ΦΡΗΝΤΡΙΧ ΧΑΙΛΝΤΕΡΛΙΝ- Ι.Ν.
ΘΕΟΔΩΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ
«Κι’ εσείς χαριτωμένες αναμνήσεις
το μέτωπό μου στεφανώστε!».
Φ. Χ. «Ποιήματα. Μεγάλη Εκλογή σε
Τρία Μέρη», εκδ, Αρμός 2002, σ.85. «Η Περιουσία μου, μτφ. Δημήτρης Θ.
Γκότσης
Την Εικόνα της ζωής του γερμανού ρομαντικού ποιητή Φρήντριχ
Χαίλντερλιν και της ποίησής του- αυτού του αποτραβηγμένου από τους ανθρώπους
για πάνω από σαράντα χρόνια (ως το τέλος της ζωής του) ερημίτη ποιητή, που,
αποστρέφονταν τον Γερμανικό δεσποτισμό της εποχής του και είχε ταχθεί με τους Γάλλους
Επαναστάτες του 1798 μα και με τους επαναστατημένους εναντίον των Οθωμανών του
1770 Έλληνες, γράφοντας το κλασικό του έργο «ΥΠΕΡΙΩΝ», (Ο τραγικός ποιητής
έπασχε από “dementia praecox catatonica”, όπως ονόμασαν την βαθειά του
κατάθλιψη οι γιατροί της εποχής)- την είχαμε γνωρίσει σε μία σειρά παλαιότερων
σημειωμάτων μας το δεύτερο εξάμηνο του 2024 στα Λογοτεχνικά Πάρεργα. Αναρτήσαμε
ενδεικτικές μεταφράσεις ποιημάτων του από σύγχρονους και παλαιότερους έλληνες
μεταφραστές, σχολιάσαμε σύγχρονες εκδόσεις και αναφερθήκαμε στην ελληνική Βιβλιογραφία
του. Ο τραγικός γερμανός ποιητής είναι από τους πλέον αγαπημένους ρομαντικούς
ποιητές στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό της ποίησης και μαζί με την περίπτωση
του «Νύκτιου» ποιητή Νοβάλις και διεθνώς. Φυσικά δίχως να παραβλέπουμε την
σημαντική παρουσία και το πνευματικό εκτόπισμα του πολιτικού και ποιητή,
πεζογράφου Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε. Η Γερμανική πνευματική ζωή και η διανόησή
της, κυρίως, αλλά και το Ευρωπαϊκό Πνεύμα επηρεάστηκε και συνδιαλέχθηκε με
τρείς μεγάλες Γερμανικές προσωπικότητες του 18ου και 19ου
αιώνα. Δύο παγκόσμιους ογκόλιθους της Φιλοσοφίας, τον Έγελο και τον Εμμανουήλ
Κάντ και τον ποιητή και σεβάσμιο «πρεσβύτη» της Βαϊμάρης Γκαίτε. Με αυτές τις
ζωντανές πνευματικές πηγές ήρθε σε επαφή και ο νεαρός έλληνας φοιτητής της
φιλοσοφίας από την Σπάρτη Πλατωνιστής Ιωάννης Ν. Θεοδωρακόπουλος. Το ίδιο θα
υποστηρίζαμε και για όσους Έλληνες μετέβησαν για να σπουδάσουν στις αρχές του
προηγούμενου αιώνα-περίοδο Δημοκρατίας της Βαϊμάρης- στο ξακουστό και αρχαίο Πανεπιστήμιο
της Χαϊδελβέργης, με τα ερείπια του αυτοκρατορικού του ανακτόρου να προσθέτουν
φήμη και αρχαιολογική περιέργεια στο μικρό χωριό και το φυσικό του περιβάλλον.
