως τον δέκατο ένατο μ. Χ. αιώνα: στη φιλοσοφία, στην ποίηση και στη λογοτεχνία, στις διάφορες επιστήμες, στη μουσική, στη ζωγραφική, στη γλυπτική, στην αρχιτεκτονική. Με οικειότητα προς την φιλοσοφικο-ιστορική έννοια του πνεύματος και με την φιλοσοφική γενικά συγκρότησή του, με την επιστημονική πολυμέρειά του και με την συναισθηματικά φορτισμένη διαίσθησή του, αναγνωρίζει εκ βαθέων τα μεγάλα έργα του ευρωπαϊκού πνεύματος και παρουσιάζει παραστατικά, συχνά μάλιστα και συναρπαστικά, την μορφή τους και την ουσία τους, ενώ και βιογραφεί τους δημιουργούς των με αμέριστη συμπάθεια.

     Εκτός όμως από το κολοσσιαίο αυτό έργο, υπάρχουν και άλλα πολλά και σπουδαιότατα έργα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου.

     Υπότιτλος του βιβλίου του «Ο εικοστός αιώνας», γραμμένο το 1950, εκδομένο το 1951, είναι «Η πάλη μεταξύ ανθρωπισμού και απανθρωπίας». Στις διακόσιες τριάντα σελίδες του, υπάρχουν πυκνά διαταγμένες επισημάνσεις καίριων γεγονότων και περιγραφές χαρακτηριστικών στοιχείων του εικοστού αιώνα στην πρώτη πεντηκονταετία του, συνοδευμένες από στοχασμούς κριτικούς του ηθικού ποιού των προπάντων. Εκφραστικότατοι είναι οι τίτλοι των κεφαλαίων του βιβλίου. Ιδού κάποιοι από αυτούς: «Πώς μπήκε ο αιώνας μας…. Η ανυποψία του αστού», «Η ανθρώπινη ευθύνη…», «Η αστική τάξη, οι αρετές και οι αδυναμίες της», «Η ρώσικη επανάσταση του 1917», «Το πνευματικό χάος στη Δυτική Ευρώπη, ύστερ’ από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο», «Οι μεγάλες δημοκρατίες στα χρόνια του μεσοπολέμου. Τα μεγάλα τους λάθη», «Ο φασισμός στην Ιταλία… και ο γερμανικός εθνικοσοσιαλισμός», «Τα ερείπια πού άφησε… ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος», «Τί λέει η συνείδησή μας». Στο βιβλίο αυτό εκφράζεται ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος μάλλον ως κοινωνιολόγος και ως ιστορικός ή και ως εμπλεγμένος στην ιστορική δράση πολιτικός, αλλά κάπως και ως φιλόσοφος της Ιστορίας και ως ιστορικός του πνεύματος. Αξίζει όμως να σημειώσουμε την κατακλείδα του βιβλίου: «Τα μεγάλα μέτρα και κριτήρια της ζωής είναι και θα μείνουν χριστιανικά. Είναι αλάθητα’ αλάθητος όμως δεν είναι κανένας χριστιανός».

      Το βιβλίο διακοσίων εβδομήντα σελίδων «Ο χριστιανισμός και η εποχή μας- Από την Ιστορία στην αιωνιότητα» έγραψε ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος συνεπαρμένος από βαθύβλυστη ορμή συγγραφική, σε χρόνο επτά εβδομάδων το 1952. Για το έξοχο αυτό βιβλίο, πνευματικό απόσταγμα της ιστορικής εμβρίθειας, της φιλοσοφικο-ιστορικής επιστημοσύνης και της μεταφυσικά εδραιωμένης ηθικής ανησυχίας του συγγραφέα του, γράφει ο ίδιος: «Κανένα βιβλίο μου δεν είναι τόσο δικό μου όσο αυτό» (σ.20) και προσθέτει: «… Δεν θα είχα το δικαίωμα νάμαι πολιτικός και παιδαγωγός, αν δεν είχα αγωνίες. Αλλά δεν θα είχα και το δικαίωμα να εκφράσω τις αγωνίες και τα βαριά μου προαισθήματα, αν δεν αισθανόμουνα τη δύναμη… να δείξω το δρόμο που κάνει τις αγωνίες ηθικά γόνιμες και τα βαριά προαισθήματα σωτήρια.» (σ.21).

     Από τα εννέα κεφάλαια του βιβλίου, το πρώτο «Ισραήλ και Ελλάς» αρχίζει με τις φράσεις: «Η Ιστορία φυλλορροεί. Ποτέ δεν είχαν τόσο γυμνωθεί τα δένδρα της. Κάποια πολύ μεγάλα γεγονότα σημειώνονται ή πλησιάζουν» (σ.25). Το δεύτερο κεφάλαιο «Ό Ιησούς και η επικράτηση του Χριστιανισμού», εκτός από την συναρπαστική περιγραφή της ηθικής παρακμής της ρωμαιοκρατίας και των φρικτών διωγμών των πρώτων χριστιανών, εκτός από την έξαρση της παρουσίας του Ιησού και της διδασκαλίας του και άλλα πολλά σημαντικότατα, περιέχει επίσης καίριες εξηγήσεις για την επικράτηση του Χριστιανισμού, το ιστορικό αυτό «θαύμα». Σπουδαία είναι τα κεφάλαια του βιβλίου «Η ευθύνη των χριστιανικών εκκλησιών» και «Τα μεγάλα γεγονότα της εποχής μας», προπάντων όμως τα κεφάλαια «Ο θάνατος», «Ο πόνος», «Η πίστη».

      Καταληκτήριες φράσεις του κεφαλαίου «Ο πόνος» είναι οι εξής: «Οι Έλληνες ανακάλυψαν την αισθητική μορφή του ίδιου μας του κορμιού, την κλασσική τέχνη, ανακάλυψαν την ηθική λειτουργία του κοινωνικού μας βίου, την πολιτεία. Ωστόσο κανένας τους δεν υποψιάστηκε τη συνάρτηση αγάπης, πόνου, θανάτου, αιώνιας ζωής. Η συνάρτηση αυτή είναι αποκάλυψη. Την αποκάλυψη την έκαμε ο Ιησούς».

      Ως φιλόσοφος εκφράζεται ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος κατ’ εξοχήν με το εκδομένο το 1956 βιβλίο του «Μεταφυσικής Προλεγόμενα», σελίδων τριακοσίων σαράντα. Ο τίτλος «Μεταφυσικής Προλεγόμενα» δικαιολογείται πειστικά στον Πρόλογο του βιβλίου: «Αν η φυσική πρέπει αδιάκοπα να επαληθεύει το τέρμα της, η μεταφυσική πρέπει αδιάκοπα να επαληθεύει την αρχή της… η μεταφυσική δεν μπορεί να προχωρήσει περ’ από τα προλεγόμενα…». Και τονίζεται ακόμη στον Πρόλογο: «Η μεταφυσική σκέψη δεν είναι μεταφυσική, όταν κλείνει τη θέα του αγνώστου… Και αν ακόμα δεν μπορεί το πνεύμα μας να την ανοίξει, πρέπει ν’ αγωνίζεται να την ανοίξει, ν’ αγωνίζεται και ν’ αγωνιά» (σ.9). Ενδεικτικοί του πνευματικού βάρους του βιβλίου είναι οι τίτλοι των εννέα κεφαλαίων του: «Ερωτήματα και υπαινιγμοί». «Τα στοιχεία του κόσμου», «Ο άνθρωπος και τα στοιχεία του κόσμου», «Η τύχη και το θαύμα», «Ο φυσικός κόσμος και το άπειρο», «Χρόνος και αιωνιότητα», «Το πνεύμα και το μηδέν», «Ο Θεός», «Η αλήθεια».

     Με πολλή μετριοφροσύνη ονομάζονται από τον συγγραφέα οι στοχασμοί του, οι εκφρασμένοι στις σελίδες του βιβλίου,  απλώς «φιλοσοφικές υποψίες». Από έγκυρο κριτικό έχει το βιβλίο στο σύνολό του χαρακτηρισθεί ως «έργο… που συμμετέχει δημιουργικά, με δικό του λόγο και αντίλογο, στην παγκόσμια μεταφυσική φιλοσοφική συζήτηση… ως δοκιμιακό, δηλαδή ενιαίο, αγώνισμα… ενός ανθρώπου πού έχει αναλάβει για λογαριασμό μας και συνεχίζει την ένδοξη «γιγαντομαχία… περί ουσίας»…. (Βλ. Φιλοσοφία, 1983-1984, σελ. 39-40). Άς κρατήσουμε την ηρακλειτίζουσα βεβαίωση του συγγραφέα: «Η πορεία του ανθρώπου μεσ’ στον εαυτό του δεν έχει ούτε αρχή ούτε τέλος» (σ. 1), καθώς και την άλλη, την καντιανίζουσα και πλατωνίζουσα: «Ο άνθρωπος είναι… σχεδόν ένα τίποτα. Η αποστολή, όμως, του ανθρώπου… αγγίζει σχεδόν το σύμπαν» (σ. 16).

     Ως ιστορικός έξοχος του Ελληνισμού προβάλλει ο Κανελλόπουλος με το δίτομο έργο του «Γεννήθηκα το 1402», χιλίων εκατόν τριάντα εννέα σελίδων, πρωτο-εκδομένο το 1957, και με το τρίτομο έργο του «Από τον Μαραθώνα στην Πύδνα κι ως την άλωση της Κορίνθου», πρωτο-εκδομένο το 1963, χιλίων τετρακοσίων σελίδων στη δεύτερη έκδοσή του υπό τίτλο «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδος: 490-146 π. Χ.».

      Το πρώτο έργο αναφέρεται κυρίως στην ύστατη περίοδο της Ιστορίας του Βυζαντινού Ελληνισμού. Πλασματική αυτοβιογραφία χρησιμεύει ως συγγραφικό υπόβαθρο του ιστορικού συγγράμματος. Φαντάζεται δηλαδή ο συγγραφέας του σαν να έχει γεννηθεί, ακριβώς πεντακόσια χρόνια πρίν από την πραγματική γέννησή του και στην περιοχή των Πατρών. Η συγγραφική αυτή σκηνοθεσία έχει ως συνέπεια να εμφανίζονται η εξιστόρηση των γεγονότων και η περιγραφή των καταστάσεων σαν έκφραση αυτοβίωτης εμπειρίας, επιτρέπει στον αφηγητή να διατυπώνει φιλοσοφικούς στοχασμούς για πολιτικά ή και μεταφυσικά προβλήματα σε άμεση επαφή με τα γεγονότα και τις καταστάσεις, και ακόμη εμφανίζει εύλογη τη συναισθηματική δόνησή του και τη βαθύψυχη επικοινωνία του με την συχνά σπαραγμένη τότε ανθρώπινη πραγματικότητα, σύμφυρμα ετερόκλιτο πολιτικών πράξεων και παραλείψεων, και προπάντων παθημάτων, χρωματισμένων ζοφερά και από το άχθος των παραλείψεων. Κατορθώνει όμως ο συγγραφεύς, ώστε να χαρίζει γαλήνη στην ψυχή του αναγνώστη ο διάχυτος ανθρωπισμός στις σελίδες του βιβλίου, καθώς ο αφηγητής σκύβει με συμπάθεια και συγγνώμη προς τους ανθρώπους, ακόμη και τους βαρυμένους με φρικτά εγκλήματα, ενώ εξάλλου απαλύνει και τις τραχύτερες καταδρομές της μοίρας για τους πιό αγαπημένους του ήρωες και μάρτυρες, υψωμένους με την ηθική άθλησή τους  σε άχραντη ατμόσφαιρα μακαριότητας.- Συγκινεί και διδάσκει, θέλγει και προβληματίζει το θαυμάσιο αυτό βιβλίο, διπλά συναρτημένο με την περιοχή των Πατρών, και αξίζει να χαρακτηρισθεί όργανο εθνικής μυσταγωγίας και αυτογνωσίας των σημερινών Ελλήνων.

     Το δεύτερο έργο είναι και αυτό εξαίρετο και αποτελεί πλούσια πηγή πολιτικών διδαγμάτων για τους σημερινούς Έλληνες. Αναφέρεται ολιγότερο στην κλασική εποχή και πιό έντονα στην αλεξανδρινή περίοδο της αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας, την και άγνωστη μάλλον ή ελάχιστα γνωστή. Προβάλλεται από τον συγγραφέα ιδιαίτερα ο Πολύβιος, όχι ως ιστορικός απλώς, και υψώνεται σε ηθικο-πνευματικό ορόσημο της Ιστορίας’ παραλληλίζεται με τον Γεννάδιο, τον πρώτο Πατριάρχη του υπόδουλου στους Οθωμανούς γένους’ τονίζεται η συμβολή του για την προαγωγή της αρχής των μεγάλων διασταυρώσεων των δημιουργικών της Ευρώπης. Και άλλοι προβάλλονται, όσοι με τους μόχθους και την αγωνία τους επωμίσθηκαν το βάρος μεγάλων ευθυνών. Στα κεφάλαια «Ο Μέγας Αλέξανδρος και οι Διάδοχοι», «Ο Μέγας Αλέξανδρος και η τροπή των καιρών», «Η απόκρουση του Βρέννου και ο Πύρρος», περιγράφεται μεταξύ άλλων η δημιουργία των προϋποθέσεων της παγκόσμιας κοινωνίας. Σε άλλο κεφάλαιο παρουσιάζεται ως κατ’ εξοχήν αγωνιστική πολιτικά περίοδος της Ελληνικής Ιστορίας η περίοδος από 275 έως 168 π. Χ. , κατάμεστη από συνειδητή πολιτική δραστηριότητα σε όλες σχεδόν τις περιοχές της Ελλάδος. Στον αναγνώστη προκαλεί συχνά θάμβος και δέος το θέαμα της Ιστορίας, όπως είναι δοσμένη στον συνταρακτικό δυναμισμό της, με τις επικές διαστάσεις της και τη δραματική φυσιογνωμία της, και με την πολύπλοκη διασταύρωση των πολιτικών πρωτοβουλιών και των συμφερόντων και των παθών των ηγετικών προσωπικοτήτων, αλλά και με κάποιες ελλάμψεις ηθικού μεγαλείου.

     Η ανευμάρεια του χρόνου απόψε δεν μου επιτρέπει να σχολιάσω το μικρότερης βαρύτητος και άξια πάντοτε βιβλία του Παναγιώτη Κανελλόπουλου. Περιορίζομαι να μνημονεύσω τους τίτλους των. Είναι τα κοινωνιολογικά, υπό έκδοση, τώρα συγκεντρωτική σε τρείς τόμους, και συγκεκριμένα: «Ιστορία και Κριτική των κοινωνιολογικών θεωριών Ι» (1929), «Κάρολος Marx» (1931), «Η Κοινωνία της εποχής μας» (1932), «Ο άνθρωπος και αι κοινωνικαί αντιθέσεις» (1934), και ακόμη άλλα, καθώς και πραγματείες σε ξένα προπάντων επιστημονικά περιοδικά ή στο Αρχείον Φιλοσοφίας και Θεωρίας των Επιστημών. Είναι οι τρείς συλλογές ποιημάτων, γραμμένες σε ηλικία ωριμότητας: «Απλοί Φθόγγοι» (1939), «Ο κύκλος των σονέττων» (1946), «Πικροδάφνες» (1955). Είναι τα ιστορικά και φιλοσοφικά δοκίμια: «Πέντε Αθηναϊκοί Διάλογοι»-51 έως 529 μ. Χ. (1956), «Το τέλος του Ζαρατούστρα» (1956). “Hyperion und der neugriechische Geist” (1959), “Das byzantinische Pompei” (1962), “Athen” (1964), “Reflexions sur la Grece et l’ Europe” (1967), “Five men, five centuries” (1971),«Ιστορικά Δοκίμια» (1975), «Τα χρόνια του μεγάλου πολέμου» (1964), «Επιστολές προς τους φίλους μου» (1943), «Ένας απολογισμός» (1945), «Ημερολόγιο, από 31 Μαρτίου 1942 έως 4 Ιανουαρίου 1945», (1977), «Η Πάτρα της Belle  Époque» (1978), «Δοκίμια και άλλα κείμενα σαράντα πέντε ετών, από 1935-1980», «Επιστολές στους προγόνους μου» (1989), και ακόμη άλλα.

      Έζησε ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος την τελευταία οκταετία του με θραυσμένη την υγεία του, κάτι όχι άσχετο και προς την υπηρετική του έργου του αφειδώλευτη ανάλωση της βιολογικής ικμάδας του. Αντιμετώπισε όμως τη νόσο με άθραυστη καρτερία και με φρόνημα ελεύθερο. Δεν παρασύρθηκε να μεταβάλει τη ζωή του σε «νοσοτροφία». Ασχολούνταν με την αντίδραση προς τον βιολογικό εχθρό στα όρια μόνο νηφάλιων ιατρικών επιταγών. Παρά την επίγνωση της πραγματικότητας, συμπεριφερόταν, δρούσε και δημιουργούσε με ακατάβλητο ήθος και με άτρωτο πνεύμα, ως εάν η υγεία του ήταν άτρωτη και ως εάν είχε την Ιασώ παραστάτρια πανίσχυρη. Στις μεγάλες ώρες του-και υπήρξαν πολλές-ήθελε τη ζωή του διελκυστίνδα χρόνου και αιωνιότητας, μεταξύ του σχεδόν μηδενός και του σχεδόν σύμπαντος.

     Αυτός ήταν σε πολύ συνοπτική απεικόνιση, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Από νέος αντιμετώπισε τα πρόσωπα, τα γεγονότα και τα καθήκοντα με ανεξικακία, εγκαρτέρηση και αυταπάρνηση. Αξιοποίησε με υπεράνθρωπο μόχθο τις πνευματικές δυνάμεις του για να επιτελέσει το μεγαλοδιάστατο έργο του. Αφιερώθηκε με γενναιότητα και ανιδιοτέλεια στην υπηρεσία της ηθικά προσανατολισμένης πολιτικής, αντιμέτωπος συχνά με τις θύελλες της Ιστορίας. Έφυγε από τη ζωή στα ογδόντα και τέσσερα χρόνια του, πνευματικά βαθύπλουτος και ηθικά περίστεπτος.

     Κατέδειξε με τη δράση του, ότι δεν έπαυσε να υπάρχει στην Ελλάδα η πολιτική αρετή, και με το έργο του, ότι θωπεύουν την ελληνική γη και στον αιώνα μας η αύρα των Χαρίτων και η εμπνοή των Μουσών.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Κ. ι. Δεσποτόπουλος, «Φήμη απόντων», 1995 (Εκδόσεις Καστανιώτη), σελίδες 15-42. «Δοκίμια και Λόγοι», 1983 (Εκδόσεις Βιβλιοπωλείου της Εστίας), σελίδες 49-70 και 73-78.

Ομιλία του Ακαδημαϊκού κ. Κωνσταντίνου Δεσποτόπουλου στην Ημερίδα για τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο της 19 Οκτωβρίου 1996 στην μεγάλη Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ι. ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ, 

περιοδικό Νέα Εστία τεύχος 1667/ Χριστούγεννα 1996, σελίδες 41-47. Έτος Ο΄, τόμος 140.    

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ  ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ

     Πολιτικός αρχηγός, κοινωνιολόγος, ιστορικός, φιλόσοφος και ακαδημαϊκός, με τεράστιο συγγραφικό έργο, από τη μητέρα του ανιψιός του Δημητρίου Γούναρη. Σπούδασε διαδοχικά στο Α Γυμνάσιο Πατρών, στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (1919-20), στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης (1920-23) και στη Φιλοσοφική Σχολή του Μονάχου (1923). Το 1925 έγινε μέλος της «Εταιρείας Κοινωνικών Επιστημών» με πρόταση του Αλέξανδρου Παπαναστασίου. Τον επόμενο χρόνο διορίστηκε γενικός γραμματέας του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας. Το 1929 έγινε υφηγητής και το 1933 καθηγητής της Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και η διδασκαλία του, ήδη από το 1930, είχε άκρα επιτυχία και αύξουσα φήμη και συρροή ακροατών. Υπήρξε επίσης εκδότης (από το 1929) μαζί με τους Ιωάννη Θεοδωρακόπουλο, Κωνσταντίνο Τσάτσο και Μ. Τσαμαδό του ρηξικέλευθου τότε περιοδικού Αρχείον Φιλοσοφίας και Θεωρίας των Επιστημών. Σύζυγός του (από το 1935) η Θεανώ Πουλικάκου.