Ιστορία και Φύση είναι τα δύο χαρακτηριστικά γνωρίσματα που κοσμούν και
καλλιεργούν τους τόνους και τους χρωματισμούς ενδιαφέροντος για τον
πανεπιστημιακό αυτό χώρο και περιβάλλον κοντά στον ποταμό Νέκαρ. Γνωστές μας
και οι περιπτώσεις των πνευματικών φίλων και συνοδοιπόρων του πολιτικών και
καθηγητών του Δικαίου και της Κοινωνιολογίας Κωνσταντίνου Τσάτσου και Παναγιώτη
Κανελλόπουλου. Η στενή πνευματική τους φιλία κράτησε μέχρι την βιολογική τους
απώλεια. Πρώτος έφυγε ο Πλατωνιστής δάσκαλος των Σεμιναρίων της Μαγούλας. Νεαρός
φοιτητής ο Ιωάννης Ν. Θεοδωρακόπουλος τελειώνοντας το Καποδιστριακό
Πανεπιστήμιο Αθηνών μετέβη πρώτα στην Αυστρία και κατόπιν στην Γερμανία για
σπουδές. Πρώτη του επιλογή να σπουδάσει Μουσική που λάτρευε, τον κέρδισε η Ελληνική
Κλασική Φιλολογία και Πλατωνική Φιλοσοφία και η Ιστορία των Θρησκειών που
σπούδασε. Περάτωσε τις σπουδές του με μεγάλη επιτυχία και αναγνωρίστηκε η
πνευματική του κατάρτιση, μόρφωση και ευφυΐα της σκέψης του από τους επιφανείς
γερμανούς καθηγητές της εποχής εκείνης. Ήταν ο πρώτος Έλληνας που εξέδωσε στην
Γερμανική γλώσσα τις δύο διατριβές του- Για τον Πλάτωνα και τον Πλωτίνο- από
την σειρά των εκδόσεων του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης. Αρκετά μεγάλη τιμή
και αναγνώριση για έναν Έλληνα. Του προτάθηκε να παραμείνει στο Πανεπιστήμιο ως
υφηγητής και να διδάξει αλλά, ο νόστος της πατρίδας, το ελληνικό φως και η
ατμόσφαιρα τον τράβηξαν περισσότερο. Επέστρεψε και σταδιοδρόμησε σαν
πανεπιστημιακός δάσκαλος της φιλοσοφίας και ακαδημαϊκός, δίχως να κόψει τους
δεσμούς του με το Πανεπιστήμιο των σπουδών του όπου ως προσκεκλημένος μετέβαινε
κάνοντας επιμορφωτικά σεμινάρια, δίδαξε και σε διάφορα άλλα πανεπιστημιακά ιδρύματα
του εξωτερικού. Τα σημαντικά και καθοριστικά αυτά χρόνια της ζωής του, των
χρόνων των σπουδών του, την εκεί παρουσία του και την σχέση του με τους
κατοίκους, το πανεπιστημιακό περιβάλλον και τον φυσικό χώρο μέσα στο οποίο
βρίσκεται το πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης μας αφηγείται μισό αιώνα αργότερα
προς τας δυσμάς του βίου του σε ένα αυτοβιογραφικό του βιβλίο με τίτλο
«Αγαπημένη μου Χαϊδελβέργη», Αθήνα 1980, σελίδες 320. Ένα πενταμερές βιβλίο,
μία καθαρά βιωματική της νεανικής του ζωής και των σπουδών του περιπέτεια προσωπογράφηση,
την οποία στηριζόμενος αποκλειστικά στις προσωπικές του αναμνήσεις, εμπειρίες
και επαφές, συνομιλίες και παραστάσεις, κατέγραψε και κυκλοφόρησε ένα χρόνο
πριν τον θάνατό του. Ο Θεοδωρακόπουλος δεν γράφει ιστορία της πόλεως της
Χαϊδελβέργης, ούτε λαογραφεί το φυσικό τοπίο που την περιβάλλει και βρίσκεται
το πανεπιστήμιο, μας δίνει με ειλικρίνεια και ευσυνειδησία, σοβαρότητα και
φιλοσοφική ματιά το ταμπλό των Νιάτων του και αυτών που τον διαμόρφωσαν σαν
προσωπικότητα, επηρέασαν και οργάνωσαν την σκέψη και τους στοχασμούς του,
έδωσαν «μορφή» στις Πλατωνικές του έρευνες και ενδιαφέροντα, στάθηκαν οι πρώτες
του φιλοσοφικές αναφορές και ανακάλυψη του Γερμανικού πνεύματος του Φιλοσοφικού
Ιδεαλισμού της σύγχρονης Γερμανίας. Τίτλος του βιβλίου «Αγαπημένη μου
Χαϊδελβέργη» καταλαμβάνει τις σελίδες 9-72 του τόμου και δανείζει, εύλογα, τον
τίτλο σε όλο το εξομολογητικό του μελέτημα. Το δεύτερο, το τρίτο και το τέταρτο
κεφάλαιο του βιβλίου αναφέρεται στην γνωριμία του νεαρού έλληνα φοιτητή από την
Βασαρά της Σπάρτης (γεν. 28/2/1900- Αθήνα 20/2/1981) με τους επιφανείς
καθηγητές του την περίοδο εκείνη, άγνωστος μεταξύ αγνώστων. Στους σημαντικούς
Εγελιανούς φιλοσόφους καθηγητές του όπως
ο Heinrich Rickert, o Karl Jaspers, o Kurt Wildhagen ο Φιλόσοφος του Καφενείου Krall. Το πέμπτο κεφάλαιο αναφέρεται στην
μητέρα του Κωνσταντίνου και Θεμιστοκλή Τσάτσου την Θεοδώρα Τσάτσου, ενώ
υπάρχει και το 6ο κεφάλαιο με τους Πίνακες Ονομάτων. Όλο το πνεύμα
και η φιλοσοφική σκέψη και ατμόσφαιρα του πανεπιστημίου εκείνης της εποχής με
μία εκπληκτική εικονογράφηση διαχέεται μέσα στην νεανική ψυχή και σκέψη του
νεαρού έλληνα φοιτητή και διοχετεύεται χρόνια αργότερα μέσα στις σελίδες του
εξαιρετικού αυτού βιβλίου. Το αυτοβιογραφικό αυτό μελέτημα μας βοηθά να
κατανοήσουμε τον χαρακτήρα, την ποιότητα του ατόμου, την ελκυστική φυσιογνωμία
του έλληνα Πλατωνιστή φιλοσόφου και το ελεύθερο, ακμαίο, ανεξάρτητο,
δημοκρατικό και σοβαρό ανανεωτικό πνεύμα του. Μια φιλοσοφική παιδαγωγική και
εκπαιδευτική δραστήρια παρουσία σπάνιων προσόντων στους χώρους της Φιλοσοφίας
όπως υπήρξε ο Ιωάννης Ν. Θεοδωρακόπουλος που σημάδεψε την εποχή του και άφησε
άριστες αναμνήσεις στους φοιτητές και το ακροατήριό του. Ο σεβασμός του νεαρού
μουσικόφιλου φοιτητή προς τους πανεπιστημιακούς δασκάλους των νιάτων του είναι
κάτι παραπάνω από εμφανής μέσα στις σελίδες του βιβλίου. Η ευγένεια του νεαρού
έλληνα δεν είναι η αναγκαστικά επίκτητη είναι βαθειά ριζωμένη στην αγωγή και
τον χαρακτήρα του κάτι που του αναγνωρίστηκε στο ξένο περιβάλλον που
βρίσκονταν. Τα οικονομικά του μέσα δεν ήταν πολλά, παρ’ όλα αυτά έμεινε συνεπής
στις οικογενειακές του ελληνικές αρχές και κατάλαβε από την πρώτη στιγμή πώς
έπρεπε να συμπεριφερθεί στην δημόσια εικόνα του και τι περίμεναν οι γύρω του
από εκείνον. Το ευπροσήγορο του χαρακτήρα του, το ότι κατάγονταν από την Ελλάδα
με την μακρόχρονη πολιτιστική της κληρονομιά του πρόσθετε ένα επιπλέον θετικό