     Το καλοκαίρι του 1935 ο Κανελλόπουλος δημοσίευσε περίφημα άρθρα στην εφημερίδα Ακρόπολις υπέρ της αβασίλευτης Δημοκρατίας και το φθινόπωρο του ίδιου χρόνου απολύθηκε από την πανεπιστημιακή έδρα του, μετά την άρνησή του να ορκιστεί πίστη στο βασιλιά. Στις 15 Δεκεμβρίου ίδρυσε το «Εθνικόν Ενωτικόν Κόμμα» και μετέσχε στις βουλευτικές εκλογές του Ιανουαρίου 1936 με σύνθημα την υπερνίκηση του εθνικού διχασμού, χωρίς όμως να εκλεγεί ούτε ο ίδιος.

      Λίγους μήνες αργότερα υπόμνημά του προς τον βασιλιά Γεώργιο Β΄ εναντίον της δικτατορίας του Μεταξά, γραμμένο σε υψηλό ηθικό τόνο, είχε ως συνέπεια τη σύλληψή του από την αστυνομία της Δικτατορίας τη νύχτα της 7ης προς την 8η Φεβρουαρίου 1937 και την εκτόπισή του αρχικά στην Κύθνο (ως το Σεπτέμβριο 1938), από εκεί στην Καλή Ράχη της Θάσου (ως το Μάϊο 1939) και από εκεί στην Κάρυστο ως την 4η Νοεμβρίου 1940.

     Το Νοέμβριο 1940 κατατάχθηκε ως εθελοντής και εντάχθηκε στη 13η Μεραρχία. Ως το Φεβρουάριο 1941 υπηρέτησε ως απλός στρατιώτης στην πρώτη γραμμή του μετώπου της περιοχής Πόγραδετς. Το Φεβρουάριο 1941 τοποθετήθηκε στην Κορυτσά. Τον Ιούνιο 1941, λίγες εβδομάδες μετά την κατάληψη των Αθηνών από τους Γερμανούς, υιοθέτησε πρόταση του συνεργάτη του Κωνσταντίνου Περρίκου (που το 1943 εκτελέστηκε από τους Γερμανούς) για ίδρυση αντιστασιακής οργάνωσης. Στις 31 Μαρτίου 1942, καταζητούμενος από τις Αρχές Κατοχής, κατόρθωσε να διαφύγει από την Ελλάδα, και ύστερα από τριήμερο ταξίδι με ψαρόβαρκα έφτασε στις 3 Απριλίου 1942 στην Ερυθραία της Μικράς Ασίας.

     Από το Μάϊο 1942 ως το Μάρτιο 1943 ο Κανελλόπουλος μετείχε ως αντιπρόεδρος και υπουργός Εθνικής Αμύνης στην εξόριστη κυβέρνηση της Ελλάδας με πρωθυπουργό τον Εμμανουήλ Τσουδερό και με έδρα βασικά την Αίγυπτο. Εκπροσώπησε την κυβέρνηση εκείνη σε δύσκολες ώρες των σχέσεών της με τους Συμμάχους και έλαβε ως υπουργός οργανωτικές πρωτοβουλίες τολμηρές με πνεύμα υπερκομματικό. Συμμετέσχε στο Συνέδριο του Λιβάνου από 17 ως 20 Μαϊου 1944, και τον Ιούνιο έγινε υπουργός Ανασυγκροτήσεως και προσωρινά των Οικονομικών στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας με πρωθυπουργό το Γεώργιο Παπανδρέου.

     Κατά την απελευθέρωση της Ελλάδας (1944), εκπλήρωσε κρίσιμη σωστική αποστολή στην Πελοπόννησο, όπου έφτασε (27 Σεπτεμβρίου) ως γενικός πληρεξούσιος της κυβέρνησης. Αντιμετώπισε την εκεί έκρυθμη κατάσταση με υπερκομματικό φρόνημα και πέτυχε, με γενναίες πρωτοβουλίες, να αποτρέψει, όπου πρόλαβε να φτάσει, τις αιματηρές συγκρούσεις. Από 28 ως 30 Σεπτεμβρίου, έξω από την πολιορκημένη Τρίπολη, κατόρθωσε να ματαιωθεί η επικείμενη επίθεση του ΕΛΑΣ υπό τον Άρη Βελουχιώτη εναντίον των οχυρωμένων στην πόλη ανδρών των «Ταγμάτων Ασφαλείας». Με την ενέργειά του αυτή αποσόβησε μεγάλη αιματοχυσία και προφύλαξε τον άμαχο πληθυσμό από σοβαρές απώλειες και άλλα δεινά. Στις 24 Οκτωβρίου έγινε υπουργός των Ναυτικών. Στις 4 Ιανουαρίου 1945 παραιτήθηκε, όπως και ολόκληρη η κυβέρνηση Παπανδρέου, και παρέμεινε δίχως υπουργικές ευθύνες επί δέκα μήνες. Την 1 Νοεμβρίου 1945 σχημάτισε κυβέρνηση και έμεινε πρωθυπουργός ως τις 22 Νοεμβρίου.

     Από το Μάρτιο 1946 ως το Φεβρουάριο 1964 εκλέχτηκε εννέα φορές βουλευτής, άλλοτε Αχαϊας και άλλοτε Αθηνών, και βρέθηκε στο Κοινοβούλιο αδιάπτωτα ως το 1967. Στην ίδια περίοδο μετέσχε πολλών κυβερνήσεων ως υπουργός ή και αντιπρόεδρος, αλλά και έμεινε εκτός κυβερνήσεως (Αύγουστος 1947-Ιανουάριος 1949. Ιανουάριος-23 Μαρτίου 1950. 3 Απριλίου 1950-Νοέμβριος 1952. Οκτώβριος 1955-Ιανουάριος 1959. Ιούλιος 1963-3 Απριλίου 1967). Διετέλεσε επίσης (Σεπτέμβριος-Δεκέμβριος 1950) αρχηγός της Ελληνικής Αντιπροσωπείας στη Γενική Συνέλευση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη. Το 1959 εκλέχτηκε τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Τον Ιούλιο 1961 υπέγραψε τη συμφωνία σύνδεσης της Ελλάδας με την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα.

      Μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου 1963, ο Κανελλόπουλος έγινε αρχηγός του κόμματος ΕΡΕ, που είχε ιδρύσει ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Στις 3 Απριλίου 1967 σχημάτισε κυβέρνηση με αποστολή τη διεξαγωγή βουλευτικών εκλογών. Ενώ προετοίμαζε όμως την άψογη εκπλήρωση της αποστολής αυτής, έγινε την 21η Απριλίου πραξικόπημα ομάδας αξιωματικών που κατέλυσε τη δημοκρατία. Με το ηθικό σθένος του δικαίωσε τότε ολωσδιόλου την προς το πρόσωπό του εμπιστοσύνη. Αρνήθηκε οιοδήποτε συμβιβασμό προς τους πραξικοπηματίες και επί επτά χρόνια διεξήγαγε  ανένδοτο αγώνα εναντίον του άνομου καθεστώτος και συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό, ώστε οι παράνομες κυβερνήσεις της επταετίας να μην αποκτήσουν λαϊκή συναίνεση.

     Εύλογα ο Κανελλόπουλος υπήρξε το κύριο πρόσωπο στη δραματική, μετά την εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο, σύσκεψη της 23ης Ιουλίου 1974 για την παράδοση της κυβέρνησης από τους στρατιωτικούς στην πολιτική ηγεσία της χώρας. Την τελευταία στιγμή αποκλείστηκε από την προεδρία στην υπό σχηματισμό κυβέρνηση. Δεν μετέσχε στην κυβέρνηση εκείνη ούτε και στις βουλευτικές εκλογές του Νοεμβρίου 1974. Μετέσχε όμως στις βουλευτικές εκλογές του Νοεμβρίου 1977 και του Οκτωβρίου 1981 και εκλέχτηκε βουλευτής Επικρατείας και στις δύο αυτές εκλογές, εντάχθηκε στο ψηφοδέλτιο του κόμματος «Νέα Δημοκρατία» ως ανεξάρτητος. Με τις υποδειγματικές αγορεύσεις του σε θέματα σπουδαία ενώπιον της Βουλής του 1977-81 και της Βουλής του 1981-1985, επιβλήθηκε στη συνείδηση του λαού και των βουλευτών ως υπερκομματικός πολιτικός, σεβαστός από όλες τις πτέρυγες του Κοινοβουλίου.

     Η έντονη και υπεύθυνη πολιτική δράση του Κανελλόπουλου δεν εμπόδισαν την ενασχόλησή του με τη συγγραφή. Τα περισσότερα βιβλία του μάλιστα όχι μόνο διδάσκουν αλλά και θέλγουν, καθώς έχουν συγγραφεί με κριτική εμβρίθεια, με ποιητική συχνά διάθεση και με διαύγεια στην έκφραση πάντοτε.

     Κυριότερο σύγγραμμά του είναι το μοναδικό σε πολυμέρεια και πλούτο γνώσεων, δεκάτομο ήδη σύγγραμμα Ιστορία του Ευρωπαϊκού πνεύματος, όπου συναρπαστικά παρελαύνουν οι πνευματικές επιτεύξεις των λαών της Ευρώπης και των μεγάλων εκπροσώπων τους, από τον ύστερο 4ο ως τον 19ο αιώνα μ. Χ. στη φιλοσοφία, την ποίηση και τη λογοτεχνική πεζογραφία, στις διάφορες επιστήμες και στο πεδίο των κοινωνικοπολιτικών ιδεών, στη μουσική, τη ζωγραφική, τη γλυπτική, την αρχιτεκτονική. Το κολοσσιαίο αυτό έργο, που η συγγραφή του άρχισε από τα χρόνια της εξορίας στην Κύθνο, θαυμαστό κατόρθωμα ενός μόνο ανθρώπου, αποτελεί μέγα τίτλο της ελληνικής λογιοσύνης και απότιση φόρου τιμής προς την Ευρώπη του πνεύματος, αλλά και βαρύτιμο δώρο του συγγραφέα του προς τους σύγχρονους Έλληνες για ενθουσιαστική γνωριμία τους με το πνεύμα της Ευρώπης.

     Άλλα σπουδαία έργα του είναι δύο βιβλία-όργανα εθνικής αυτογνωσίας των Ελλήνων. Το πρώτο, εκδομένο το 1957, με τίτλο Γεννήθηκα στο 1402, που υποδηλώνει τη συγγραφική μορφή του ως πλασματικής αυτοβιογραφίας, ενέχει εξιστόρηση των δραματικών γεγονότων που σφράγισαν τη βυζαντινή ιστορία του 15ου προπάντων αιώνα, και περιέχει επίσης, εκτός από άλλα, φιλοσοφικούς στοχασμούς για τα σύμφυτα με τα γεγονότα εκείνα πολιτικά ή και μεταφυσικά προβλήματα. Εκδομένο το 1963 το δεύτερο, με τίτλο Από τον Μαραθώνα στην Πύδνα-κι’ ως την καταστροφή της Κορίνθου (490-146 π. Χ.) και σε β΄ έκδοση με τίτλο Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδος, 490-146 π. Χ. ενέχει αφήγηση και περιγραφή, ερμηνεία και αξιολόγηση των γεγονότων, καταστάσεων και πρωταγωνιστικών προσωπικοτήτων, που συνιστούν και χαρακτηρίζουν τους μεγάλους αυτούς είτε κρίσιμους αιώνες της ελληνικής Ιστορίας. Στο ίδιο «κλίμα» κάπως βρίσκεται και το μικρότερο βιβλίο του Πέντε Αθηναϊκοί Διάλογοι, 51 έως 529 μετά Χριστόν, που εκδόθηκε το 1956 και ύστερα γερμανικά το 1961 και ιταλικά το 1964. Σημαντικότατο έργο του είναι ακόμη τα Μεταφυσικής Προλεγόμενα (1955), βιβλίο γοητευτικό για τον αναγνώστη και δημιουργικό έντονου προβληματισμού.

     Άλλα έργα του, με ιδιαίτερη το καθένα σύσταση, αλλά και με κοινά χαρακτηριστικά της ίδιας πνευματικής φυσιογνωμίας, είναι: Όλιβερ Κρόμβελ (1947), Ο εικοστός αιώνας. Η πάλη μεταξύ ανθρωπισμού και απανθρωπιάς (1951). Ο Χριστιανισμός και η Εποχή μας (1952). Το Τέλος του Ζαρατούστρα (1956). Ιστορικά Δοκίμια (1975). Δοκίμια και άλλα κείμενα σαράντα πέντε ετών (1980).

     Έργα του άλλα, με προσωπικότερο χαρακτήρα είναι τα εξής: 1935-1945. Ένας απολογισμός (1945). Θα σας πω την αλήθεια (1945). Τα Χρόνια του Μεγάλου Πολέμου. 1939-1945 (1964). Ημερολόγιο 31 Μαρτίου 1942-4 Ιανουαρίου 1945 (1977). Η Πάτρα της Μπελ Επόκ (1978).

       Ξενόγλωσσα έργα του εκδόθηκαν τα εξής: Ο Υπερίων και το νεοελληνικό πνεύμα (Hyperion und der neugriechische Geist,1959). Μιστράς. Η βυζαντινή Πομπηϊα (Mistra. Das byzantinische Pompeji).(Athen, 1964).  Άνοδος προς την πίστη. (Ascent to Faith, 1966). Πέντε άνδρες-πέντε αιώνες (Σόλων, Σοφοκλής, Δίων, Κυδίας και Δίαιος). (Five Men- Five Centuries (Solon, Sophocles’, Dion, Cydias and Diaios) 1971).

     Έχει δημοσιεύσει επίσης τις συλλογές ποιημάτων: Ρυθμοί στα κύματα (1920). Απλοί Φθόγγοι (ψευδώνυμο Αίμος Αυρήλιος. 1945). Ο κύκλος των σονέττων (1939). Πικροδάφνες (1955) καθώς και το μυθιστόρημα Η λυτρωμένη από το σόϊ που χάθηκε (1923). Στην περίοδο του Μεσοπολέμου είχαν εκδοθεί τα εξής έργα του: Η Κοινωνία των Εθνών (1926). Κοινωνιολογία των ιμπεριαλιστικών φαινομένων (1927). Ιστορία και Κριτική των κοινωνιολογικών Θεωριών. Μέρος Α΄ (1929). Κάρολος Μαρξ Συμβολή εις την Ιστορίαν των Οικονομικών και Κοινωνικών Θεωριών (1931). Η κοινωνία της εποχής μας (1932). Ιστορία και Πρόοδος. Εισαγωγή εις την Κοινωνιολογίαν της Ιστορίας (1933). Ο Άνθρωπος και αι κοινωνικαί αντιθέσεις (1934). Έχει ακόμη πολλά δημοσιεύματα, για θέματα επιστημονικά, σε περιοδικά ή σε έργα συλλογικά, ελληνικά είτε ξένα.  Συνεργάστηκε επίσης με την «Εκδοτική Αθηνών», ως μέλος της εποπτικής επιτροπής της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους και σύμβουλος εκδόσεως της Εκπαιδευτικής Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας, έργα στα οποία περιλαμβάνονται και σημαντικά άρθρα του.

Κ. Ι. ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ

 ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ- ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ- ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ- ΤΑ ΝΕΑ, Αθήνα 1999, τόμος 4ος, σελίδες  243-244

Σημείωμα 3:

     Μεταφέρω στο τρίτο αυτό σημείωμα για τον δημοκράτη και αντιστασιακό πολιτικό και διανοούμενο, πρώην πρωθυπουργό Παναγιώτη Κανελλόπουλο, δύο κείμενα του φιλόσοφου, πολιτικού στοχαστή συγγραφέα Κωνσταντίνου Ι. Δεσποτόπουλου (Σμύρνη 8/2/1913 -Αθήνα 7/2/2016) που δημοσιεύθηκαν, το πρώτο, στο πλούσιο και μεστό αφιέρωμα του περιοδικού «Νέα Εστία» και το δεύτερο,-ως λήμμα- στο «Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό». Άρθρα που φέρουν την υπογραφή του Μικρασιάτη καθηγητή και επιστήμονα, ακαδημαϊκού,-διετέλεσε επίσης, για ένα διάστημα, και υπουργός παιδείας,-Κ. Ι. Δεσποτόπουλου. Μετά την Καταστροφή της Σμύρνης (1922) η πολυμελής οικογένειά του κατέφυγε πρώτα στην Μυτιλήνη και κατόπιν στην ελεύθερη Ελλάδα, όπου εγκαταστάθηκε στην περιοχή του Βύρωνα. Υπήρξε από τους πρώτους οικιστές της. Η οικογενειακή του οικία συνόρευε σχεδόν με το σπίτι της οικογένειας της βυζαντινολόγου καθηγήτριας Ελένης Γλύκατζη Αρβελέρ, καθώς και με την οικία του «διαπρεπέστατου και αρχινούστατου λογίου της Σμύρνης Στίλπωνος Πιττακή, που η εγγονή του, γεννημένη πολύ αργότερα, είναι σήμερα πρωταγωνίστρια του θεάτρου Κουν». Ο Κ. Ι. Δεσποτόπουλος αναφέρεται στην Ρένη Πιττακή, γνωστή και αξιόλογη ηθοποιό και στέλεχος του Θεάτρου Τέχνης του Καρόλου Κουν και άλλων θεατρικών σχημάτων. Βύρωνας, μία από τις συνοικίες του λεκανοπεδίου αττικής που βρήκαν καταφύγιο χιλιάδες ξεριζωμένες ελληνικές οικογένειες. Ανέστιοι και εξόριστοι μικρασιάτες έλληνες, διωγμένοι βίαια από τις πατρογονικές τους εστίες, τα αιματοβαμμένα εδάφη της Ιωνίας. Κυνηγημένοι, βασανισμένοι, μακριά από την «καλλίστη πασών», την Σμύρνη. Έλληνες, Σμυρνιοί, Μικρασιάτες Πρόσφυγες των αλησμόνητων πατρίδων. Γράφει: «Η μικρή εκείνη κοινωνία υπήρξε πρωτοποριακή. Αυτά που σήμερα το κράτος προτείνει στην πρωτοβουλία των κοινοτήτων, παρέχοντας σ’ αυτές και άφθονα μέσα, οι λεγόμενες πολιτιστικές εκδηλώσεις και η ασχολία με τον αθλητισμό, γίνονταν ήδη τότε, πρίν εξήντα χρόνια, στο συνοικισμό Βύρωνος, χωρίς καμία υπόδειξη ή ενίσχυση από το φτωχό τότε κράτος, με την πρωτοβουλία μόνο των κατοίκων» σελ. 137.  Σημειώνει ακόμα, ο δραστήριος και πολιτικά πάντα ενεργός καθηγητής και διανοούμενος, ο οποίος ανήκει σε μια γενιά ελλήνων πλήρης σωματικών, ψυχικών και πνευματικών τραυμάτων. «Η γενιά μου υπήρξε πολύπαθη. Έζησα δύο παγκόσμιους πολέμους, την Εθνική Καταστροφή του 1922, έναν εμφύλιο πόλεμο και δύο δικτατορίες.», σ. 132. Ο Κωνσταντίνος Ι. Δεσποτόπουλος διετέλεσε για μια διετία, το 1945, «Πρόεδρος Σωματείου Νέων» με την επωνυμία «Ελληνοσοβιετικός Σύνδεσμος Νέων», ύστερα από έκκληση ομάδας φοιτητών. Η πολιτική και κοινωνική αυτή ενέργειά του είχε επιπτώσεις στον ίδιο και την καριέρα του. Ο εξόριστος Μακρονησιώτης, συντάσσει, αρκετές δεκαετίες αργότερα, 8 Φεβρουαρίου 1985, ένα «Βιογραφικό Σχεδίασμα», για το «Μνημόνιο» την τηλεοπτική εκπομπή «Μονόγραμμα» της ΕΡΤ-2, 26 Απριλίου 1985, που είναι τιμητικό αφιέρωμα στο πρόσωπό του και την σταδιοδρομία του: «Από το καλοκαίρι του 1947, αρχίζει περίοδος εξοριών και άλλων διωγμών. Μια εβδομάδα μόλις, αφού δημοσιεύθηκε στις εφημερίδες η απόλυσή μου από την πανεπιστημιακή θέση μου, την αυγή της 4 Ιουλίου, απάγομαι από την κατοικία μου και ύστερ’ από φοβερή ταλαιπωρία επί ένα εικοσιτετράωρο στην Ψυτάλλεια, κάτω από τον ήλιο με 44 βαθμούς θερμοκρασία όλη την ημέρα και με σφοδρά μαστιγωτικό άνεμο στο ύπαιθρο όλη τη νύχτα, διψασμένος και νηστικός, μεταφέρομαι τελικά μαζί με πλήθος άλλων στην Ικαρία, όπου και μένω σε ακαθόριστη κατάσταση εξορίστου επί δύο και πλέον μήνες.  