για τους Γερμανούς των χρόνων εκείνων που ήσαν αρχαιολάτρες. Από το πρώτο διάστημα
της παρουσίας του στην Χαϊδελβέργη και την παρακολούθηση των μαθημάτων και των
σεμιναρίων έγινε κέντρο ενδιαφέροντος και δέχονταν διάφορες προσκλήσεις γνωριμίας
να επισκεφτεί στα σπίτια τους, όπως και έπραξε (καθώς και άλλοι φοιτητές από
άλλες χώρες) τους καθηγητές του που τον δέχτηκαν στα Μαθήματά τους και
Σεμινάριά τους, 15 άτομα το πολύ. Γνώρισε την ποιότητα του χαρακτήρα των
πανεπιστημιακών του δασκάλων μέσα στο ίδιο τους το σπίτι, συνομίλησε και ήρθε
σε επαφή με μέλη των οικογενειών τους, τους συζύγους των που τον προσκαλούσαν
στα διάφορα πνευματικά σουαρέ γνωριμίας του με την Γερμανική Γοτθική Τέχνη,
ζωγραφική και γλυπτική. Οι Γερμανοί πανεπιστημιακοί καθηγητές και μέλη των
οικογενειών τους έδειχναν ειλικρινές ενδιαφέρον για το άτομό του και τον
προσκαλούσαν στους πνευματικός τους κύκλους εκφράζοντας την ευαρέσκειά τους που
προέρχονταν από την ηλιόλουστη πνευματοφόρο Αρχαία Ελλάδα κοιτίδα και μήτρα του
δυτικού πολιτισμού. Η βαριά πολιτιστική της κληρονομιά βάραινε πάνω στους ώμους
του νεαρού φοιτητή και του αύξανε το σπουδαστικά του καθήκοντα.
Ο Ιωάννης Ν. Θεοδωρακόπουλος δεν αγιογραφεί αλλά και ούτε
δαιμονοποιεί το Γερμανικό πνεύμα τους
εκπροσώπους του και το φυσικό τοπίο και βόρεια ατμόσφαιρα που διέπλασε τον
χαρακτήρα και την δημόσια ιδιοσυγκρασία τους. Με διακριτικότητα στηλιτεύει τις
περιπτώσεις εκείνες μόνο, που νεαρά μέλη γερμανικών οικογενειών διάκεινται
φιλικά προς την τότε ανερχόμενη ομάδα των εθνικοσοσιαλιστών που έκαναν δημόσια
την εμφάνισή τους. Στο προηγούμενο σημείωμά μας αντέγραψα αυτά που ο νεαρός
Θεοδωρακόπουλος μας εξομολογείται, ότι είδε από κοντινή απόσταση μαζί με τον
ξάδερφό του τον μετέπειτα γερμανό δικτάτορα που αιματοκύλησε την Ευρώπη και τον
Κόσμο. Το βλέμμα του είναι διακριτικό όταν φωτογραφίζει τις εύσωμες κόρες των Γερμανών
και τα φαγητά τους, χωρίς όμως να πάψει να μας τονίζει την φιλόξενη περιποίησή
τους, είτε στα σπίτια που προσκαλείται είτε στους φοιτητικούς ξενώνες και
πανσιόν που κατά διαστήματα διέμενε. Τα οικονομικά του δεν είναι ανθηρά κάτι
που τον αναγκάζει να μένει σε χώρους λιτούς και φτηνούς. Επισκέπτεται Μουσεία
και Εκκλησίες και περιεργάζεται και θαυμάζει την Μεσαιωνική Γοτθική τους
Αρχιτεκτονική. Ο ποταμός Νέκαρ αναφέρεται συχνά ως σύμβολο στο κείμενό του,
καθώς και η παραστατική προσωπογράφηση των κτισμάτων και του τοπίου τόσο της
δεξιάς όσο και της αριστερής του πλευράς που σφύζουν από μικρές φοιτητικές
πανσιόν και εστιατόρια. Ρίχνεται με τα «μούτρα» στο διάβασμα και τελειοποιεί
την εκμάθηση της γερμανικής γλώσσας, απαραίτητη διαδικασία για να εκφράσει τις