     Η απίθανη όμως αυτή εξορία έμελλε να είναι προοίμιο απλώς. Επακολούθησε η παραμονή μου στη Μακρόνησο από 13 Νοεμβρίου 1947 έως 20 Ιουλίου 1950, που εξ άλλου είχε και παρέκταμα την εξορία μου υπό συνθήκες μάλλον ήπιες στον Άγιο Ευστράτιο από 21 Ιουλίου έως 3 Δεκεμβρίου του 1950.

     Όσα διαδραματίσθηκαν στη Μακρόνησο τότε, και πολλά έχω ζήσει ο ίδιος, δηλαδή έχω υποστεί άμεσα, υπήρξαν, κατά περιόδους προπάντων, ασύλληπτα για όποιον δεν τα έζησε. Πολλοί με παρότρυναν κατά καιρούς να καταγράψω και να δημοσιεύσω την αυτοβίωτη εκείνη εμπειρία μου. Η συναίσθηση όμως ευθύνης προς την ηθική γαλήνη της χώρας μου υπαγόρευσε τη σιωπή. Και τώρα εμμένω στη σιωπή. Δύο-τρείς εκφράσεις μόνο επιτρέπω στον εαυτό μου. Στρέφω με ευλάβεια το νου μου προς όσους έχασαν εκεί τη ζωή τους, ενώ εγώ τύχη αγαθή επέζησα…». σελίδες 147-148.

Το του βίου του «Βιογραφικό Σχεδίασμα» εμπεριέχεται στον τόμο Κ. Ι. Δεσποτόπουλος, «ΔΟΚΙΜΙΑ» Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ-ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ-ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ-Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΑ, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της «ΕΣΤΙΑΣ», Αθήνα 1986, και καταλαμβάνει τις τελευταίες σελίδες 131-174 του τόμου. Ο τόμος χωρίζεται σε δύο μεγάλες ενότητες που περιέχουν τα εξής κεφάλαια μετά τον Πρόλογο. Ι. Παρόν και μέλλον του ελληνισμού.- Η φιλοσοφία.-Έργα και μοίρα του Προμηθέως.-Πολιτεία και ηθική. Ο αριστοτέλειος ορισμός της πόλεως. ΙΙ. Στοιχεία του ελληνικού πνεύματος.-Κλέη της Ρόδου.-Η παιδεία των Ελλήνων.- Βιβλία και συγγραφείς.-Βιογραφικό Σχεδίασμα, από όπου ερανίζομαι τις πληροφορίες. Ο ακαδημαϊκός Κωνσταντίνος Ι. Δεσποτόπουλος την περίοδο της φοιτητικής του ζωής, σε πολύ νεαρή ηλικία, πρίν καν συμπληρώσει τα δεκαέξι του χρόνια, υπήρξε ένθερμος ακροατής μαθημάτων από τους σημαντικότερους εκείνη την εποχή καθηγητές.  Σημειώνει στην σελίδα 139,

«Εκείνα τα χρόνια στον Περίβολο του Πανεπιστημίου και στη Φοιτητική Λέσχη γίνονταν μεταξύ των φοιτητών έντονες και γόνιμες συζητήσεις για θέματα πολιτικά, φιλοσοφικά, φιλολογικά, προπάντων, και είχα πολύ αναμιχθεί σ’ αυτές. Ευτύχησα όμως ιδιαίτερα να παρακολουθώ τα μαθήματα και να μετέχω στα Φροντιστήρια των νέων τότε Υφηγητών και ύστερα Καθηγητών. Κωνσταντίνου Τσάτσου της Φιλοσοφίας του Δικαίου, Θεμιστοκλή Τσάτσου, του Διοικητικού Δικαίου, και Παναγιώτη Κανελλόπουλου, της Κοινωνιολογίας, καθώς και του καταπληκτικού φιλολόγου Υφηγητού Συκουτρή, πού οι παραδόσεις του ήταν συναρπαστικές. Η συμμετοχή μου εκείνη υπήρξε ενεργότατη και διάρκεσε πολλά χρόνια, και ύστερα από την περάτωση τυπικά των σπουδών μου. Ενεργότατη επίσης υπήρξε η συμμετοχή μου στον περίφημο «Φιλοσοφικό Κύκλο» των ίδιων Καθηγητών, όπου ήμουν συχνά εισηγητής και πάντοτε σχεδόν συζητητής και όπου συμμετείχαν κατά καιρούς πολλοί φοιτητές, διάσημοι αργότερα επιστήμονες, συγγραφείς, πολιτικοί. Περιορίζομαι να ονομάσω από αυτούς δύο κορυφαίους που έχασαν τη ζωή τους πολύ ενωρίς, τον Γιώργο Σαραντάρη και τον Δήμη Καπετανάκη, αλλά και τον φιλόλογο και ιστορικό Βασίλη Λαούρδα, που χάθηκε αργότερα.».

Όπως ο ίδιος δεν παύει διαρκώς να μνημονεύει με αγάπη και σεβασμό στα κατά καιρούς λόγια του, τις δημόσιες συζητήσεις του, τα άρθρα και τα δημοσιεύματά του, η φοιτητική εκείνη περίοδος της ζωής του, για το έφηβο προσφυγόπουλο, μικρασιάτη καθηγητή της φιλοσοφίας, υπήρξε η γονιμότερη και πλουσιότερη πνευματικά και παιδευτικά περίοδός του. Ανάμεσα στους σημαντικούς του δασκάλους συμπεριλαμβάνονται και ο παλαιός καθηγητής της φιλοσοφίας Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος. Ακόμα, στους εφηβικούς του φίλους και συνοδοιπόρους, συγκαταλέγεται ο συγγραφέας Ντίμης Αποστολόπουλος, ο κρητικός παραμυθάς μυθιστοριογράφος Νίκος Καζαντζάκης και πολλοί άλλοι γνωστοί μας έλληνες και ελληνίδες πεζογράφοι και διανοούμενοι, που δημιούργησαν έναν ευρύ κύκλο πνευματικών προοδευτικών και αριστερών πεποιθήσεων ελλήνων, που δημοσίευαν στα περιοδικά της εποχής και επηρέασαν με τον τρόπο τους και ίσως διαμόρφωσαν, την εικόνα της ελληνικής γραμματείας και διανόησης. Τον χώρο της λογοτεχνίας, της ποίησης και της φιλοσοφίας. Από τα χρόνια της εξορίας του μνημονεύει τους ηθοποιούς Τζαβαλά Καρούζο και τον ηθοποιό και σκηνοθέτη Μάνο Κατράκη, γνωστούς κομμουνιστές αγωνιστές Μακρονησιώτες. Να τονίσουμε ότι ο ποιητής Γιώργος Σαραντάρης έχασε νεότατος την ζωή του στα βουνά της αλβανίας κατά τον ελληνοιταλικό πόλεμο, ενώ, ο στοχαστής και αισθητιστής Δημήτριος Καπετανάκης, άφησε επίσης νεότατος την τελευταία του πνοή στον εξωτερικό, την Αγγλία, χτυπημένος από λευχαιμία. Ο καθηγητής Βασίλειος Λαούρδας που μνημονεύει ο Δεσποτόπουλος, κατάγεται από την πόλη του Πειραιά, έχει δημοσιεύσει δεκάδες λογοτεχνικά και άλλα άρθρα, βλέπε ενδεικτικά για την «Οδύσσεια» του Νίκου Καζαντζάκη, και διετέλεσε διευθυντής της Βιβλιοθήκης της Χερσονήσου του Αίμου.

     Αν διαβάσουμε συνολικά τα σκόρπια κείμενα και κριτικές που έχει δημοσιεύσει ο Κωνσταντίνος Ι. Δεσποτόπουλος σε εφημερίδες και περιοδικά-το σύνολο σχεδόν των κυριότερων δημοσιευμάτων του συμπεριελήφθησαν σε ξεχωριστούς τόμους- θα διαπιστώσουμε με μεγάλη ευκολία, ότι ο Κωνσταντίνος Ι. Δεσποτόπουλος ανεξαρτήτου ηλικίας που έγραφε και δημοσίευε τα κείμενα και τα άρθρα του, εξακολουθεί να τρέφει αμέριστο σεβασμό, μεγάλη εκτίμηση και αγάπη για τους δασκάλους του και κυρίως, για τον πολιτικό και φίλο του Παναγιώτη Κανελλόπουλο.  Όλα του τα κείμενα διακρίνονται για την ευγένεια και το ήθος του ύφους του και της γραφής του, την καλλιέπεια και τον λεκτικό του πλούτο, που εμπλουτίζεται από λέξεις και φράσεις από όλο το πεδίο της ιστορίας της ελληνικής γλώσσας. Κοσμείται επίσης ο λόγος του, από φράσει και προτάσεις, από ρήσεις που προέρχονται από την αρχαία ελληνική γραμματεία και ιδιαίτερα από κείμενα της Πλατωνικής φιλοσοφίας. Οι λέξεις του είναι συνήθως πολυσύλλαβες και δεν τις συναντάμε εύκολα στο λεξιλόγιο άλλων ελλήνων στοχαστών, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η γραφή του γίνεται σκοτεινή ή δυσνόητη, κάθε άλλο, τα νοήματά του είναι εύληπτα και κατανοητά στον καθένα, ακόμα και τον πιο αμύητο στον φιλοσοφικό λόγο ή στοχασμό. Συνήθως, αν δεν λαθεύω αναγνωστικά, τα κείμενά του-τουλάχιστον αυτά που γνωρίζω και έχω διαβάσει-κινούνται μέσα σε ένα κλίμα αυτοβιογραφικής διάθεσης εμβαπτισμένα μέσα σε στιγμές ελληνικής ιστορίας. Έχουν έντονο λυρικό χρωματισμό και βρίσκονται μέσα σε μια ατμόσφαιρα συνήθως, συγκινησιακά φορτισμένη. Δίχως αυτό να σημαίνει ότι απεμπολούν την επιστημονική ή ιστορική τους εγκυρότητα και ακρίβεια. Ο λόγος του επίσης, είναι σε πολλά του σημεία προφορικός γιαυτό και απλώνει ευχάριστα. Σαν ο συγγραφέας να ανοίγει μαζί μας θερμή συζήτηση για ζητήματα της ελληνικής ιστορίας, πορτραίτα προσώπων, αξιοσημείωτες φυσιογνωμίες που γνώρισε, συνάντησε, μελέτησε το έργο τους που προέρχονται από τον χώρο της ευρύτερης ελληνικής παιδείας και παράδοσης. Είτε γράφει για ιστορικούς, είτε για ακαδημαϊκούς, είτε για πολιτικούς της νεότερης ελλάδος, είτε γράφει λόγους για την υποδοχή στην ακαδημία αξιοσημείωτων ελλήνων, είτε για λόγιους έλληνες  ή κριτικούς της λογοτεχνίας, είτε συνθέτει λόγους για αοίδιμους άντρες ή επικήδειους, ο λόγος και  η γραφή του είναι θερμή και γεμάτη ευγένεια και διακριτικότητα. Με την ίδια διακριτικότητα, σεμνότητα και προπάντων σεβασμό και τιμή, θερμό ζήλο και αγάπη μας μιλά και γράφει για τον δάσκαλό του και κατοπινό μέντορα και φίλο του Παναγιώτη Κανελλόπουλο. Τα κείμενα που πιο πάνω παραθέτω, επικαλύπτουν όπως μας δείχνουν το ένα το άλλο σε στοιχεία, και είναι απόρροια, προέρχονται από παλαιότερα κείμενά του που βρίσκονται τώρα στον τόμο Κωνσταντίνου Δεσποτόπουλου, «Φήμη Απόντων» εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1995, «ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ (1902- 1986), σελίδες 15-37, είναι ο λόγος που «Εκφωνήθηκε στην Αίθουσα της Ακαδημίας Αθηνών, την 26η Μαρτίου 1987» και τον σύντομο επικήδειο, σελίδες 38-42, που «Εκφωνήθηκε στο Μητροπολιτικό Ναό των Αθηνών, την 15 Σεπτεμβρίου 1986», κατά την εξόδιο ακολουθία. Το βιβλίο εντάσσεται στην σειρά των εκδόσεων Καστανιώτη «ΣΚΕΨΗ, ΧΡΟΝΟΣ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΙ», την σειρά διεύθυνε ο συγγραφέας και συνεκδότης Θανάσης Νιάρχος. Τα κείμενα του βιβλίου είναι μια προσωπική της μνήμης ηθική άθληση του Κωνσταντίνου Ι. Δεσποτόπουλου, για «πολύ αισθαντικούς αναγνώστες», όπως αναφέρει στον Πρόλογό του ο αοίδιμος ακαδημαϊκός, φιλόσοφος και πολιτικός στοχαστής. Το κείμενο για τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο που ανοίγει την αυλαία των λόγων για έλληνες ακαδημαϊκούς, είναι πυκνότερο, πιο σφιχτό και, στέκεται λίγο περισσότερο στα σημαντικότερα συγγραφικά έργα του Πατρινού πολιτικού. Όπως και νάχει όμως, μια και τα κείμενα του Κ. Ι. Δεσποτόπουλου «προσδιορίζονται» από τις σελίδες του εντύπου που δημοσιεύονται ή του τόμου που συμμετέχει διακρίνονται πάντα από την αγάπη και τον σεβασμό για τα πρόσωπα που αναφέρονται. Ο Δεσποτόπουλος μας μιλά τόσο για την ιστορική όσο και την φιλοσοφική γραφή, ή τους μεταφυσικούς ή κοινωνιολογικούς στοχασμούς του Κανελλόπουλου στο σύνολο των δημοσιευμάτων του, έστω και εν συντομία. Εξαίρεση αποτελεί το θεατρικό του «Όλιβερ Κρόμγουελ», το μοναδικό του μυθιστόρημα και οι ποιητικές συλλογές που έγραψε με ποιητική ωριμότητα ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Από όσο γνωρίζω, δεν έχουν συμπεριληφθεί σε ξεχωριστό τόμο, οι βιβλιοκριτικές παραδείγματος χάριν του Κωνσταντίνου Ι. Δεσποτόπουλου για τίτλους έργων του Παναγιώτη Κανελλόπουλου που υπάρχουν πχ. στο περιοδικό «Εποχές» που σταμάτησε την κυκλοφορία του το δικτατορικό στρατιωτικό καθεστώς του 1967. Να σημειώσουμε ακόμα, όσον αφορά την συγγραφική δημιουργία του έλληνα πολιτικού αντιστασιακού και δημοκράτη Παναγιώτη Κανελλόπουλου, του κοινοβουλευτικού που αγωνίστηκε με σθένος για την αναγνώριση σύνολης της εθνικής αντίστασης κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής, -όπως είδαμε στο πρώτο σημείωμα που δημοσίευσα-είναι ο μοναδικός έλληνας πολιτικός ο οποίος είναι ταυτόχρονα και φημισμένος διεθνώς συγγραφέας. Η περίπτωση του φιλόσοφου και πολιτικού Κωνσταντίνου Τσάτσου, ο οποίος μας κληροδότησε μαζί με τα φιλοσοφικά του έργα και κείμενα που αφορούν την ελληνική λογοτεχνία, βλέπε Κωστής Παλαμάς, Ανδρέας Κάλβος, μεταφράσεις λατίνων και σύγχρονων ποιητών, ανάγεται σε ιδιαίτερη κατηγορία όχι τόσο ευρέως γνωστή όσο το πνευματικό έργο του Παναγιώτη Κανελλόπουλου που, το έργο του, είναι και πολύπλευρο και πολυσχιδές και περισσότερο μεταφρασμένο στο εξωτερικό από τις πρώτες κιόλας δεκαετίες του προηγούμενου αιώνα. Από την συντηρητική παράταξη επίσης, βιβλία συνέγραψαν ο Θανάσης Κανελλόπουλος, ο πρώην πρωθυπουργός Γεώργιος Ράλλης, ο βουλευτής και πρώην υπουργός Βύρων Πολύδωρας που έχει μεταφράσει ποιήματα του άγγλου ρομαντικού ποιητή Τζων Κιτς. Από την παλαιά φρουρά των πολιτικών να μνημονεύσουμε τον πρωθυπουργό και ιστορικό Σπύρο Μαρκεζίνη, τον πρωθυπουργό Αθανασιάδη Νόβα-που δημοσίευσε ποιητικές συλλογές-ο παλαιός κοινοβουλευτικός και υπουργός από τον Πειραιά ιστορικός Παναγιώτης Πιπινέλης, ο δικτάτορας πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς που μας άφησε το Ημερολόγιό του, και ορισμένοι άλλοι πολιτικοί. Όπως είναι τα Απομνημονεύματα του στρατάρχη Παπάγου. Από την άλλη πολιτική πλευρά, του λεγόμενου δημοκρατικού τόξου, έχουμε την μετάφραση του αρχαίου ιστορικού Θουκυδίδη από τον εθνάρχη Ελευθέριο Βενιζέλο, βιβλία του με πολιτικά του κείμενα μας κληροδότησε ο Γέρος της Δημοκρατίας, πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου. Ο ιδρυτής του Πασοκ και οικονομολόγος καθηγητής, πρώην πρωθυπουργός Ανδρέας Παπανδρέου, ο ηγέτης της Ελληνικής Δημοκρατικής Αριστεράς βουλευτής Ηλίας Ηλιού. Έχουμε επίσης, τα Απομνημονεύματα του αρχηγού του Δημοκρατικού Στρατού Μάρκου Βαφειάδη. Ο βουλευτής και δημοσιογράφος Γιώργος Λιάνης έχει γράψει βιβλία για έλληνες καλλιτέχνες. Ο βουλευτής του Πασοκ Γιάννης Καψής που μας άφησε εξαιρετικές ιστορικές του μελέτες, ο παλαιός βουλευτής Γιάννης Κουτσοχέρας που ήταν και ποιητής. Ποιητής είναι και ο βουλευτής επίσης του Πασοκ Τηλέμαχος Χυτήρης. Ποιήματα έγραψε ο αντιστασιακός βουλευτής της Ενώσεως Κέντρου Αλέξανδρος Παναγούλης και άλλοι, που η μνήμη δεν συγκρατεί. Ποιητής είναι και ο βουλευτής της Ιόνιας Βουλής Αριστοτέλης Βαλαωρίτης. Υπάρχει επίσης μιά κατηγορία ελλήνων πεζογράφων που ασχολήθηκαν με την πολιτική-τα κοινά-όπως είναι ο Σπύρος Πλασκοβίτης, βουλευτής του Πασοκ, ο νυν βουλευτής του Σύριζα μυθιστοριογράφος Βασίλης Βασιλικός, ο πεζογράφος και δημοσιογράφος του Σύριζα Πέτρος Τατσόπουλος κλπ. Συγγραφέας είναι και ο νομικός και ποιητής πρώην πρόεδρος της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας Μιχαήλ Στασινόπουλος.  Αν δεν κάνω λάθος, ποίηση έχει γράψει και εκδόσει η βουλευτής του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, δημοσιογράφος Λιάνα Κανέλλη. Βιβλία για περιοχές της ελλάδος έχει γράψει ο πολιτικός Γιάννης Βαρβιτσιώτης. Ενώ ο πρώην υπουργός και πολιτικός Ευάγγελος Αβέρωφ Τοσίτσας εκτός από τα ιστορικά του βιβλία έχει συγγράψει και θέατρο. Απομνημονεύματα μας άφησε και ο πρώην πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, ενώ, ο πειραιώτης πρωθυπουργός καθηγητής Κώστας Σημίτης, έχει κυκλοφορήσει βιβλία που αφορούν τόσο την περίοδο της πρωθυπουργίας του όσο και ζητήματα ευρύτερου ιστορικού, οικονομικού και επιστημονικού ενδιαφέροντος. Το ίδρυμα Κωνσταντίνου Καραμανλή εκδίδει επίσης τους λόγους του πρώην Σερραίου πολιτικού που κυβέρνησε την Ελλάδα για αρκετές δεκαετίες.  Υπάρχει και η περίπτωση συγγενών παλαιών πολιτικών που έγραψαν βιβλία για τους πολιτικούς συγγενείς ή τους συντρόφους τους, όπως είναι η Δήμητρα Λιάνη-Παπανδρέου. Τέλος ο πρώην υπουργός οικονομικών του Σύριζα και νυν αρχηγός κόμματος Γιάνης Βαρουφάκης, έχει στο ενεργητικό του αρκετούς τίτλους βιβλίων. Βιβλία επίσης έχουμε και από τον εθνικό μας μουσικοσυνθέτη Μίκη Θεοδωράκη που υπήρξε βουλευτής του ελληνικού κοινοβουλίου, πολιτικός και υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου. Όπως βλέπουμε, από τις επιστολές της πρώτης ελληνίδας Βασίλισσας Αμαλίας, τα Απομνημονεύματα του πρώτου εθνικού κυβερνήτη της Ελλάδος, Ιωάννη Καποδίστρια, έως τους τόμους με τις προσωπικές ιστορικές εξομολογήσεις του πρώην έλληνα Βασιλιά Κωνσταντίνου ο συγγραφικός δρόμος των ελλήνων πολιτικών και ηγετών είναι ανοιχτός και αρκετά προκλητικός και ενδιαφέρων για όσους θέλουν να εντρυφήσουν στην ελληνική πολιτική ιστορία. Να υπενθυμίσουμε και τα Απομνημονεύματα που μας άφησαν τόσο ο Γάλλος στρατηγός Σαρλ Ντε Γκολ, όσο και ο άγγλος πρωθυπουργός, ο πατέρας της Νίκης Ουίνστων Τσώρτσιλ που τα Απομνημονεύματά του κέρδισαν το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Υπάρχουν επίσης, τα Απομνημονεύματα και άλλων πρώην ηγετών όπως του Πολωνού Λεχ Βαλέσα, οι θεατρικές εργασίες του Τσέχου ηγέτη Βάσλα Χάβελ, η Παγκόσμιο Ιστορία που έγραψε ο ινδός ηγέτης Νεχρού, ο μεγάλος τιμονιέρης της Κίνας, Μάο Τσετουγκ έγραψε πολιτικά μανιφέστα και ποιήματα. Απομνημονεύματα μας άφησε ο πρόεδρος της Κένυας, και ορισμένοι παλαιοί επαναστάτες ηγέτες της Νοτίου Αμερικής. Όμως, τόσο τα πολιτικά  κείμενα όσο και τα ιστορικά, τα κοινωνιολογικά και τα καθαρά λογοτεχνικά και φιλοσοφικά έργα του έλληνα πολιτικού Παναγιώτη Κανελλόπουλου, αποτελούν μια ιδιαίτερη, εξαιρετική, συγγραφική και καλλιτεχνική περίπτωση στο παγκόσμιο πολιτικό γίγνεσθαι. Μπορεί ίσως, οι σύγχρονοι έλληνες να ενδιαφέρονται περισσότερο για τα Απομνημονεύματα του πρώην πρώτου μαύρου προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών, ή να αναζητούν να διαβάσουν τα βιβλία του πρώην αμερικανού υπουργού των εξωτερικών Χένρυ Κίσινγκερ, για να ανακαλύψουν που και πόσο μας αδίκησε στο Κυπριακό ή στην ελληνική γλώσσα, η πνευματική και καλλιτεχνική όμως παρακαταθήκη του έλληνα πολιτικού Παναγιώτη Κανελλόπουλου, θα είναι ένα ανοιχτό ορόσημο όχι μόνο για τα πνευματικά πράγματα της χώρας μας αλλά, και ένα παράδειγμα πρόταση για πολιτικούς άλλων χωρών διεθνώς. Πολιτικοί με πολιτισμικές προδιαγραφές του έλληνα Παναγιώτη Κανελλόπουλου, συναντάμε ελάχιστους τον προηγούμενο αιώνα. Όπως ήταν ο γάλλος συγγραφέας Αντρέ Μαρλώ, και ο ποιητής πρόεδρος της Σενεγάλης.

     Περατώνοντας το τρίτο αυτό σημείωμα, της επαναπροσέγγισης μας με το έργο του έλληνα πολιτικού Παναγιώτη Κανελλόπουλου, μέσα από τα λόγια του Κωνσταντίνου Ι. Δεσποτόπουλου, να αναφέρουμε ορισμένους τίτλους έργων του, που είχα υπόψιν μου και τα περιεχόμενά τους.

Α) ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΑ, εκδόσεις Γ. Φέξης, Αθήνα 1964. (Περιέχει κείμενα για τους Νίκο Καζαντζάκη,- Ιωάννη Συκουτρή, -Ν. Αποστολόπουλου, -το μελέτημα Ποιητική Βιοθεωρία για την ποιητική σύνθεση του ποιητή Κωστή Παλαμά «Η Φοινικιά»,- η μελέτη Μιά βιογραφία του Καζαντζάκη,-το μελέτημα Ο Σικελιανός και τα μυθικά σύμβολα.-Μυθιστόρημα ερωτικού αναχρονισμού, (για το έργο της συγγραφέως Μιμίκας Κρανάκη),-την μελέτη Μυθιστόρημα δυαδικής υπαρξιολογίας, (για το έργο της Μαργαρίτας Λυμπεράκη)- Το Μια λαμπρή έκδοση του Θουκυδίδη,-και τα Μελετήματα αισθητικής.)

Β) Θέματα Ιστορίας και Πολιτικής, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 1977. (Περιέχει δύο ενότητες θεμάτων. ΙΣΤΟΡΙΑ. Η μεγαλουργία της Ιωνίας.-Η Λέσβος και η φιλοσοφία.-Απολογισμός της ελληνικής πολιτικής.-Η επέτειος.-Ο εικοστός αιώνας. ΠΟΛΙΤΙΚΗ. Ελλάς και Τουρκία.-Ελλάς και Βαλκάνια.-Η δημοτική γλώσσα και η παιδεία του Έθνους.-Η διδασκαλία των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων.-Το σύστημα επωνύμου.- Στίγμα της νομοθεσίας.-Η θανατική ποινή και  το νέον Σύνταγμα. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ. Λόγος προς τους νέους.)

Γ) ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΑ έκδοση Β΄, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 1981. (Περιέχει τα εξής κεφάλαια. –Παλαμά, η Φοινικιά.-Καζαντζάκης.-Ο Σικελιανός και τα μυθικά σύμβολα. – Ο Δαίδαλος στην Κρήτη.-Ο Χριστός στη Ρώμη.-Μυριβήλη, ο Βασίλης ο Αρβανίτης.- Παναγιωτόπουλου, Συνάντηση στη γέφυρα.-Συκουτρής.- Λαμπρίδη, Θουκυδίδης.-Λεκατσά, Η πολιτεία του ήλιου.-Λαούρδα, Σόλων ο νομοθέτης.-Ευελπίδη, Πολιτισμός και πολιτισμοί.).

Δ) Φήμη Απόντων, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1995. (Ο τόμος χωρίζεται σε τέσσερεις ενότητες και κάθε μία ενότητα σκιαγραφεί μια φυσιογνωμία. Ι. ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟΙ. Παναγιώτης Κανελλόπουλος.-Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος.-Κωνσταντίνος Τσάτσος.-Τάκης Παπατσώνης.-Γρηγόριος Κασιμάτης.-Άγγελος Αγγελόπουλος.- Αθανάσιος Πετσάλης-Διομήδης.-Ιωάννης Σόντης.-Γεώργιος Τενεκίδης. ΙΙ ΑΛΛΟΙ ΑΝΔΡΕΣ ΛΟΓΙΟΙ. Γιώργος Σαραντάρης.-Δήμης Καπετανάκης.-Αιμίλιος Χουρμούζιος.-Ανδρέας Καραντώνης.-Θεόδωρος Βαβαγιάννης.-Γιάννης Ρίτσος.-Αλέκος Λιδωρίκης.- Νίκος Σβορώνος. ΙΙΙ. ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ. Γεώργιος Καρτάλης.- Παύλος Βαρδινογιάννης.-Αλέξανδρος Βερνίκος.-Κωνσταντίνος Στεφανάκης. -Παναγής Παπαληγούρας.-Γεώργιος Μαύρος. ΙΙΙΙ. ΑΛΛΟΙ ΑΟΙΔΙΜΟΙ ΑΝΔΡΕΣ. Νείλος Μαστραντώνης.- Αχιλλεύς Μεζίλης.- Αλέξανδρος Κυρίτσης.-Σόλων Ρέγκας.).

Ε) ΑΟΙΔΙΜΩΝ ΦΗΜΗ, εκδόσεις Τυπωθήτω-Γιώργος Δαρδανός, Αθήνα 2005. (Ο τόμος αυτός των 138 σελίδων που ο συγγραφέας τον αφιερώνει στην ιερή μνήμη των γονέων του «Ιωάννου και Στυλιανής» χωρίζεται σε τρείς ενότητες που περιλαμβάνουν κείμενα για τους: Ι. ΦΗΜΗ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΩΝ 17-51. –Ξενοφών Ζολώτας.-Μιχαήλ Στασινόπουλος.-Γεώργιος Μιχαηλίδης-Νουάρος.-Γεώργιος Μερίκας.-Ιωάννης Παππάς.-Ιωάννης Πεσμαζόγλου. ΙΙ. ΦΗΜΗ ΑΛΛΩΝ ΑΟΙΔΙΜΩΝ. 53-130. –Αλέξανδρος Ι. Δεσποτόπουλος.-Παναγιώτης Αγγελόπουλος.-Ιωάννα Τσάτσου.-Ντόρα Τσάτσου. –Ελένη Ποταμιάνου.-Κορνήλιος Καστοριάδης.-Βασίλειος Κ. Γόντικας.-Γεώργιος Γκίζης.-Έλλη Λαμπρίδη.-Κωνσταντίνος Β. Γόντικας.-Κωνσταντίνος Μητσοτάκης.-Φίλιππος Ιωάννου. ΙΙΙ. ΦΗΜΗ ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΑΟΙΔΙΜΩΝ 131-136. Παύλος Μυλωνάς.-Μαρία Χαιρογιώργου.)

     Αρκετά από τα κείμενα που συμπεριλαμβάνει συγκεντρωτικά στους τόμους ο Κωνσταντίνος Ι. Δεσποτόπουλος, είναι άρθρα και κείμενα που έχει δημοσιεύσει σε περιοδικά. Ορισμένα τα επαναφέρει ξανά, σε δεύτερες εκδόσεις των βιβλίων του ενώ άλλα, είναι πρωτότυπα.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς, Τετάρτη 10 Φεβρουαρίου 2021.                     

   

Τετάρτη 3 Φεβρουαρίου 2021

Το Αφιέρωμα του λογοτεχνικού περιοδικού Νέα Εστία, τεύχος 1667/ Χριστούγεννα 1996 στον Παναγιώτη Κανελλόπουλο

ΤΕΣΣΕΡΕΙΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΓΡΑΦΟΥΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟ

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟ

                    (1902-1986)

Περιοδικό ΝΕΑ  ΕΣΤΙΑ  Έτος Ο΄- 1996. Τόμος Εκατοστός Τεσσαρακοστός. Τεύχος 1667. Χριστούγεννα 1996

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

-Ε. Ν. ΜΟΣΧΟΣ, ΤΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ. 1-2

          ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ

     Το φετινό χριστουγεννιάτικο τεύχος της «Νέας Εστίας», αφιερωμένο στον Παναγιώτη Κανελλόπουλο με την ευκαιρία της συμπλήρωσης δέκα χρόνων από την εκδημία του (γεννήθηκε στην Πάτρα το 1902 και πέθανε στην Αθήνα το 1986), επιθυμεί να τιμήσει έναν εξαίρετο λογοτέχνη και πνευματικόν άνθρωπο που φιλοδόξησε σ’ ολόκληρη τη ζωή του να συνδυάσει την πολιτική και το πνεύμα, πού τα υπηρέτησε και τα δύο με αποστολική αφοσίωση και παραδειγματική αυταπάρνηση. Και οφείλουμε εδώ προεισαγωγικά να τονίσουμε ότι ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος έγραψε ως πολιτικός μερικές αξιοπρόσεχτες και αξιοσπούδαστες σελίδες στη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας των τελευταίων πενήντα-εξήντα ετών, αλλά και ως λογοτέχνης και πνευματικός άνθρωπος χάραξε σταθερά το όνομά του στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας και του ελληνικού πνεύματος γενικότερα.

     Το αφιερωματικό τούτο τεύχος της «Νέας Εστίας» φιλοδοξεί επίσης, με την όλη συγκρότηση και εμφάνισή του, να παρουσιάσει και μία ολόκληρη εποχή που ξεκινά από τα μεσοπολεμικά χρόνια και φτάνει έως τις μέρες μας περίπου, στην οποία εδέσποσε ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος ως πολιτική και ηθική φυσιογνωμία πρώτου μεγέθους.

     Ο Παν. Κανελλόπουλος υπήρξε πανεπιστημιακός διδάσκαλος με γερές σπουδές στο εξωτερικό και με απήχηση στη νεολαία της εποχής του, πνευματικός άνθρωπος ευρύτερης ακτινοβολίας και στον τόπο μας και έξω από τα περιορισμένα του πλαίσια, με διαρκείς προβληματισμούς και συνειδησιακές συγκρούσεις, εκλεκτός λογοτέχνης και στοχαστής και μαχητής και ακόμα πολιτικός με έντονη πολιτική δραστηριότητα, τα μεταπολεμικά ιδίως χρόνια έως την έξοδό του από τούτη τη ζωή, και με αμφιλεγόμενες ίσως κατά καιρούς και εποχές πρωτοβουλίες, αλλά με σπάνιο ήθος και με πανθομολογουμένην αρετή, που κανένας ποτέ δεν αποπειράθηκε να του τα αμφισβητήσει. Με αυτήν την πανοπλία πρόσφερε πολλά στον τόπο μας και συνέβαλε αποφασιστικά στο να διαμορφωθεί μιά εποχή-η μεταπολεμική-πού στάθηκε από τις δραματικότερες, τις κρισιμότερες και αποφασιστικότερες στην ιστορία του νέου ελληνισμού.

     Η «Νέα Εστία» είχε αφιερώσει με το τεύχος της  τής 1ης Οκτωβρίου 1986, δηλαδή ευθύς μετά το θάνατό του, πολλές σελίδες στον άνθρωπο και στη δράση του. Αλλά δεν είχε εκπληρώσει ολόκληρο το χρέος της απέναντί του, αφού δεν είχε μελετηθεί και αναλυθεί, όπως θα έπρεπε, ολόκληρο το τόσο εκτεταμένο άλλωστε έργο του, αν λάβουμε μάλιστα υπόψη μας ότι υπήρξε επί σειρά ετών εκλεκτός συνεργάτης και ένθερμος φίλος του περιοδικού τούτου.

     Το σημερινό αφιέρωμα της «Νέας Εστίας» φιλοδοξεί όχι απλώς να συμπληρώσει το μικρό εκείνο αφιέρωμα, αλλά με την όλη πολύπλευρη συγκρότησή του-με εκλεκτά μελετήματα, με κριτικές θεωρήσεις και αποτιμήσεις, γύρω στη μορφή και το έργο του, με κείμενα δικά του αλλά και με μιά πλούσια εικονογράφηση-να συμβάλει στο να διατυπωθεί ο οριστικός και ψύχραιμος λόγος για το έργο του και τη μορφή του με νηφαλιότητα και-όπως πάντα-με ψυχραιμία και κριτική διάθεση.

                        Ε. Ν. ΜΟΣΧΟΣ, σελ. 1-2 

-ΒΙΟΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ – ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ, 3-11

(Το κείμενο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε στο υπ’ αριθ’ 17 «Τετράδιο Ευθύνης» με τον τίτλο «Θέσεις για τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο» και το είχε θεωρήσει ο ίδιος. Ξαναδημοσιεύεται εδώ με την συγκατάθεση του κ. Κ. Ε. Τσιρόπουλου, συμπληρωμένο για τα επόμενα χρόνια από το  1982.)

1902. Γεννήθηκε στην Πάτρα στις 13 Δεκεμβρίου (30 Νοεμβρίου-εορτή του Αγίου Ανδρέου, πολιούχου της Πάτρας-με το Ιουλιανό ημερολόγιο). Πατέρας του ο Κανέλλος Κανελλόπουλος, φαρμακοποιός, καταγόμενος από τη Φτέρη Αιγίου, μητέρα του η Αμαλία, αδελφή του Δημητρίου Γούναρη. Ο πρεσβύτερος αδελφός του Αναστάσιος Κανελλόπουλος είχε γεννηθεί στις αρχές του 1900. (Η κόρη του Αναστασίου Αμαλία παντρεύτηκε, το 1952, τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, και σε δεύτερο γάμο, το 1973, τον ιατρό Επαμεινώνδα Μεγαπάνο).

1908. Γεννήθηκε η αδερφή του Μαρία. (Παντρεύτηκε, το 1928, στην Αθήνα, τον δικηγόρο Αλέξανδρο Ζήση. Κόρη τους η Εύη Μελά, συγγραφέας πολλών γερμανικών βιβλίων, που αναφέρονται κυρίως στην ελληνική αρχαιότητα, στο Βυζάντιο και στη νεοελληνική ζωή).

1918. Δημοσιεύεται ποίημά του στο «Νουμά», πρωτοποριακό τότε περιοδικό του δημοτικισμού.

1920. Αρχές Σεπτεμβρίου αναχωρεί για την Ιταλία. Παραμένει εκεί ένα μήνα μαζί με τον θείο του Δημήτριο Γούναρη, πού είχε δραπετεύσει από την Κορσική όπου ήταν εξόριστος από το 1917. Τέλη Σεπτεμβρίου αναχωρεί από την Ιταλία και εγγράφεται στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης ως φοιτητής του τρίτο εξαμήνου, παρακολουθώντας και μαθήματα της Φιλοσοφικής Σχολής.

-«Ρυθμοί στα Κύματα» (ποιήματα)

1923. Αναγορεύεται τον Φεβρουάριο διδάκτωρ του Δικαίου του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης. Συνεχίζει τις σπουδές του στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου του Μονάχου.

-«Η λυτρωμένη από το σόϊ που χάθηκε». (μυθιστορήματα που τυπώθηκε ελληνικά στο Μόναχο).

1925. Δημοσιεύει την πρώτη κοινωνιολογική πραγματεία του στο «Αρχείον των Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών», του Δ. Καλλιτσουνάκη και γίνεται μέλος της «Εταιρείας των Κοινωνικών Επιστημών», με πρόταση  του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, του Καλλιτσουνάκη και του Αριστοτέλη Σίδερη.

1926. Τον Οκτώβριο διορίζεται Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου της Εθνικής Οικονομίας στην οικουμενική κυβέρνηση του Αλέξανδρου Ζαϊμη.

-«Η Κοινωνία των Εθνών».

1927. «Κοινωνιολογία των ιμπεριαλιστικών φαινομένων».

1928.

1992-1996 «Άπαντα Κοινωνιολογικά», τόμοι 5. Επιμέλεια: Μελέτης Η. Μελετόπουλος

-ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ. Προέδρου της Δημοκρατίας, ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ, 12-14

(Προσφώνηση του κ. Προέδρου της Δημοκρατίας στην Ημερίδα για τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο της 19ης Οκτωβρίου 1996 στη μεγάλη Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών)

-ΓΕΩΡΓΙΟΥ Ι. ΡΑΛΛΗ. τέως Πρωθυπουργού. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ο γενναίος πνευματικός άνθρωπος, πατριώτης και πολιτικός, 16-22

-ΙΩΑΝΝΗ ΠΕΣΜΑΖΟΓΛΟΥ. Προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ, 23-25

(Προσφώνηση του κ. Προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών στην Ημερίδα για τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο στις 19 Οκτωβρίου 1996 στη μεγάλη Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών)

-ΠΕΤΡΟΥ ΧΑΡΗ. ΕΝΑ  ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ  ΓΕΓΟΝΟΣ. (Η Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος του Παναγιώτη Κανελλόπουλου), 26-31

-ΤΑΣΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗ. Ο ΤΕΧΝΙΤΗΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ Η ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΚΑΤΑΤΟΜΗ ΤΟΥ, 33-34

-ΣΤΕΛΙΟΥ ΠΑΠΑΘΕΜΕΛΗ., τ. Υπουργού. ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΣΤΗ ΣΚΕΨΗ ΚΑΙ  ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΠΑΝ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ, 35-39

(Σημ. της «Νέας Εστίας» Το κείμενο που ακολουθεί ήταν μία από τις ομιλίες που έγιναν στα πλαίσια της Ημερίδας Παν. Κανελλόπουλου η οποία πραγματοποιήθηκε στη μεγάλη Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών στις 19 Οκτωβρίου 1996)

-ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Ι. ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥΛΟΥ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ, 41-47

(Ομιλία του Ακαδημαϊκού κ. Κωνσταντίνου Δεσποτόπουλου στην Ημερίδα για τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο  της 19 Οκτωβρίου 1996, στην μεγάλη Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών)

-C. M. WOODHOUSE. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ο λόγιος, ο πολιτικός ηγέτης, ο φίλος, 48-51

(Σημ. της «Νέας Εστίας»: Το κείμενο που ακολουθεί ήταν μία από τις ομιλίες που έγιναν στα πλαίσια της Ημερίδας Παν. Κανελλόπουλου, η οποία πραγματοποιήθηκε στην μεγάλη Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών στις 19 Οκτωβρίου 1996.)