λεπτές έννοιες και τους ιδιαίτερους φιλοσοφικούς του χρωματισμούς στην εκπόνηση των εργασιών του. Συγκρίνει την
αρχιτεκτονική της πλούσιας Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου με εκείνη του
Αναγνωστηρίου της που συγκεντρώνονται οι φοιτητές για να διαβάσουν τα σύγχρονα
περιοδικά και τις εφημερίδες της εποχής σε διάφορες γλώσσες. Σιωπηλός,
στοχαστικός αλλά καθόλου μονήρης συνομιλεί και κάνει γνωριμίες με γερμανούς
φοιτητές και σπουδαστές από διάφορες χώρες, τους οποίους στα μετά πανεπιστημιακά
του χρόνια τους συναντά ως καθηγητές σε διάφορα πανεπιστήμια του εξωτερικού, πχ. Αμερική. Το
Χεγκελιανό Γερμανικό Πνεύμα και ο ποιητικός Ρομαντισμός και μυστικιστική του διάθεση
ξυπνούν μέσα του καταστάσεις και συναισθήματα πρωτόγνωρα. Ιστορία και Θρύλος, Φυσικό
Τοπίο και ένα άλλο κλίμα ενθουσιαστικής ευλογίας και θαυμαστικής ομορφιάς
στεφανώνουν τον σκοτεινό χώρο των πανεπιστημιακών αιθουσών αλλά και την φυσική
ατμόσφαιρα εκείνης της εποχής. Πόσα αλήθεια Γερμανικά Πνεύματα διαισθάνθηκαν την πολεμική λαίλαπα που θα έρχονταν μετά από μία εικοσαετία και θα οδηγούσε στον παγκόσμιο
πολεμικό όλεθρο και την χώρα του Γερμανού ποιητή Φρήντριχ Χαίλντερλιν στην
καταστροφή. Η καρδιά του νεαρού φοιτητή χτυπά στοχαστικά ενώ ο πειθαρχημένος
χαρακτήρας του συγκρατεί τις ορμές της νιότης. Οι προσωπικές διασκεδάσεις και
φοιτητικά ξεδόματα ελάχιστα, οι παρουσίες στα μαθήματα του Αμφιθεάτρου απαραίτητες και αναγκαίες. Διατηρεί αλληλογραφία με στενούς του φίλους στην Ελλάδα και μέλη της
οικογένειάς του. Η Νεότητά του όπως και των υπόλοιπων φοιτητών του Πανεπιστημίου
της Χαϊδελβέργης ξοδεύεται στα ευδαίμονα συμπόσια της γνώσης και της φιλοσοφίας.
Η γη ανθίζει γύρω από το Πανεπιστήμιο, τα νερά των βουνών τρέχουν ορμητικά από τις
χιονισμένες βουνοκορφές, το χώμα καρπίζει και αλλάζει στις διάφορες εποχές του
χρόνου ενώ οι σπουδαστές προσμένουν το «θαύμα» της ψυχής και της νόησής τους από
τα χείλη και τα διδάγματα των φιλόσοφων γερμανών καθηγητών τους που η σοφία τους κρατά μαγεμένες τις αισθήσεις και τις κεραίες του μυαλού τους. Χαριτωμένες και όμορφες
αναμνήσεις μεστές προσωπογραφίες προσώπων, χώρου, αισθήσεων και μελλοντικών οραμάτων. Ιερό
και ιλαρό φως της Νιότης που φωτίζει το γήρας που καλπάζει αλλά δεν το σταματά
η των χρόνων σοφία και εμπειρία του. Μια οδοιπορία του αρχαίου φιλοσοφικού
πεπρωμένου που αναζητά διέξοδο να συνεχίσει την παρουσία του στο παρόν. Χαράσσοντας
τα νέα ίχνη της ιστορικής του περιπέτειας. Ή όπως λέει ο «σαλός» και βασανισμένος
ποιητής, «στη μνήμη ζει ο Φιλοκτήτης».
Συνεχίζω να διαβάζω τα βιβλία και τα κείμενα του Ι.Ν.