-ΑΝΑΣΤ. Π. ΧΡΙΣΤΟΦΙΛΟΠΟΥΛΟΥ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Προσωπικές αναμνήσεις και αξιολόγηση, 53-56

-ΤΕΡΕΖΑΣ ΠΕΝΤΖΟΠΟΥΛΟΥ-ΒΑΛΑΛΑ. Ο ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ  ΣΤΟΧΑΣΜΟΣ του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, 57-62

(Σημ. της «Νέας Εστίας»: Η κ. Τερέζα Πεντζοπούλου-Βαλαλά είναι καθηγήτρια στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και αντεπιστέλλον Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών)

-ΙΩΑΝΝΗ ΖΗΖΙΟΥΛΑ. Μητροπολίτη Περγάμου. ΤΑ «ΕΡΧΟΜΕΝΑ» ΚΑΙ «Ο ΕΡΧΟΜΕΝΟΣ». Η συνταρακτική επικαιρότητα του βιβλίου του Παναγιώτη Κανελλόπουλου «Ο Χριστιανισμός και η εποχή μας», 63-67

(Διαβάστηκε στην Ημερίδα για τον Παν. Κανελλόπουλο της 19ης Οκτωβρίου 1996 στο Πανεπιστήμιο Αθηνών)

-ΧΡΗΣΤΟΥ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗ, ΣΧΟΛΙΑ ΣΤΟ «ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΖΑΡΑΤΟΥΣΤΡΑ» ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ, 68-80

-ΚΩΣΤΑ ΣΑΡΔΕΛΗ. Η ΠΑΤΡΑ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ, 82-88

-ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗΣ ΧΡΙΣΤΟΦΙΛΟΠΟΥΛΟΥ,  Η ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΤΆ ΤΟΝ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟ. 89-104

-Θ. Δ. ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Ή η χρησιμότητα της δοκιμασίας, 106-110

-ΘΑΝΑΣΗ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΩΣ ΒΙΩΜΑ. Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος μέσα από το βιβλίο του «Γεννήθηκα στο 1402». 111-116

-Ε. Ν. ΜΟΣΧΟΥ. ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΚΑΙ ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΟ «ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ» ΤΟΥ ΠΑΝ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ. 117-123

-ΔΗΜΗΤΡΗ ΤΣΙΝΙΚΟΠΟΥΛΟΥ. Ο ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΕΠΟΧΗ ΜΑΣ. Ένα βιβλίο του Π. Κανελλόπουλου για το σήμερα, τις επερχόμενες γενιές και τα επερχόμενα. 124-127

-ΖΕΡΜΑΙΝ ΜΑΜΑΛΑΚΗ. ΠΑΝ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. «Το τέλος του Ζαρατούστρα», ο αγώνας για τον ανθρωπισμό. 128-133

-ΚΩΣΤΑ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΥ. Ο ΘΕΑΤΡΙΚΟΣ ΠΑΝ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Μελέτη. 135-137

-ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Μ. ΚΑΛΛΙΑ., τ. Υπουργού. ΣΥΝΤΟΜΗ ΣΚΙΑΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ. 138-141

-ΔΗΜΗΤΡΗ Ν. ΚΙΤΣΙΚΗ. Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ. (R) 142-158

1.-Δύση και Ευρώπη. 2.-Ο Διχασμός: Η Ελλάς μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Παρατάξεως. 3.-Η πορεία του Π. Κανελλόπουλου από τον γερμανικό αυταρχισμό στον αγγλικό κοινοβουλευτισμό. 4.-Η ευρωπαϊκή σκέψη του Π. Κανελλόπουλου μέσα από το συγγραφικό του έργο. 5.-Ένας Βησσαρίων της παρακμής του ελλαδικού κράτους του Κ΄αιώνος. Σημειώσεις.

(Σημ. της «Νέας Εστίας»: Ο Δημήτρης Ν. Κιτσίκης είναι καθηγητής της Ιστορίας Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου της Οττάβας (Καναδά).

(R) Η μελέτη αυτή παρουσιάζεται στο γλωσσικό ύφος του συγγραφέως, το οποίο δεν είναι ούτε η τυποποιημένη δημοτική αλλά και ούτε η τυποποιημένη καθαρεύουσα. Επί πλέον ο υποφαινόμενος ακολουθεί μίαν προσαρμοσμένη παραδοσιακή ορθογραφία της καθαρευούσης και είναι σφόδρα πολέμιος της μονοτονικής γραφής. Φυσικά εσεβάσθη την όποια ορθογραφία των κειμένων εντός εισαγωγικών.)

-ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΑΡΓΥΡΙΟΥ. ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΜΙΑΣ ΝΕΑΝΙΚΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ. 159-167

-ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΠΟΖΩΝΗ. Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ: ΣΧΕΔΙΑΣΜΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΟΔΟΙΠΟΡΙΑΣ. 168-177

-ΑΝΝΑΣ  ΚΕΛΕΣΙΔΟΥ. Ο ΔΡΟΜΟΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΑΜΑΣΚΟ. Παναγιώτη Κανελλόπουλου,  «Μεταφυσικής Προλεγόμενα». 178-186

ΠΡΟΛΟΓΟΣ. Ι..ΟΙ ΠΡΟΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ. 1. Ο άνθρωπος ο μικρός και μέγας. 2. Ο κόσμος και ο άνθρωπος.3. Φιλοσοφικές θέσεις και υποψίες για τον χρόνο. 4. Το πνεύμα. Ο θάνατος. Ο πόνος. 5. Ο Θεός. 6. Η υπερβατική ουσία της αλήθειας. ΕΠΙΛΟΓΟΣ. Σημειώσεις.

(Σημ. της «Νέας Εστίας»: Η κ. Α. Κελεσίδου είναι διευθύντρια του Κέντρου Φιλοσοφίας της Ακαδημίας Αθηνών.)

-ΒΑΣΙΛ. Κ. ΣΤΑΘΑΚΗ. ΟΙ ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ. 188-201

-ΟΡΕΣΤΗ ΒΙΔΑΛΗ. Αντιστρατήγου ε. ά. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Πρόμαχος της Ελευθερίας της Ελλάδος και των Ελλήνων. 202-205

(Ομιλία στην Ημερίδα για τον Παν. Κανελλόπουλο της 19ης Οκτωβρίου 1996 στη μεγάλη Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών.)

-ΝΟΡΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΟΥ. Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ. Στη ζωή και το έργο του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, 206-216.

-ΓΙΟΥΛΑ ΖΩΝΑ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ, 217 (Ποίημα)

-ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ, Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Και ο Ελληνισμός της Αιγύπτου, 219-225

(Ο Ε. Σουλογιάννης είναι καθηγητής και Ερευνητής Κέντρου Ερεύνης του Νεώτερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών. Το κείμενο που ακολουθεί είναι η ομιλία του στην Ημερίδα για τον Παν. Κανελλόπουλο της 19/10/96 στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.)

-ΠΑΥΛΟΥ ΜΑΡΙΝΑΚΗ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. Το πάθος για Ενότητα. 226-231

(Ομιλία στην Ημερίδα για τον Παν. Κανελλόπουλο της 19ης Οκτωβρίου 1996 στο Πανεπιστήμιο Αθηνών)

-Γ. Β. ΚΑΒΒΑΔΙΑ. Ο ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ, 233-245

-ΔΡ. ΣΑΒΒΑ ΠΑΡ. ΣΠΕΝΤΖΑ. Ο Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. 246-264

«ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» 17 Σεπτεμβρίου 1986. ΜΕ ΤΟΝ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟ Ανάμνηση μιάς γνωριμίας. Σημειώσεις. ΠΡΩΪΑ 14/8/1932. ΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑΙ ΑΣΦΑΛΙΣΕΙΣ (-Η Μορφή του νομοσχεδίου. –Ο ιδρυθησόμενος οργανισμός. –Η κάλυψις των δαπανών. (Τρία άρθρα του κ. Παν. Κανελλόπουλου υφηγητού εν Πανεπιστήμιω Αθηνών). ΠΡΩΪΑ 15/8/1932. –Ο αντίκτυπος των κοινωνικών ασφαλίσεων επί της εθνικής οικονομίας. – Η ασφάλισις κατά της ασθενείας και οι κίνδυνοι των καταχρήσεων.. ΠΡΩΪΑ 17/8/1932-Ανάγκη προσδιορισμού ανωτάτου ορίου μισθού.- Ο «ταξικός» χαρακτήρας του νομοσχεδίου.

-ΜΑΡΙΑΣ ΜΕΝΕΓΑΚΗ-ΚΙΝΤΗ. Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΜΙΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ. 265-274

-Ε. Ν. ΜΟΣΧΟΥ. Ο ΠΑΝ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ ΩΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΗΣ, 275-282

-ΡΟΥΛΑΣ ΚΑΚΛΑΜΑΝΑΚΗ. ΜΙΑ ΓΕΥΣΗ ΑΠΟ ΤΙΣ «ΠΙΚΡΟΔΑΦΝΕΣ» του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, 283-286

-ΚΩΣΤΑ Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ. ΜΝΕΙΑΣ ΧΑΡΙΝ. Μια άγνωστη περιπέτεια του Παν. Κανελλόπουλου, 287-289

-ΡΕΒΕΚΚΑΣ ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ. ΕΝΑ ΑΝΕΚΔΟΤΟ ΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΠΑΝ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ. 290-291

-ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ. ΚΕΙΜΕΝΑ

ΑΠΟ ΤΙΣ «ΠΙΚΡΟΔΑΦΝΕΣ», 292

ΑΠΟ ΤΗΝ «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ» -Ο ΥΠΕΡΡΕΑΛΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ, 293-297

ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ «Ο ΕΙΚΟΣΤΟΣ ΑΙΩΝΑΣ», 297-300

ΑΠΟ ΤΟ «Ο ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΕΠΟΧΗ ΜΑΣ», 300-302

ΑΠΟ ΤΟ «ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗΣ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ», 302-306

ΑΠΟ ΤΟΥΣ «ΠΕΝΤΕ ΑΘΗΝΑΪΚΟΥΣ ΔΙΑΛΟΓΟΥΣ» «Ο ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ, 355 μ. Χ., 306-309

ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΖΑΡΑΤΟΥΣΤΡΑ», 309-313

ΑΠΟ ΤΟ «ΓΕΝΝΗΘΗΚΑ ΣΤΟ 1402», 314-317

ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ «ΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ (1939-1944)» ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ  ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑΝ, 317-320

ΑΠΟ ΤΑ «ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΟΚΙΜΙΑ» ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ, 320-324

ΑΠΟ ΤΟ «ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ» (1942-1945), 324-328

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ  ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ    Ή  η  χρησιμότητα της δοκιμασίας

    Ο πόλεμος πλησίαζε. Το καλοκαίρι του 1940, παραθερίζαμε στην Κάρυστο. Η συνηθισμένη μας εξοχή, το πατρογονικό της μητέρας μοο στην Κέρκυρα, παρουσίαζε τον ορατό κίνδυνο ενός αποκλεισμού στο νησί, οπότε αποφασίσαμε να πάμε κάπου, που θα μπορούσαμε να επιστρέψουμε οδικώς. Στην Κάρυστο με περίμενε μιά μεγάλη ευτυχία της ζωής μου, η γνωριμία μου με τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο. Ήμουν δεκαεφτά χρονών και εκείνος βρισκόταν εκεί, εξόριστος του δικτάτορα Μεταξά, παραμονές της εισόδου της Χώρας μας στον δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

     Παραδόθηκα ολόψυχα στην πολύπλευρη γοητεία του. Είχε το φωτοστέφανο του πολέμιου στη δικτατορία, την πολύ εδραιωμένη καλή φήμη ενός πρωτοποριακού επιστήμονα μιάς νεόκοπης τότε επιστήμης, της κοινωνιολογίας, την αίγλη ενός σοφού μελετητή σχεδόν όλων των εκφάνσεων του δυτικού πολιτισμού, από τη μουσική μέχρι τη λογοτεχνία’ τέλος, ήταν ο στοργικός φίλος των νέων. Μοίραζε αφειδώλευτα την ευρυμάθειά του. Ο μήνας του καθημερινού μου συγχρωτισμού μαζί του έχει απομείνει στη μνήμη μου σαν κάτι το μυθικό. Εκτυφλωτικά παράθυρα και πόρτες άνοιξαν μονομιάς και ταυτόχρονα στην ψυχή μου. Γνώρισα τον Max Weber, τον, μεσαιωνικό γλύπτη Tilman Riemenschneider, τον Rilke, τον John Donne και τον Malraux μονοκοπανιάς, μαζί με άπειρους άλλους, εξ ίσιου διαφορετικούς. Η παρουσία βλοσυρού χωροφύλακα, που τον παρακολουθούσε αδιάλειπτα ό,τι και να έλεγε, δεν εμπόδιζε αυτή την πνευματική πανδαισία πού μου επιφυλασσόταν: ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος ήταν πάντα ιδιαίτερα άφοβος και εγώ πολύ ανυποψίαστα νέος. Προσηνής όσο και ομιλητικός, είχε τα πάντα, ένα διανοούμενος πολιτικός, ένας φιλόσοφος, ένας μάρτυρας, ένας άγιος. Και ένας πάνσοφος.

     Το χρέος που έχω μέσα μου συσσωρεύσει απέναντι στον Παναγιώτη Κανελλόπουλο είναι τεράστιο. Και με την πάροδο του χρόνου, η κεφαλαιοποίηση αυτού του χρέους διογκώθηκε. Δεν θα μιλήσω για το πολύπλευρο έργο του, φιλοσοφικό και ιστορικό, πού μας κατέλειπε. Αυτό, μπορεί να κάνουν πολλοί άλλοι. Εγώ προτιμώ να μιλήσω προσφέροντας μιά μαρτυρία διαχρονική. Ήταν μιά τόσο εξαιρετικής ποιότητας άνθρωπος, που να αποκλείεται να μην μιλήσεις για αυτόν με επίθετα υπερθετικού βαθμού. Ακόμα και εκείνοι που δυσκολεύονταν να πιστέψουν στην ευγένεια της ψυχής του, στην αγάπη του προς την αλήθεια, την αφοσίωση προς την Ελλάδα και τον λαό της, άρχισαν να πείθονται (δύσκολα, αργά, με αγκυλώσεις καχυποψίας, με δύσκαμπτη και ελλειπτική την καλή τους πίστη) πώς ο άνθρωπος αυτός ήταν στ’ αλήθεια έντιμος, πράγματι σωστός, ολοκληρωμένα δίκαιος, ειλικρινά αφιλόκερδος και άγρυπνα ενάρετος.

      Σε μιά εποχή εντατικής ρευστότητας, ιδίως ρευστότητας συνειδήσεως και εντιμότητας, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος απέμεινε, ακόμα μέσα σε πολιτικούς κυκεώνες και κομματικές χάβρες, ένα αταλάντευτα προσαγκυρωμένο σημείο αναφοράς. Έτσι ώστε, όταν αποφάσιζε να λύση τη σιωπή του, ένιωθες πώς μιλούσε, με το στόμα του, το ίδιο το γένος των Ελλήνων.

      Βασικό στοιχείο του υπήρξε κάτι που εντελώς σπανίζει στον τόπο μας: η παρρησία της μεταμέλειάς του για τα τυχόν λάθη του, καθώς και η σεμνότητα της δικαίωσης των αποφάσεών του. Σφάλματα στην πολιτική όλοι κάνουν. Και ο Περικλής και ο Καίσαρας, και ο Τρικούπης και ο Βενιζέλος’ λίγοι ωστόσο έχουν το απέραντο θάρρος να ομολογήσουν τα σφάλματά τους. Ακόμα λιγώτεροι μπορούν να μεταμεληθούν για αυτά και έμπρακτα να προσπαθήσουν να τα επανορθώσουν, όπως ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Με μιάν εξαγνιστικήν αθωότητα και μιάν ανθρωπιά πού εκπλήσσει, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος γνώρισε το δρόμο προς τη Δαμασκό. Ωστόσο η τεράστια τούτη αρετή, θα ήταν μονόπλευρη, αν δεν συνοδευόταν και από μιάν άλλη, πού την συμπληρώνει. Όταν αυτή η  αρετή δεν συνοδεύεται και από το παραπλήρωμά της, παρά την ομορφιά ενός ασυνήθιστου ιπποτισμού, μένει μέσα σε έναν μετέωρο ρομαντισμό. Και ποιά είναι η δεύτερη τούτη αρετή; Το ότι, όταν-τόσο συχνά- τα πράγματα δικαίωναν τις προβλέψεις του και τις απόψεις του, ο Κανελλόπουλος δεν μας ξεκουφαίνει, όπως το κάνουν, και πολύ ανθρώπινα άλλωστε, οι άλλοι πολιτικοί άνδρες, ξεφωνίζοντας: «βλέπετε, νάτο, εγώ είχα δίκιο!» Όχι, ο Κανελλόπουλος δεν επαίρεται’ η δικαίωση των θέσεών του, η απόδειξη της ορθότητας των χειρισμών του, δεν αποτέλεσε ποτέ αφορμή θριαμβολογίας. Με μια σεμνότητα γεμάτη ανδρισμό, αντιπαρέρχεται τις τεκμηριώσεις της πολιτικής του οξυδέρκειας, θάβει τις επιτυχίες του, προτιμάει να μήν τις αναφέρει κάν. Δεν νομίζω πώς έχουμε άλλο παράδειγμα στην πολιτικήν ιστορία του τόπου ενός ανθρώπου, πού να αντέχει τόσο πεισματικά στον πειρασμό να πεί: «κοιτάξτε με, δικαιώθηκα!». Έτσι, η  αθωότητα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου είναι ένα νόμισμα με δύο όψεις: και στην έπαρση της ανάληψης της ευθύνης του σφάλματος, όχι στην έπαρση της ικανοποίησης του δικαιωμού. Αυτού του είδους την ηθική νηστεία, μόνο ένας άγιος μπορεί να την αντέξει.

     Πάντοτε, και αυτό είναι το σημαδιακό, αποκαλύπτουμε με έκπληξη τούτη την διπολική αρετή, που φωτίζει πολλές πτυχές του χαρακτήρα και της πολιτείας του Παναγιώτη Κανελλόπουλου. Επειδή εμείς, οι άλλοι, είμαστε λωβιασμένοι από την ιδιοτέλεια, την οποία και εκπέμπουμε και μας περιτριγυρίζει, δεν μπορούμε κάν να διανοηθούμε πώς υπάρχει τόση αφιλοκέρδεια, ώστε να παρασιωπάται από τον ίδιο ακόμα και το πιό ολοφάνερο από τα επιτεύγματά του. Αυτό τον κάνει να προκινδυνεύει όταν οι άλλοι σιωπούν φοβισμένα, και αυτό τον κάνει να σωπαίνει όταν οι άλλοι εκ του ασφαλούς κορυβαντιούν. Ένας βασικός ιπποτισμός τον υποχρεώνει να μη συντάσσεται με το άδικο ή το απρεπές.

     Από πού αντλεί τη δύναμη να έχει ένα τέτοιο ηθικό ανάστημα; Είναι άτρωτος από κάθε διαβολή. Τα βέλη των άλλων δεν τον τραυματίζουν, μιά που πρώτος ο ίδιος είναι ο πρώτος που με ευγένεια ψυχής προσφέρει για στόχο των εαυτό του. Η αφειδώλευτη παραδοχή των λαθών του με τέτοια ανδρεία, όχι μόνο παρόπλισε πάντα τους εχθρούς του, αλλά εξάγνισε και τον ίδιο. Αφ’ ετέρου, η έλλειψη κάθε θριαμβολογίας όταν αποδείχνεται άσφαλτος, τον κάνει αβίαστα παραδεκτό, ηθικά, και μάλιστα σαν κάτι το απόλυτα φυσικό, στα κατορθώματά του.

     Ποτέ ένας φίλος δεν τον έκανε να ξεχάσει τη δικαιοσύνη, ή ένας εχθρός να απαρνηθεί την προσήνεια. Η φύση τον είχε προικίσει με το χάρισμα της απέραντης μνήμης, αλλά ποτέ δεν χρησιμοποίησε αυτό το χάρισμα σε φιλέκδικες τριβές. Στο θέμα της μνησικακίας ήταν ένας αμνήμων, αυτός ο τόσος σοφός. Του δόθηκε επίσης ένα άλλο θείο δώρο, που είναι η δυνατότητα της τέλειας προφορικής έκφρασης (πού κάνει την κάθε του φράση υπόδειγμα λογοτεχνικού λόγου) αλλά αυτή την ευγλωττία του δεν τη χρησιμοποίησε ποτέ ούτε σαν όπλο δημαγωγίας, ούτε για την εξυπηρέτηση σκοτεινών συμφερόντων ή για την εξαπάτηση του λαού. Μοίρασε απλόχερα την ευρυμάθειά του στον τόπο, και η «Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος» αποτελεί ένα μνημείο εθνικό, δυστυχώς ημιτελές στην οριστική του μορφή. Από λεπτούς και άρτια επεξεργασμένους στίχους του, μεταδίδονται τόνοι ευγενέστατων συγκινήσεων για όποιον τους εισδέχεται, αλλά αν τον έλεγες δόκιμο ποιητή, η μετριοφροσύνη του ενοχλούνταν. Τα θεατρικά του  έργα και τα μυθιστορήματά του θα περιποιούσαν τιμή σε οποιονδήποτε άλλο λογοτέχνη, πού θα τα θεωρούσε επαρκή για να στοιχειοθετήσει μιάς κατάφασης ζωής καταξιωμένης. Για κείνον, τον αγαθότατο, ήταν έργα συμπαρομαρτούμενα. Η συμβολή του στη φιλοσοφική σκέψη στον τόπο μας ήταν πολλαπλά προσδιοριστική. Αλλά αν τον χαιρετούσες σαν αποκλειστικό φιλόσοφο, κινδύνευες να τον θυμώσεις. Πράος όσο και σεμνός, υποβάθμιζε ο ίδιος θεληματικά την πνευματική του προσφορά σε όρια απαραδέκτως σκληρά για κάθε δημιουργό, στο όνομα μιάς τελειότητας, πού ωστόσο ο ίδιος είχε από καιρό κατακτήσει.

      Δεν ήταν αφύσικο, μιά τέτοια στάση ζωής να εξοργίζει αρχικά πολύν κόσμο, και μάλιστα νέους, πού, αβασάνιστα, όσο και καχύποπτα, αντικρίζουν τον άλλον άνθρωπο πάντοτε σαν να τους αποκρύπτει κάτι. Και την αθωότητα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου αρκετοί την είδαν είτε σαν κάτι το επίπλαστο είτε σαν αποτέλεσμα σκοτεινών μηχανορραφιών. Αποτέλεσμα αυτής της άρνησης ήταν να θεωρείται από άλλους σαν αφελής poseur είτε σαν πανέξυπνος υποκριτής’ αλλά όχι αυτό που ήτανε, ένας άνθρωπος που πάντοτε έλεγε την αλήθεια όπως αυτός την ένιωθε, χωρίς ψιμύθια, χωρίς υπολογισμούς, χωρίς υποταγές σε σκοπιμότητες. Ένα πολιτικό του βιβλίο έχει ακριβώς αυτό τον τίτλο: «Θα σας πω την Αλήθεια»-και ελπίζω να μην είναι δυσεύρετο. Η προβληματική που εξετάζει αυτό το βιβλίο, εκδομένο το 1945, ίσως να έχει ξεπεραστεί, η τόλμη του και η αθωότητα της ματιάς, όχι.

     Είπα τη λέξη «τόλμη», και ξαφνικά ένα ολόκληρο κεφάλαιο της προσωπικότητάς του Παναγιώτη Κανελλόπουλου άνοιξε διάπλατα μπροστά μου και υπερχείλισε τα πάντα με το περιεχόμενό του. Μιά ξάγρυπνη συνείδηση, που βρίσκεται σε διαρκή εγρήγορση, δεν μένει ποτέ αδιάφορη μπροστά στα γεγονότα. Τα σχολιάζει, τα μάχεται, τα διαμορφώνει. Αλλά η συνείδηση του Παναγιώτη Κανελλόπουλου δεν σταματάει με τόλμη, τα μάχεται αψηφώντας τον κίνδυνο, τα διαμορφώνει αναλαμβάνοντας ευθύνες. Η αφοβία του, είναι ώρες-ώρες σχεδόν αυτοκτονική. Δίπλα στον Άγιο, υπάρχει ένας Πρίγκιπας. Δίπλα στον μετριόφρονα, ένας γενναίος. Και δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς, γιατί οι αρετές δεν είναι ποτέ μοναχοπαίδια, πηγαίνουν συντροφιαστά, πολλές μαζί.

     Νομίζω πώς όλα αυτά συνέβησαν επειδή ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος εννοούσε πάντα να παραμένει με αλώβητο τον εφηβικό του ανθρωπισμό, προϊόν μιάς ευψυχίας και μιάς αληθινής φροντίδας για τον συνάνθρωπο. Ακόμα κι αν βρίσκεται πνιγμένος στις βαριές φροντίδες και έγνοιες του πολιτικού μες στις ευθύνες των κρισιμότερων ωρών, αυτή η αγάπη για τους συνανθρώπους του δεν τον εγκατέλειψε ποτέ. Θα αναφέρω, από τα πολλά πού θα μπορούσα, ένα μόνο παράδειγμα που αφορά τον ποιητή και φιλόσοφο, άδικα σήμερα αποξεχασμένο, Δημήτρη Καπετανάκη. Ο ίδιος ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος αναφέρει αυτό το επεισόδιο, με αφοπλιστική βιασύνη, στο προσωπικό του ημερολόγιο που εκδόθηκε μετά το 1977. Πρόκειται για τούτο. Βρισκόμαστε στο χειμώνα του 1942/3, εποχή όπου ο τότε υπουργός των Εξωτερικών της Αγγλίας, ο Άντονυ Ήντεν ( η δεύτερη μετά τον Τσώρτσιλ προσωπικότητα της μαχόμενης Μεγάλης Βρετανίας), κάνει μιάν εντελώς άστοχη δημόσια δήλωση για την αγγλική εγγύηση των συνόρων της Αλβανίας, πού προδικάζει έτσι τον παραμερισμό των ελληνικών διεκδικήσεων πάνω στη Βόρειο Ήπειρο, πού μόλις πρίν λίγο, και για προσωρινά, ο στρατός μας είχε με τόσο αίμα απελευθερώσει. Η δήλωση προκάλεσε σάλο στην εξόριστη ελληνική κυβέρνηση του Καϊρου, και ο τότε πρωθυπουργός Εμμανουήλ Τσουδερός, μέσα στη γνωστή του εξαρτησιακή ατολμία, δεν θέλει ο ίδιος να αντιμετωπίσει την κρίση, και στέλνει τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, αντιπρόεδρο της Κυβερνήσεως και πανυπουργό της, στο Λονδίνο για να βγάλει το φίδι από την τρύπα. Το πρόγραμμα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου εκεί είναι εφιαλτικά υπερφορτωμένο: συσκέψεις με τον άγγλο Βασιλιά, τον έλληνα Βασιλιά, τον Τσώρτσιλ, τον Ήντεν, τους στρατιωτικούς της Αγγλίας, με τους συμμάχους, με κάθε διάβολο και τρίβολο, μέσα σε ακατάπαυστους γερμανικούς βομβαρδισμούς. Μιά ένταση, μια βαβούρα, μιά ατμόσφαιρα κυκεώνος, όπου παίζονται τα σημαντικά συμφέροντα του ελληνισμού. Ο Κανελλόπουλος δεν έχει στιγμή να πάρει ανάσα, ακόμα και ο ύπνος του λείπει, η ατμόσφαιρα στις διαπραγματεύσεις βαραίνει ολοένα, καθώς οι Άγγλοι, με βρετανικό πείσμα, αρνούνται να υπαναχωρήσουν από την αρχική επιπόλαιή τους δήλωση. Το στρες γίνεται αφόρητο, η εργασία ακατάπαυστη. Και κείνη ακριβώς τη στιγμή, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος μαθαίνει ότι ένας μαθητής του πού βρίσκεται από προπολεμικά στην Αγγλία, ο Δημήτρης Καπετανάκης, έχει κάνει μιάν απόπειρα αυτοκτονίας και νοσηλεύεται σε κλινική. Αμέσως, ο Κανελλόπουλος τα παρατάει όλα, για να βρεθεί στο προσκέφαλο του συντριμμένου του φίλου που δοκιμάζεται, βρίσκοντας μάλιστα και τα πιό κατάλληλα λόγια για να του πει και να τον ενθαρρύνει.

      Ένας τέτοιος άνθρωπος, που σε κείνες τις ώρες προτάσσει τις επιταγές του ανθρωπισμού πάνω από το κάθε τι, ακόμα και την ίδια του την κόπωση της σωματικής του κατάρρευσης, ακόμα τα καθήκοντά του ή την πολιτική του συνείδηση, για να συμπαρασταθεί σε ψυχικά ανήμπορο φίλο, ένας τέτοιος άνθρωπος, θα πρέπει να το ομολογήσει κανείς, δεν είναι σαφώς τυχαίος. Είναι ένας άνθρωπος υπέροχος. Άνθρωπος που απορρίπτει το άτεγκτο της σκοπιμότητας, τη σπουδαιότητα του «επείγοντος», την παγερότητα και το απροσωπόληπτο των «διαπραγματεύσεων», για να θυμηθεί πώς πρίν απ’ όλα, πάνω απ’ όλα, είναι άνθρωπος και θέλει να παραμείνει τέτοιος, είναι σπάνιος. Και μένει απελευθερωμένος, πέρα από οτιδήποτε άλλο, από τη σκληρότητα που κάνει τον άνθρωπο στείρο υπολογιστή. Και ίσως το μυστικό του Παναγιώτη Κανελλόπουλου είναι το ότι μπορεί να είναι εύψυχος και ανδρείος στις δοκιμασίες του, δίχως ποτέ να γίνεται σκληρός.

     Τυχαίνει να ανήκω σε μιά γενιά πού, απέναντι στον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, πέρασε πολλές αμφιθυμικές διακυμάνσεις. Το 1939/40 τον θαυμάζαμε, το 1941 στρατευθήκαμε στην αντίσταση κάτω από την καθοδήγησή του, τον επόμενο χρόνο τον απαρνηθήκαμε για τον «μαχητικότερο» Ζέρβα. Ταυτόχρονα, άλλοι συνηλικιώτες και φίλοι μας διάλεξαν το διαφορετικό μονοπάτι, και εντάχθηκαν στο κομμουνιστικό, όπως αποδείχθηκε αργότερα, αντιστασιακό κίνημα, άλλοτε μας τον κατηγορούσαν για φασίστα και άλλοτε μας έφερναν νέα πώς προσχώρησε και ο ίδιος στο ΕΑΜ. Από το 1945 και ύστερα, οι πολιτικοί σχηματισμοί, στους οποίους εντάχθηκε, έκαναν πολλούς από μας να σαστίσουν. Θυμάμαι τον ήδη ομότιμο καθηγητή Πανεπιστημίου Δημήτρη Γκόφα να μου λέει: «Εγώ ψηφίζω πάντα Κανελλόπουλο, μα πρέπει κάθε φορά να ψάχνω να τον βρίσκω σε διαφορετικά ψηφοδέλτια». Ήτανε οι εκλογές του 46, του 50, του 51, του 52, όταν πολλές τέτοιες μεταστάσεις-κι όχι μόνο του Κανελλόπουλου-είχαν σημειωθεί. Μετά, ενσωματώθηκε στη Δεξιά, αλλά παραμένοντας αδιάλλακτα ανεξάρτητος. Και στον καιρό της Χούντας έγραψε την εποποιϊα του θάρρους του και το δράμα της καρτερίας του με την καθημερινή του συμμετοχή, στην δίχως ενδόσιμο αντίσταση κατά των επίορκων απριλιανών’ άλλο εάν άλλοι καρπώθηκαν τους κόπους και τις θυσίες του. Κάθε φορά πάντως η στάση του γεννούσε θαυμασμό, κατάφαση, ενδιαφέρον.

     Η γενιά μας που ήτανε ενθουσιώδης, στη χωρίς όρους παραδοχή της σαν τον ηγέτη της, θύμωσε όταν είδε πώς εκείνος δεν συμβιβαζόταν με τα δικά της φατριαστικά όνειρα, τα δικά της πάθη, τη δική της μισαλλόδοξη οπτική. Φιλοκατήγορη όπως ήταν, η γενιά αυτή, στην οποία κατά δυστυχίαν ανήκω και εγώ, ήταν η ίδια πού και τον λάτρεψε και τον απαρνήθηκε. Με συγκατάβαση, πραότητα και αταραξία, ο Κανελλόπουλος δεχόταν τόσο τους παράφορους ενθουσιασμούς μας για το άτομό του, όσο και τις άδικές μας καταφορές εναντίον του. Για όλα τούτα ο γράφων έχει ιδιαίτερη προσωπική πείρα.

     Αλλ’ αυτή η γενιά δυστυχώς άγγιξε και πέρασε το κατώφλι του γήρατος με τη σειρά της. Οι «νέοι» του 1940, τώρα, το 1997, είναι στην όγδοη δεκαετία της ζωής τους. Και, επί τέλους, έμαθαν να ξεχωρίζουν το εφικτό από το επιδιώξιμο, το όνειρο από το επίτευγμα, έχοντας στο μεταξύ κάνει, αυτοί οι άλλοτε ονειροπόλοι ασυμβίβαστοι, τους ειδεχθέστερους και χειρότερους συμβιβασμούς από όσους οι προγενέστεροί τους, πού τότε ήταν οι στόχοι των κατηγοριών τους. Ξέρουν πιά, τούτα τα αλλοτινά νιάτα, τα σημερινά γερόντια, πώς στη ζωή ο κάθε εκτροχιασμός είναι πιθανός. Με τη σοφία τούτης της πείρας, τόσο αφόρητα, μυκτηριστικά πικρής, είναι πλέον σε θέση να εκτιμήσουν το αταλάντευτο των γηραιοτέρων τους, μέσα σε κλυδωνισμούς πού οι νεώτεροι εγεύθησαν. Κάτω από το φώς αυτών των διαπιστώσεων, η εκτίμηση της γενιάς του 45 προς το πρόσωπο του Παναγιώτη Κανελλόπουλου ολοένα μεγάλωσε, αυξήθηκε, και εμπεδώθηκε. Ίσως αυτή η εκτίμηση να ήταν που του προσέδωσε μια καθολική και πανελλήνια προσκύρωση. Διάστικτοι οι ίδιοι από τα τραύματα των συνειδησιακών τους δοκιμασιών., βλέπουν σε κείνον τον Αλώβητο, επειδή αυτός ακριβώς είχε τη δύναμη και το σθένος να παραδέχεται τα λάθη του, που εμείς οι άλλοι δεν θελήσαμε ποτέ να τα ομολογήσουμε, και για τούτο η γενιά μας (η γενιά που έχυσε άφθονο αίμα αδελφικό, άς μην το ξεχνάμε!) τυραννιέται αιχμάλωτη ενός παρελθόντος πού μόνο να τιμωρεί ξέρει. Βλέπουμε σε κείνο τον Αλώβητο, πού δεν ξέρει (ή μάλλον καλύτερα: δεν καταδέχθηκε) να περηφανευτεί για τις δικαιώσεις του από τα πράγματα (σε πολλές περιπτώσεις), τις δικές μας αδελφοκτόνες ευθύνες πού προσπαθούμε με ένα σωρό άλλοθι να ανακαλύψουμε μιά δικαίωση τους εκεί ακριβώς όπου είναι οι βαρύτατες καταδίκες μας. Βλέπουμε σε τούτο τον Αλώβητο, επειδή αυτός είναι σεμνός όσο και ακαταδάμαστος αγωνιστής των ιδεών του, να υψώνεται η φτηνή γελοιογραφία μας, βεβαρημένη από αηδείς ίντριγκες, προδοσίες και αποκηρύξεις, πού πάντα στους άλλους, και όχι στον εαυτό μας, επιχειρούμε να επιρρίψουμε.

     Για να βρούμε επί τέλους (στην έσχατη δεκαετία της ζωής που μας απέμεινε), εμείς οι αλλοτινοί «νέοι του ‘40» κάποιο αντίβαρο των αμαρτημάτων μας μέσα στη νηφαλιότερη και καταφατικότερη ματιά των επιγιγνομένων, πού θα μας κρίνουν, είναι καιρός να προβάλλουμε την ισόδικη προσωπικότητα του Παναγιώτη Κανελλόπουλου όχι μόνο απλώς σαν ένα αξιομίμητο πρότυπο, αλλά κυρίως σαν μιά προυπόθεση χρηστού, επιτέλους, βίου.

     Ωστόσο, μέσα σε τούτο το πρότυπο, το αξεπέραστο στοιχείο θα παραμείνει η ιδιότητα της αθωότητας ενός θάρρους, που υπήρξε το άγιο προζύμι της ζωής.

ΘΕΟΦΙΛΟΣ  Δ.  ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ,  σ. 106-110            

     Ο  ΤΕΧΝΙΤΗΣ  ΤΟΥ  ΛΟΓΟΥ  ΚΑΙ  Η  ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ  ΚΑΤΑΤΟΜΗ  ΤΟΥ

      Κάποτε, σε συζήτησή μας, ο αείμνηστος διδάσκαλος με είχε ρωτήσει , ύστερα από πόσες γραφές του κειμένου μου καταλήγω στην οριστική. Ανέφερα έναν ασύμμετρο αριθμό. Χαμογέλασε. «Εγώ με μιά μόνο», απάντησε. «Μα είναι φυσικό, παρατήρησα. Το κείμενό σας μοιάζει  με μαγνητοσκοπημένη ομιλία. Είναι ένας λόγος ευφραδής, ρυθμικός, καθόλου ρητορικός. Ξανασχηματίζει καμπύλη, όπου η αρχική πρόταση, αφού ακολουθήσουν παρεμπίπτουσες, κλείνει μελωδικά σα να απηχεί ομοιοκαταληξία. Ρεύμα ενός μαιάνδρου, πού ανακόπτουν…. τον παφλασμό του παύλες και παρενθέσεις. Έτσι εκφράζετε την ευψυχία σας». Χαμογέλασε σα να του έκανα αντιληπτό κάτι πού δεν το είχε ως τότε συνειδητοποιήσει.

     Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος είχε παρουσιαστεί στην πνευματική ζωή μας με ποιήματα και πεζά. Ήταν απ’ τη φύση του λυρικός-ο λυρικότερος απ’ τους άλλους δυό με κοινές σπουδές στη Χαϊδελβέργη, τον Κωνσταντίνο Τσάτσο και τον Ιωάννη Θεοδωρακόπουλο. Μου άρεσε την πνευματική αυτή τριανδρία, με την κοινή πίστη στα ίδια πνευματικά ιδανικά, να την παραλληλίζω με τους τρείς Καππαδόκες για την κοινή πίστη τους στην Ορθοδοξία. Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος είχε εκμυστηρευθεί επιγραμματικά: «Με τους κλασικούς αγάπησα το φως’ με τους ρωμαντικούς τη νύχτα. Με τους λογικούς αγάπησα την ορθογώνια σκέψη’ με τους μυστικούς την άδηλη αλήθεια. Δεν υπάρχει τίποτα που ν’ αγαπήθηκε πολύ, και που να μην τ’ αγάπησα κ’ εγώ. Μονάχα αυτό μου έδωσε το δικαίωμα (ή έστω τη σφαλερή εντύπωση πώς έχω το δικαίωμα) να μιλήσω για όλα». Και πραγματικά, μίλησε για όλα χάρη στην καταπληκτική του ευρυμάθεια. Κατείχε την ιστορία των λαών,-απ’ την αρχαιότητα ως τις μέρες μας,-πού είχαν διαδραματίσει κύριο λόγο στην εξέλιξη της ανθρωπότητας, τόσο στο χώρο των πολεμικών γεγονότων όσο και της πολιτιστικής προσφοράς. Η Δύση, ιδιαίτερα, υπήρξε ο βιότοπος του πνεύματός του, με επίκεντρο τη γερμανική κουλτούρα και ιδανικό εκπρόσωπό της τον Γκαίτε. Στο μνημειώδες έργο του, «Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος»-μνημειώδες για κάθε χώρα-αποκαλύπτεται συγχρόνως και αριστοτέχνης προσωπογράφος. Στο χώρο της φιλοσοφίας, της επιστήμης, της Λογοτεχνίας, της Εικαστικής, εκτιμούσε το αυθεντικό στοιχείο, είτε σε αριστούργημα, είτε σε ήσσον έργο. Είχε την αξιοθαύμαστη ικανότητα να εκλαϊκεύει μιά θεωρία φιλοσοφική. Να ερμηνεύει ένα έργο τέχνης. Να αναλύει ένα επιστημονικό πείραμα. Αφιέρωνε δεκάδες σελίδες για να κάνει κατανοητή τη θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν, μιά συμφωνία του Μότσαρτ, ένα ποίημα του Βαλερύ. Αισθανόταν ιδιαίτερη χαρά να τονίζει σε ένα δημιουργό τη συνύπαρξη ιδιοφυίας και αρετής, Πίστευε πώς ακόμη και ένας αμαρτωλός έχει απωθημένο στην ψυχή του κάποιο στοιχείο αγνότητας. Αισθανόταν συγκίνηση, όταν ανακάλυπτε σε συκοφαντημένους της Ιστορίας κάποιο απόθεμα αρετής.