Θεοδωρακόπουλου με τον δικό μου αναγνωστικό ρυθμό, τις Πλατωνικές εργασίες του
και όσα Πλατωνικά έργα εκ νέου είχα διαβάσει τις παλαιότερες δεκαετίες. Μέσα
σε μία πολιτική και κοινωνική σκοτεινή ατμόσφαιρα των ημερών μας που ο Πόλεμος
μαίνεται, συνεχίζεται δίχως έλεος στην γειτονιά μας. Άμαχοι εξανδραποδίζονται
και διώχνονται από τις εστίες τους, αθώοι- γυναικόπαιδα- σκοτώνονται δίχως να
φταίνε, πολιτικοί ηγέτες κρατών δολοφονούνται, δικτάτορες φυλακίζουν και
σκοτώνουν τον ίδιο τους τον λαό που αμφισβητεί την εξουσία τους. Ζούμε την
ανατροπή κάθε βεβαιότητας και ασφάλειας. Ο Δυτικός Πολιτισμός σε κατάρρευση και
στην πτώση του παρασέρνει και τους άλλους που έρχεται σε επαφή. Το Διεθνές
Δίκαιο παραβιάζεται δίχως να κρατούνται έστω τα πολιτικά προσχήματα που οι
παλαιότεροι μεταπολεμικοί ηγέτες κρατούσαν. Οι μεγάλες μορφές της παγκόσμιας
ιστορίας που διαμόρφωσαν την μοίρα των Λαών μετά το τέλος του Δεύτερου
Παγκόσμιου Πολέμου δεν υπάρχουν πια. Τα πολιτικά τους διδάγματα δημοκρατικής
διακυβέρνησης έγιναν διδακτορικές
διατριβές μέσα στα εκπαιδευτικά σπουδαστήρια, παρελθοντολογικές αναμνήσεις στους
ναούς των μεγάλων λυγμών, από ιερείς δίχως λόγο ουσίας και αληθινής μαρτυρίας
ζωής. Θυελλώδεις οι Καιροί μας που δεν γνωρίζουμε προς τα πού θα στραφεί η
πυξίδα της Ανθρωπότητας. Οι νέοι και οι νέες της γενιάς μου πίστευαν και
υπερηφανεύονταν ότι ήταν η μόνη γενιά που δεν γνώρισε και δεν έζησε Πόλεμο,
Κατοχή, Πείνα και Εξαθλίωση και όμως διαψεύστηκε οικτρά. Επικρατεί πλέον το
συμφέρον και η πυγμή του ισχυρότερου στρατιωτικά και οικονομικά.
Επανέρχομαι-σαν πνευματική παρηγοριά στα κείμενα και τα βιβλία
παλαιότερων γενεών ελλήνων και ξένων συγγραφέων. Καταφεύγω στις αυτοβιογραφικές,
βιωματικές φοιτητικές αναμνήσεις και περιγραφές, στις προσωπογραφίες που ύφανε
με την εξαιρετική περιγραφική του γλώσσα και προσωπικό ύφος, το σπινθηροβόλο βλέμμα
και την πλούσια σε χρώματα και αποχρώσεις πένα του ο Ιωάννης Ν. Θεοδωρακόπουλος.
Επιφανείς φιλόσοφοι της εποχής που διαμόρφωσαν την σύγχρονη ευρωπαϊκή σκέψη και
φιλοσοφική θεώρηση του Κόσμου όπως ο Μπαρούχ Σπινόζα, ο Σοπενάουερ, οι θεμελιωτές της Επιστήμης
της Κοινωνιολογίας αδέρφια Μάξ και Άλφρεντ Βέμπερ, στον ξακουστό φιλόσοφο της Χαϊδελβέργης
Κούνο Φίσερ, τον Γκράντοβιτς. (Kuno Fischer, Fried Ebet,) ο Ferdinand Toennies που πρώτος μίλησε για την διαφορά της
Κοινωνίας από την Κοινότητα. Πανεπιστημιακοί δάσκαλοι μιάς άλλης του ανθρώπου
εποχής και φιλοσοφικής εκπαίδευσης. Η
γραφή του Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλου δεν καταφεύγει σε ωραιοποιήσεις ανθρώπων και
χώρου, ούτε χάνει ποτέ την σοβαρότητα με την οποία βιώνει την φοιτητική
περιπέτεια και το περιβάλλον της ο έλληνας Πλατωνιστής φοιτητής. Δεν
σπουδαιολογεί με τα συγγραφικά του κατορθώματα που αναγνωρίστηκαν από νωρίς από
τους καθηγητές που μαθήτευσε κοντά τους, παρακολούθησε τα μαθήματά τους διάβασε τα βιβλία τους. Συναντά σπουδαίους ρομαντικούς ποιητές της εποχής και
εκθέτει τις αρνητικές σκέψεις του όπως ο Στέφαν Γκέοργκ, μια αρνητική κρίση για τον ποιητή είχε
εκφράσει και ο αισθητιστής ποιητής Δημήτριος Καπετανάκης που πέθανε νέος στην Αγγλία.