     Στους τρείς συμβολικούς τύπους, που είχε αναδείξει η ελληνική αρχαιότητα,-τον Αχιλλέα, για τον ηρωισμό’ τον Οδυσσέα, για την επινοητικότητα τον Προμηθέα, για την ανταρσία κατά της δυναστείας των Θεών,-αντιπαράθεσε στους νεώτερους χρόνους τον Άμλετ, ως προβληματιζόμενον άνθρωπο’ τον Δον Κιχώτη, για την τάση του να συγχέει μέσα στη ρομαντική αυταπάτη του το πραγματικό με το φανταστικό’ τον Φάουστ, για την τόσο  ανθρώπινη δίψα του για αιώνια νεότητα.

     Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος είχε γεννηθεί όταν ο αιώνας μας ήταν νήπιο. Έφυγε από τη ζωή εγκαταλείποντας έναν αιώνα γέρο, να παραδέρνει σε μιά ηθική ασυναρτησία. Άφηνε διακριτικά να μαντέψουμε πώς δεν είχε συνδιαλλαγεί με την πολιτιστική προσφορά του αιώνα μας. Υπήρξε λάτρης των κλασικών κάθε εποχής. Σε όσους υποστήριζαν ότι πάντα οι πρωτοπόροι αντιμετώπιζαν την αντίδραση  του κοινού τους, αντέταξε τον Μπετόβεν, πού υπήρξε αποδεκτός και αγαπητός στην εποχή του. Στο χώρο της πολιτικής-απιστώντας στην παράδοση της οικογένειάς του-υπήρξε ένας μαχόμενος δημοκράτης. Στα τελευταία χρόνια του, ανεξίκακος πάντα Χριστιανός,-υποστήριξε θέσεις  ακομμάτιστου, πιστεύοντας πώς κάθε αντιφρονών αγωνίστηκε για το καλό της πατρίδας του. Η θέση του όμως αυτή κατά της πολιτικής μισαλλοδοξίας δεν είχε γίνει αρεστή.

     Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος έφυγε σπ’ τη ζωή πικραμένος.

ΤΑΣΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗΣ,  σ. 33-34. 

       Ο  ΘΕΑΤΡΙΚΟΣ  ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ  ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ

                    Μελέτη

     Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος υπήρξε-κι εξακολουθεί να είναι, εφ’ όσον ένας συγγραφέας υπάρχει όσο ζούν τα έργα του-ένας διαλεχτός λογοτέχνης μεγάλης φιλοσοφικής εμβέλειας. Τόσο στην πολύτομη «Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πνεύματος», όπου αφηγείται με κριτική αξιολόγηση κεφάλαια του πολιτισμού της ηπείρου μας και συνεπακόλουθα του κόσμου ολόκληρου, όσο  και στο έμμεσα αυτοβιογραφικό έργο του «Γεννήθηκα στο 1402» καθώς και σε άλλα βιβλία του, όπως κι αν ορίζεται η γραφή τους απ’ το εκάστοτε θέμα, μένει πάντα γραφή διπλής ανάγνωσης. Ο αναγνώστης καλείται πάντα, όχι μόνο να παρακολουθήσει την αφηγηματική εξέλιξη του θέματος, αλλά και να διεισδύσει μαζί του κάτω από την επιφάνεια της αφήγησης στη φιλοσοφική διάθεση του συγγραφέα, αυτή που κινείται από την αφορμή της θεματογραφικής έμπνευσης και σκοπεύει τελικά σε μιά γενικότερη στάση ζωής.

     Το ίδιο συμβαίνει και με τον «θεατρικό» συγγραφέα Παναγιώτη Κανελλόπουλο. Μπορούμε όμως να πούμε ότι υπάρχει «θεατρικός» Παναγιώτης Κανελλόπουλος;  Και το ερώτημα τίθεται όχι μόνο από το λόγο που έγραψε όλο κι όλο ένα δράμα, τον «Όλιβερ Κρόμβελ», και συνεπώς δεν ασχολήθηκε εκτεταμένα με το είδος αυτό, αλλά και γιατί αυτό το μοναδικό έργο χαρακτηρίζεται από ορισμένες ιδιαιτερότητες, πού δεν το ανάγουν ισάξια στο επίπεδο των άλλων δημιουργιών του Κανελλόπουλου.

     Θα επιχειρήσουμε να αιτιολογήσουμε αναλυτικά την άποψή μας αυτή. Ωστόσο, πρίν, επιθυμούμε να τονίσουμε ότι παρά τις όποιες επιφυλάξεις για την απόλυτη αξία αυτού του δράματος, ο δημιουργός του γίνεται να χαρακτηρισθεί ένας πνευματικός άνθρωπος «θεατρικός».  Όσοι είχαν την τιμή και τη χαρά να συνδέονται μαζί του-και ο γράφων συγκαταλέγεται μεταξύ αυτών των τυχερών-γνωρίζουν και μπορούν να καταθέσουν πώς ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος παρακολουθούσε μ’ ενδιαφέρον και γνώσεις τη θεατρική ζωή της χώρας μας, ήταν τακτικός θεατής σε «πρεμιέρες» θεάτρων, συνδεόταν φιλικότατα μ’ εκλεκτούς ηθοποιούς μας-την Παξινού, τον Μινωτή, τον Μυράτ, τη Βεργή και με ομότιμους καλλιεργημένους σκηνοθέτες-και πώς  αυτή η αγάπη του για πρόσωπα και για πράγματα του θεάτρου μας τον έφερε για κάποια χρόνια μέλος του διοικητικού συμβουλίου του «Εθνικού», τότε βέβαια που η διοίκηση της Κρατικής μας Σκηνής είχε σύσσωμη περιωπή και κύρος. (Άς αναλογιστούμε ποιοί καταξιωμένοι επιφανείς αποτελούσαν άλλοτε το Δ. Σ. του Εθνικού Θεάτρου, ακόμη και του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, και ποιοί κατέλαβαν τις θέσεις τους στα πρόσφατα χρόνια των πνευματικών συγκαταβάσεων…)

      Τώρα στο συγκεκριμένο μοναδικό δράμα του συγγραφέα Παν. Κανελλόπουλου, τον «Όλιβερ Κρόμβελ». Θέμα του η ζωή του νικηφόρου αυτού αρχιστράτηγου της Αγγλίας και ζηλωτή του «Ενωμένου βασιλείου» της Μεγάλης Βρετανίας, και ειδικότερα οι τελευταίοι μήνες της ένδοξης ζωής του, όταν οι πολιτικές συνθήκες ύστερα από την καταδίκη και τον αποκεφαλισμό του βασιλιά Καρόλου Στιούαρτ στα 1654, του έδιναν την ευκαιρία να φορέσει το στέμμα της χώρας του. Ουσιαστικό θέμα το πάθος της αρχής, οι σφετεριστές της εξουσίας και οι καταπατητές τα δημοκρατικής νομιμότητας. Θέμα διαχρονικό που επαναλαμβάνεται κατά καιρούς- και δυστυχώς πρόσφατα συχνά σε πολλά σημεία της γης. Δεν είναι τυχαίο μάλιστα ότι το έργο αυτό γράφτηκε κατά τη περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά κι όταν ο Παν. Κανελλόπουλος βρισκόταν εξόριστος στην Κάρυστο. Ολοκληρώθηκε σε λιγότερες από εννιά ημέρες, από τις 23 Φεβρουαρίου ως τις 2 Μαρτίου 1940, «εν βρασμώ ψυχής» θα λέγαμε για όσα τεκταίνονταν την εποχή εκείνη στη χώρα μας και για τη χώρα μας. Ο ίδιος ο συγγραφέας το χαρακτηρίζει «βιογραφικό χρονικό»-δεν το αποκαλεί δράμα-σε πράξεις πέντε. Ίσως γιατί και ο ίδιος να αντιλαμβανόταν  τις ιδιαιτερότητές του. Και λέγοντας «ιδιαιτερότητες» εννοούμε βέβαια τα «τρωτά» του ως δράματος.

       Άς αρχίσουμε λοιπόν, αφού έτσι το έφερε ο λόγος, από αυτά. Είναι κατά την κρίση μας τ’ ακόλουθα: Κυρίως η δραματική του στατικότητα. Οι πράξεις των ηρώων περιέχονται μόνο σε λόγους χωρίς να περικλείουν μιά δυναμική φόρτιση πού θα τους ωθούσε σ’ επί σκηνής συναρπαστικές ενέργειες. Η εξέλιξη της πλοκής γίνεται έτσι δράση μέσ’ από αλλεπάλληλες αφηγήσεις και υπενθυμίσεις και όχι ως αλληλουχία δρωμένων με συγκρούσεις δυναμικές μπροστά στα μάτια του θεατή ή στη σκέψη του αναγνώστη. Πρόσωπα πολλά εμφανίζονται, τα περισσότερα σωστά και αναγκαία και κάποια, κυρίως προς το τέλος του δράματος, απροετοίμαστα και συμβατικά. Συχνά οι διάλογοι-και πρώτιστα οι μονόλογοι-πλατειάζουν. Παρά ταύτα όμως όλη η γραφή έχει σαιξπηρική υφή κι αν θα θέλαμε αυτό το μοναδικό θεατρικό έργο του Παν. Κανελλόπουλου να το συσχετίσουμε με κάποια του αιώνα μας θα μπορούσαμε-κυρίως λόγω θέματος ιστορικού, ιδεών και δόμησής του-να το πλησιάσουμε σε κάποια μεγαλόπνευστα δράματα του Αμερικανού νεοκλασικού Μάξουελ Άντερσον («Ιωάννα της Λωραίνης») και του Γάλλου Ανρύ ντέ Μοντερλάν («Η νεκρή βασίλισσα»).

Η συσχέτιση αυτή σίγουρα το τιμά. Ωστόσο, πέρα από την υφή της γραφής και τη δομή του δράματος, υπάρχουν κι άλλες αρετές που εξουδετερώνουν τις ελαττωματικές του ιδιαιτερότητες και του δίνουν ξεχωριστή και ουσιαστική αξία. Είναι πρώτιστα η ηθικότητα σχεδόν όλων των βασικών προσώπων, πού τα θέτει μπροστά σε μεγάλα ηθικά διλήμματα για να διακηρύξουν με παρρησία τις ιδέες τους, να ορθώσουν ανάστημα σωστών ανθρώπων και να αντιμετωπίσουν με αλήθεια τη ρέουσα, καυτή αλήθεια των ιστορικών δρωμένων. Είναι πρόσωπα με συναίσθηση ευθύνης, παραδειγματικά πάντα, και κυρίως για τις ημέρες μας, ημέρες ψυχικών ταλαντεύσεων και ηθικών αποστασιών. Όλ’ αυτά τα πρόσωπα εμφορούνται και συγκλίνουν τελικά, χωρίς αντίπαλο εκφραστή αντιθέτων ιδεών, από το πνεύμα του ηθικά αναγκαίου και ορθού. Πνεύμα θεοσέβειας και σεβασμού στις δημοκρατικές αξίες καθοδηγεί τα πρόσωπα και κυρίως τον ίδιον τον Όλιβερ Κρόμβελ, έτσι που να καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι με το δράμα τούτο αυτοψυχογραφείται ο συγγραφέας του και τοποθετείται ιδεολογικά μέσα σε όσα συμβαίνουν πολιτικά και κοινωνικά γύρω του.

     Έργα σαν και τούτο με τις δικές του ιδεολογικές παροτρύνσεις δεν βρίσκονται εύκολα στο ρηχό και πεζό σύγχρονο ελληνικό δραματολόγιο. Κι έστω και γι’ αυτόν τον λόγο μόνο αξίζει να παρουσιαστεί στη σκηνή και ειδικότερα στο Εθνικό Θέατρο. Πιστεύουμε μάλιστα πώς αν θα έπεφτε στα χέρια ενός ικανού σκηνοθέτη που γνωρίζει να ενεργοποιεί τα κείμενα και να τα περικόβει με σεβασμό και σύνεση-«Χρυσό ψαλίδι» για εκτεταμένα κλασικά έργα ο πανάξιος Αλέξης Σολομός-θα μπορούσε να φτιάξει μιά μεγαλειώδη ελκυστική παράσταση. Είναι αυτό μιά οφειλόμενη πράξη τιμής από την πολιτεία στην πολυδιάστατη πνευματική μεγαλοσύνη του Παν. Κανελλόπουλου. Και γι’ αυτό ακριβώς είχα πρόσφατα την ιδέα να προτείνω το ανέβασμά του στον φίλο Νίκο Κούρκουλο, καλλιτεχνικό διευθυντή της πρώτης Κρατικής μας Σκηνής. Μακάρι η ιδέα αυτή να πραγματοποιηθεί.

     Το έργο είναι γραμμένο μέσα στην άπλα γνώσεων, που χαρακτηρίζει όλα τα βιβλία του Παν. Κανελλόπουλου, και θα μπορούσε ίσως, εάν δεν είχε τη θεατρική του υφή, ν’ αποτελέσει ως θέμα εν’ ακόμη κεφάλαιο της περίφημης «Ιστορίας του Ευρωπαϊκού Πνεύματος». Αυτή η άπλα των γνώσεων καταδεικνύεται τόσο από τη σωστή χρησιμοποίηση μέσα στους διαλόγους αυθεντικών φράσεων, ιστορικών εξακριβωμένων, πού ειπώθηκαν από τον ίδιο τον Κρόμβελ, όσο και από την αναφορά ή και την παρουσία μεσ’ στο «μύθο» μεγάλων καλλιτεχνικών μορφών της εποχής’ συγκεκριμένα υπάρχει ως δρών πρόσωπο ο ποιητής Τζών Μίλτον-σχολιάζει μάλιστα και το σονέτο του για τον Κρόμβελ-και κρίνεται ο Ολλανδός ζωγράφος Βάν Ντάϊκ για το πορτραίτο που φιλοτέχνησε του τυραννικού και άτυχου βασιλιά Κάρολου Στούαρτ. Με δύο λόγια η σφραγίδα των πολλαπλών ιστορικών και καλλιτεχνικών γνώσεων του Παν. Κανελλόπουλου, πού πιστοποιεί πάντα τη συγγραφική του υπευθυνότητα, υπάρχει και στο έργο του αυτό.

     Τελικά, κλείνοντας αυτή τη μελέτημα μας, έχουμε όλα τα στοιχεία για να υπογραμμίσουμε πώς ο Παν. Κανελλόπουλος, μολονότι δεν υπήρξε ένας συστηματικός δραματουργός με τη χάρη του ειδικού ταλέντου, έκανε στο νεότερο ελληνικό δραματολόγιο μιά σημαντική κατάθεση τιμής’ και πώς τούτη η κατάθεση εκφράζει τη βιωμένη πίστη του στις αξίες της δημοκρατίας και στις αναγκαίες ψυχικές αρετές του ανθρώπου.

     ΚΩΣΤΑΣ  ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ, σελ. 135-137

 ΜΙΑ ΓΕΥΣΗ ΑΠΟ ΤΙΣ «ΠΙΚΡΟΔΑΦΝΕΣ»

       του Παναγιώτη Κανελλόπουλου

     Αν κοιτάξει κανείς στα λεξικά και στις εγκυκλοπαίδειες, θα βρει τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο στις σελίδες τους, να καταλαμβάνει αρκετό χώρο με τα βασικά βιογραφικά του στοιχεία. Θα παρατηρήσει να τον χαρακτηρίζουν πολιτικό με πρωθυπουργική θητεία, κοινωνιολόγο, ιστορικό, φιλόσοφο και ακαδημαϊκό. Όχι ποιητή, Κάπου μόνο, προς το τέλος της εργογραφίας του, θα πληροφορηθεί ότι έχει δημοσιεύσει και τέσσερις συλλογές ποιημάτων: «Ρυθμοί στα κύματα» (1920), «Απλοί Φθόγγοι» με το ψευδώνυμο Αίμος Αυρήλιος (1939), «Ο Κύκλος των Σονέττων» (1945), και «Πικροδάφνες» (1955), καθώς επίσης και το μυθιστόρημα «Η Λυτρωμένη από το σόϊ που χάθηκε» (1923).

     Κρατώ στα χέρια μου την τελευταία συλλογή ποιημάτων του, «Πικροδάφνες», και σ’ αυτήν θα ήθελα ν’ αναφερθώ, τιμώντας τη μνήμη του. Οι «Πικροδάφνες», είναι ένα μικρό μπλε δερματόδετο βιβλίο, πολυτελέστατης έκδοσης που μπορεί αν το δει κάπου ακουμπισμένο, να το περάσει και για κάτι άλλο. Δεν γράφει τίποτα στο μαλακό σουέτ που παίζει το ρόλο του εξώφυλλου, και ο όγκος του είναι τόσος, που επίσης ξεγελάει. Έχει όμως μέσα 44 υπέροχα ποιήματα και μιά θαυμάσια εικαστική έγχρωμη διακόσμηση σ’ ένα παιχνίδισμα με το πρώτο γράμμα του καθενός. Το πρώτο φύλλο , έχει μόνο μιά διακόσμηση σαν κάδρο, και μέσα τη λέξη «ΠΙΚΡΟΔΑΦΝΕΣ». Πουθενά όνομα συγγραφέα. Πουθενά εκδότης, πουθενά χρόνος έκδοσης. Τα ποιήματα, όμως, όλα τα ποιήματα, έχουν στο τέλος τους μιά χρονολογία. Και στο τέλος όλων των ποιημάτων, σ’ ένα πρόσθετο λευκό φύλλο, κάτω χαμηλά, μιά διακόσμηση πάλι και η φράση «Τους στίχους έγραψε ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος». Στο πίσω μέρος του ίδιου φύλλου, στη μέση, η τυπωμένη λέξη «αντίτυπο» και δίπλα με το χέρι ο αριθμός. Το 10 είναι το δικό μου, με την αφιέρωση του μπροστά, κάτω από τον τίτλο της συλλογής.

     Οι στίχοι ενός ανθρώπου πού δεν διεκδίκησε τις δάφνες του ποιητή, αλλά προτίμησε να μείνει με τις «πικροδάφνες» του, ένας ιδιώτης της ποίησης, μιά και οι τόσες δημόσιες ιδιότητές του, θα πρέπει να τον βάραιναν ήδη τόσο, ώστε ν’ αναζητά στην ποίηση το καταφύγιο μάλλον παρά την πλατιά επικοινωνία.

     Αυτό, είναι κάτι που θεωρώ τόσο σεβαστό, όσο και ωραίο, ώστε να μη διανοούμαι να δω τα ποιήματα αυτά με ματιά κριτική. Όχι γιατί δεν την αντέχουν, αλλά γιατί την υπερβαίνουν.

     Πρίν αποκτήσω τις «Πικροδάφνες» με την αφιέρωση του δημιουργού τους, είχα διαβάσει τα ποιήματα, και είχα κρατήσει στις σημειώσεις μου το τελευταίο, με κάποιες αλλαγές, πού δεν μπορώ να τις εξηγήσω τώρα, και πού δεν θυμάμαι πώς το σκέφτηκα ή πώς το πήρα τότε. Το ποίημα, που είναι εντυπωσιακό από πολλές απόψεις, έχει το εξής:

Θα περιμένω ως πού ν’ ανθίσουν πάλι

τα δέντρα… Και θα πώ στο διπλανό μου:

-Τώρα πιά η μέρα είναι αρκετά μεγάλη,

κι έτσι , όπου ο δρόμος κι αν μας βγάλει,

χαράζει αυγή στο τέρμα κάθε δρόμου.

                                                          (1955)

Κι εγώ, το είχα καταγράψει ως εξής:

Θα περιμένω ν’ ανθίσουν τα δέντρα και πάλι.

Και θα πω στο διπλανό μου:

Τώρα η μέρα είναι αρκετά μεγάλη.

Χαράζει αυγή στο τέρμα κάθε δρόμου.

                       Παναγιώτης Κανελλόπουλος (1955)

     Σίγουρα, δεν είχα καμία πρόθεση να παρέμβω διορθωτικά σε μιά τέτοια αξιόλογη ποίηση. Ήταν, προφανώς, μιά παράξενη διεργασία της μνήμης, γιατί δεν το αντέγραψα αμέσως. Το κατέγραψα πολύ αργότερα. Φαίνεται όμως, πώς είχε λειτουργήσει ένα ένστικτο γενικότερης αντίληψης της ποίησης που είχα βρει σ’ αυτό το βιβλίο, η οποία είχε να κάνει με την επικρατούσα παραδοσιακή φόρμα, τον συμβολισμό και την υπερβολική για την εποχή του οικονομία λόγου. Οι λίγες όμως λέξεις που έχουν αφαιρεθεί, παρά το ότι δεν το ζημίωναν, κατά τη γνώμη μου, στην καθαρά ποιητική του διάσταση, αφαιρούσαν κάτι το πολύ ουσιαστικό απ’ αυτό, πού είναι επίσης ουσιαστικό για όλες τις ποιητικές προσεγγίσεις του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, οι οποίες κάνουν και τη διαφορά, και προσδίδουν σ’ αυτές τη μοναδικότητά τους. Γιατί ναι μέν ο φιλόσοφος, ο κοινωνιολόγος, ο ιστορικός και ο πολιτικός Κανελλόπουλος, δεν κάνει φιλοσοφία ή οτιδήποτε άλλο πέρα από την ποίηση, με την ποίησή του, πλην όμως, αυτή, με τη δική της θέληση, μέσα από τις ίδιες τις διεργασίες της, περιέχει τον ποιητή που τυχαίνει να είναι και φιλόσοφος, και κοινωνιολόγος, και ιστορικός, και πολιτικός, και άνθρωπος με τις γνωστές ιδιότητες του Κανελλόπουλου, οι οποίες δεν μπορούν να ξεφύγουν από την αμείλικτη «αποκαλυπτική», συν τοις άλλοις, λειτουργία της.

     Οι λέξεις που παρέλειψε η δική μου διεργασία μνήμης και καταγραφής αυτού του σπουδαίου κατά τη γνώμη μου ποιήματος, το οποίο υπερηφανεύομαι ότι το πρόσεξα και το ξεχώρισα παρά το νεαρό της ηλικίας μου τότε, ήταν εκείνες που προσδιόριζαν αυτήν ακριβώς τη διαφορά, την οποία αδυνατούσα να κατανοήσω ή να σκεφτώ κάν τότε. Το «ως πού» το οποίο είχε παραληφθεί από τον πρώτο στόχο, και «τα δέντρα» πού είχαν μεταφερθεί σ’ αυτόν από τον δεύτερο, χωρίς να έχουν κάποια ιδιαίτερη σημασία φαινομενικά εκτός από την «αποκατάσταση» του παραδοσιακού στίχου, για τον οποίον δεν κοπτόταν ο δημιουργός του ποιήματος, στερούσαν στην ποιητική ουσία, ορισμένους από τους βασικούς πυρήνες του. Ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ήταν αρκετά καλλιεργημένος σε κάθε τι πού είχε σχέση με την αισθητική, και αρκετά ενημερωμένος στα θέματα της λειτουργίας των λέξεων και των στίχων σ’ ένα ποίημα, ώστε, ν’ απομείνει στον αναγνώστη του, πρώτα να το νιώσει, κι ύστερα να κατανοήσει, τόσο τις τυχόν «παρεκτροπές» του από τη βασική φόρμα πού χρησιμοποιεί, όσο και άλλες τυχόν «ελευθεριότητες» στο ύφος και τη σύνθεση του κάθε στίχου.

     Τα λιγοστά ποιήματα που έγραψε μέσα στα 35 χρόνια (1920-1935), από τα 18 μέχρι τα 43 χρόνια της ζωής του, και η παντελής έλλειψη συνέχειας μετά, στα υπόλοιπα άλλα τόσα περίπου χρόνια μέχρι να την εγκαταλείψει κι εκείνη, αυτός ο πολυγραφότατος κατά τα άλλα, είναι μιά απόδειξη, αλλά όχι η μόνη. Τα ίδια τα ποιήματα, προσφέρουν την καλύτερη μαρτυρία. Μόνο, πού για να την αναλύσει κανείς, χρειάζονται πολλές σελίδες, και μιά αναφορά σ’ όλους τους τομείς του ανθρώπινου πνεύματος, των ιδεών, των αρχών και των πολύπλευρων ερωτημάτων του ανθρώπου, ή καλύτερα του «καθένα», που σύμφωνα μ’ έναν στίχο του από τους «Απλούς Φθόγγους», γεννήθηκε για τη στερνή του μόνο πνοή.

Γεννήθηκε ο καθένας

για τη στερνή του μόνο πνοή.

     Θα γυρίσω λοιπόν στους στίχους με τους οποίους ξεκίνησα, κι εκεί μόνο θα περιοριστώ.  Λένε άλλωστε τόσα πολλά, πού είναι ικανοί να καλύψουν κι ένα ολόκληρο βιβλίο, πολύ περισσότερο ένα κείμενο σε περιοδικό και μάλιστα αφιέρωμα, πού σίγουρα θα φιλοξενήσει πολλά και αξιόλογα κείμενα, αρμόδιων και έγκυρων μελετητών του έργου του και ενήμερων της ζωής και της δράσης του σ’ όλους τους τομείς.

     Αυτό λοιπόν το «ως πού», στον πρώτο στίχο του ποιήματος (θα περιμένω ως πού ν’ ανθίσουν πάλι), πού σπάει τον παραδοσιακό ρυθμό στη συνέχεια του ποιήματος και στέλνει «τα δέντρα» στον δεύτερο στίχο, δεν μπορεί, παρά να έχει σχέση με τη λειτουργία του χρόνου και τη διάρκειά του, σε σχέση τόσο με την αναμονή, όσο και με την άνθηση, αλλά και με το «πάλι», που κατανέμει όλη αυτή τη λειτουργία προσδίδοντας τη σημασία των φάσεων και των εποχών που τους αναλογούν σ’ αυτή την αέναη εναλλαγή του σκηνικού της ζωής, από τη γέννηση, ως τη στερνή πνοή του καθένα. Μά και «στα δέντρα», και ό,τι αυτά συμβολίζουν ή πολύ περισσότερο εννοούν με την περιουσία τους σ’ αυτό το σκηνικό, άξιζε πράγματι ένας δικός τους στίχος, γι’ αυτό ίσως και οι σιωπές πού παρεμβάλλονται με τις τρείς τελείες, ανάμεσα σ’ αυτά και την ενεργητική κίνηση του ποιητή [… και θα πώ στο διπλανό μου], πού δεν χάνει τίποτε από την ποιητική της υφή, με το να περιέχει ολόκληρη την ηθική και τη φιλοσοφική αντίληψη του δημιουργού της, ο οποίος ξέρει να κυοφορεί τη μοναξιά και να γεννάει την κοινωνικότητα, στον επίμονο, για αυτό και εξωτερικά γαλήνιο αγώνα του προς την αναζήτηση και του Θείου και του Θεού, πέρα από τα σύνορα της ύπαρξης και της ανυπαρξίας.

     Πιο δύσκολο μου φαίνεται ωστόσο, να δεχθώ τον τέταρτο από τους πέντε στίχους, τον οποίο και έχω παραλείψει ολόκληρο στις σημειώσεις μου. [Κι έτσι, όπου ο δρόμος κι αν μας βγάλει]. Ανεξάρτητα από αυτή την ίδια την παράλειψη, που είναι σίγουρο ότι δεν βασίζεται σε καμία συνειδητή απόρριψη από τη μεριά μου, την εποχή που έγινε τουλάχιστον, προβληματίζομαι τώρα, για το αν πρέπει ή όχι να τον χαρακτηρίσω «επεξήγηση» που πρέπει να αποβληθεί από τον ποιητικό λόγο, ή αν πρέπει να βασανίσω λίγο περισσότερο τη σκέψη, πώς είναι μέσα στη συνολική υφή του συγκεκριμένου ποιήματος, που έτσι κι αλλιώς είναι όχι φορτωμένο, αλλά σίγουρα φορτισμένο από τη φιλοσοφική και τη μεταφυσική διάθεση του δημιουργού του, ώστε να είναι απαραίτητος για να εκφράσει, όχι μόνο το τί μέλλει να συναντήσει ο γράφων [το εγώ] και ο διπλανός του [το εσύ] «στο τέλος κάθε δρόμου» πιθανόν ως αποτέλεσμα μιάς επιλογής ή μιάς πορείας με αίσιο [πάντοτε τελικά και κάπως μεταφυσικά] πέρας, αλλά και για να πείσει. Δεν θα ήθελα να δώσω μιά εύκολη απάντηση. Όχι τουλάχιστον, πρίν βασανίσω και μιά άλλη σκέψη, στην οποία με σπρώχνει το γεγονός, ότι σε πέντε μόνο  στίχους, βρίσκει κανείς τόσα στοιχεία έρευνας, ερμηνείας και μαζί τοποθέτησης απέναντι στη ζωή, με μιά ποιητική ενσάρκωση, πού προκαλεί, ακόμα και αυτήν την ίδια την εξονυχιστική αναζήτηση της ποιητικότητας κάθε λέξης και κάθε στίχου. Τη σκέψη, ότι όπως και να θελήσει να χαρακτηρίσει κανείς αυτήν την φράση, η ποιητικότητα της περισσεύει ώστε να μπορεί να χωρέσει κι άλλους προσανατολισμούς ή και, σε τελευταία ανάλυση, για να δηλώσει το δικαίωμα μιάς υπέρβασης με σκοπό, στο πλαίσιο της ποιητικής πρότασης ενός πνευματικού ανθρώπου με την ευρύτητα του συνολικού έργου και της ζωής του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, αλλά και την ανάγκη ποιητικής επένδυσης για την ευθύνη μιάς «μεγάλης κουβέντας», πού είναι ο προσδιορισμός της αναμφισβήτητης ποιητικής φράσης [άλλη μεγάλη κουβέντα κι αυτή], «χαράζει αυγή στο τέλος κάθε δρόμου» με την ποιητική επεξήγηση «όπου ο δρόμος κι αν μας βγάλει». Αλλά από πού έρχεται αυτή η αισιοδοξία, αυτή η θετική στάση απέναντι στη ζωή και στους δρόμους που ανοίγει μπροστά στον «καθένα»; Μιά ζωή, πού όπως ίδιος ομολογεί στις «Πικροδάφνες», δεν είναι παρά «κενό και θλίψη»;

Του Θεού παράλειψη μοιάζει η ψυχή μου.

Και μοιάζει νάν ένα κενό στη φύση.

Μα η ζωή και το κενό τόχει γεμίσει

μέ θλίψη…. Ώ, τί θλιμμένη είναι η ψυχή μου!

                                        Ιούλιος 1955

     Έρχεται από εκεί πού τελειώνουν όλ’ αυτά, περνώντας μέσα απ’ αυτά και φτάνοντας σε μιά πνευματικότητα, πού συνεπάγεται την πλήρη απελευθέρωση και την οικειοποίηση της διαχρονικότητας των στιγμών μιάς ζωής πού τείνει και καταφέρνει να ενταχθεί στο αέναο άπειρο, πού μπορεί να το πεί και το λέει, με μοναδικό τρόπο στις «Πικροδάφνες», συνάντηση με τον Θεό.

Τράβηξε πέρα από το κάθε τί

πού ο νούς μας ορίζει,

και πέρ’ από τη γή την ορατή

πού ο ήλιος τη φωτίζει.

 

Και πάτησα σε χώμα, κ’ ήταν γη

κ’ εκεί που είχαν τα πάντα λείψει.

Και γνώρισα κ’ εκεί μιά χαραυγή

πού ο ήλιος εδώ κάτου μου είχε κρύψει.

                                             [1955]

ΡΟΥΛΑ ΚΑΚΛΑΜΑΝΑΚΗ, σελ. 283-286     

ΕΛΑΧΙΣΤΑ:

    - Στο προηγούμενο-πρώτο σημείωμα, αντέγραψα τα Περιεχόμενα και δύο από τα «πολιτικά» κείμενα του Αφιερώματος των Τετραδίων Ευθύνης τόμος 17ος/11, 1982, «ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΝ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟ»-ΤΙΜΗ ΣΤΑ ΟΓΔΟΝΤΑΧΡΟΝΑ ΤΟΥ, στον πολιτικό και στοχαστή, δημοκράτη και αντιστασιακό, πρωθυπουργό και διοικητή του ΙΚΑ, ακαδημαϊκό και συγγραφέα, φιλόσοφο και ιστορικό, κοινωνιολόγο, ποιητή Παναγιώτη Κ. Κανελλόπουλο. Στο δεύτερο μικρό αυτό σημείωμα, αντιγράφω τα Περιεχόμενα και τρία από τα κείμενα του πλούσιου Αφιερώματος του λογοτεχνικού περιοδικού Νέα Εστία τεύχος 1667/ Χριστούγεννα 1996. (Είναι το δεύτερο αφιέρωμα που κάνει το περιοδικό στον συνεργάτη της πολιτικό). Το ογκώδες τεύχος διανθίζεται  και με ασπρόμαυρες φωτογραφίες από στιγμές της ζωής του πρώην πρωθυπουργού. Από τις δεκάδες ασπρόμαυρες φωτογραφίες που δημοσιεύονται υπάρχουν και δύο, που ο πρώην πρωθυπουργός συνομιλεί ή βρίσκεται με την συντροφιά δύο γυναικών συγγραφέων που προέρχονται από την πόλη του Πειραιά. Η μία φωτογραφία είναι της σελίδας 81 όπου ο πολιτικός συνομιλεί «Ο Παν. Κανελλόπουλος και η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου του Μπόχουμ της Γερμανίας κ. Ισιδώρα Ρόζενταλ-Καμαρινέα στο σπίτι της». Η δεύτερη φωτογραφία της σελίδας 134 παρουσιάζει τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο-Πάσχα 1965 «στον κήπο του ανιψιού του Διονύση Λιβανού στο Στροφύλι της Κηφισιάς». Ανάμεσα στους παρευρισκόμενους διακρίνουμε και την πειραιώτισσα μυθιστοριογράφο Μαρία Περ. Ράλλη. Την «Μαρίτσα μας» όπως αποκαλεί σε κείμενό του ο πατρικός πολιτικός. Να υπενθυμίσουμε ακόμα, ότι στο Αφιέρωμα μετέχουν και δύο γνωστοί και καταξιωμένοι συγγραφείς από τον Πειραία. Ο δοκιμιογράφος, συγγραφέας και διευθυντής την περίοδο εκείνη της Νέας Εστίας Ευάγγελος Ν. Μόσχος, ο οποίος μας έχει δώσει αρκετές μελέτες που αφορούν την λογοτεχνική και ιστορική δημιουργία του Κανελλόπουλου. Τα εποπτικά άρθρα του Ευάγγελου Ν. Μόσχου διακρίνονται για την επιμέλεια και την αγάπη προς το έργο του Π. Κ. Το δεύτερο πρόσωπο, είναι η ποιήτρια και δικαστικός από τον Πειραιά Ρούλα Κακλαμανάκη, η οποία όπως δηλώνει το κείμενό της, με αφορμή ορισμένους στίχους από την τελευταία ποιητική συλλογή του Π. Κ. αναλύει ένα ποίημα. Μια ενδιαφέρουσα ερμηνευτική πρόταση που οφείλεται στο τι και πως διασώζει η μνήμη της στίχους της ποίησης και πως τους επεξεργάζεται. Να αναφέρουμε έναν ακόμα Πειραιώτη τον μουσικό Μενέλαο Παλλάντιο, ο οποίος συμμετέχει στους μνημόσυνους λόγους για τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο, βλέπε τον τόμο «ΜΝΗΜΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ», νούμερο 2, εκδόσεις Γιαλλελής, Αθήνα 1988.  Να υπενθυμίσουμε ακόμα ότι, την χρονιά που διάβηκε τα σκαλοπάτια της Ακαδημίας Αθηνών ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, στο τιμόνι της βρίσκονταν ο μυθιστοριογράφος και θεατράνθρωπος Σπύρος Μελάς που συνδέθηκε στενά με την πόλη μας. Η πόλη του Πειραιά, σκόρπια, και όπου το απαιτεί η συγγραφική του εξιστόρηση και ιστορική του αφήγηση, αναφέρεται στα έργα του Π. Κανελλόπουλου. Όσον αφορά την ποιητική πλευρά του, που θίγει η ποιήτρια Ρούλα Κακλαμανάκη είναι μάλλον ελάχιστες οι μελέτες που έχουν γραφτεί σε σχέση με τις εργασίες και τα άρθρα άλλων του δημιουργιών. Ο Κανελλόπουλος έχει ασχοληθεί ακόμα, και με τον πειραιώτη παιδαγωγό και συγγραφέα Ευάγγελο Παπανούτσο. Βλέπε το αφιέρωμα στον Παπανούτσο των Τετραδίων Ευθύνης, και τον τρίτο τόμο «ΤΩΝ ΔΟΚΙΜΙΩΝ ΤΟΥ» έκδοση Εταιρείας Φίλων Παναγιώτη Κανελλόπουλου, Αθήνα 2002.

-Τα κείμενο του δοκιμιογράφου Θεόφιλου Δ. Φραγκόπουλου, «ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ  Ή  Η ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΔΟΚΙΜΑΣΙΑΣ», δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά- παραλλαγμένο ελάχιστα- από τον κριτικό, στο αφιέρωμα των «ΤΕΤΡΑΔΙΩΝ ΕΥΘΥΝΗΣ» «ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΑΝ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟ» -ΤΙΜΗ ΣΤΑ ΟΓΔΟΝΤΑΧΡΟΝΑ ΤΟΥ, νούμερο 17/11, 1982, σελ. 145-150.

-Να υπενθυμίσουμε ξανά, ότι πολύτιμο και απαραίτητο βοήθημα για όσους επιθυμούν να γνωρίσουν και να εμβαθύνουν, να εντρυφήσουν, να ανακαλύψουν την σκέψη, την προσωπικότητα, τον χαρακτήρα και το πολιτικό ήθος του δημοκράτη αντρός, αντιστασιακού και ευπατρίδη πολιτικού, διανοούμενου και συγγραφέα, την πολιτική και κοινοβουλευτική του δράση, οφείλουν να διαβάσουν, να μελετήσουν, την εμπεριστατωμένη, εξονυχιστική εργασία του ιστορικού Μελέτη Η. Μελετόπουλου, «ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ» Ο πολιτικός, ο διανοούμενος και η εποχή του, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις ΚΑΠΟΝ-Αθήνα 2020. Ένα βιβλίο που φωτίζει την διαδρομή της ζωής του Παναγιώτη Κανελλόπουλου μέσα από την εποχή του, τα εκατοντάδες ελληνικά και ξένα πολιτικά και άλλα άτομα με τα οποία συνδέθηκε, συνεργάστηκε και έδωσε τους πολιτικούς και πνευματικούς του αγώνες. Η πολιτική πορεία του Παναγιώτη Κανελλόπουλου είναι η εξέλιξη της ελληνικής ιστορίας και πολιτικής τον προηγούμενο ταραγμένο αιώνα.  Είθε τέτοιας ποιότητας εμπεριστατωμένες και εξονυχιστικές εργασίες να εκδοθούν και για άλλες ελληνικές πολιτικές φυσιογνωμίες πέρα από τον συντηρητικό χώρο.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς, Τετάρτη 3 Φεβρουαρίου 2021.