Αντίθετη γνώμη για τον Γκέοργκ εκφράζουν άλλοι έλληνες διανοητές και λόγιοι στοχαστές. (την προσωπογράφησή του την δώσαμε σε προηγούμενο σημείωμα)
Στο βιβλίο του «Αγαπημένη μου Χαϊδελβέργη» ο Ιωάννης Ν. Θεοδωρακόπουλος
μας λέει την άποψή του για τον ρομαντικό ποιητή Φρήντριχ Χαίλντερλιν και μεταφράζει
ένα του ποίημα, για την «Ρομαντική πόλη». Ενώ μας μιλά για την ποιητική παράδοση
των Ρομαντικών της Χαϊδελβέργης αφιερώνοντας αρκετές σελίδες στον Β. φον Γκαίτε.
Στο νέο αυτό
σημείωμα μεταφέρω τις σελίδες που έχουν να κάνουν με τον γερμανό ρομαντικό
ποιητή Φρήντριχ Χαίλντερλιν και για την μουσική ρομαντική ταυτότητα του Καρλ Μαρία
Βέμπερ (Karl Maria Weber) ενός ξακουστού μουσικοσυνθέτη που ακούγονται οι
μουσικές του συνθέσεις,-η συμβολή του στο μουσικό στερέωμα- από το ραδιοφωνικό
σταθμό του Τρίτου Προγράμματος.
Γράφει ο Ι.Ν.Θ.:
«Ένα σημαντικό γεγονός για τον τόσο γνωστό
ρομαντισμό της Χαϊδελβέργης είναι ότι στα 1810 έρχεται στην πόλη αυτή ο πρώτος
μεγάλος ρομαντικός μουσικός Karl Maria Weber και συνδέει την δημιουργία του
στενότατα με λαϊκές παραδόσεις που εισέρχονται έτσι στον κόσμο της μουσικής. Το
σπουδαιότερο από τα ρομαντικά του αυτά δημιουργήματα είναι η όπερα “Freischuetz”, το οποίον εμπνεύστηκε από ένα
βιβλίο περί φαντασμάτων, που το βρήκε στο Stift Neuburg, που είναι κοντά στην Χαϊδελβέργη,
και όπου εφιλοξενήθηκε από τον κυβερνητικό επίτροπο Hoot. Ο Freischuetz είναι ένας σύντροφος του διαβόλου
και κατά την λαϊκή παράδοση δεν του αστοχεί καμιά βολή του όπλου του. Ο
ρομαντισμός του Weber, όσο πλούσιος κι αν είναι, δεν χάνει ποτέ το μέτρο και δεν
χάνεται ποτέ μέσα στο παράλογο. Ο Weber έχει την δύναμη να συλλαμβάνη και να
εκφράζη λαϊκά βιώματα με μουσικά μέσα και χρώματα, τα οποία προσλαμβάνουν στην
μουσική του μεγάλη πλαστικότητα. Ο Freischuetz, ο οποίος ανεβάσθηκε στα 1821,
θεωρείται ότι εξεπέρασε την ιταλική όπερα του Spontini. Εκτός όμως απ’ τον Freischuetz
εμελοποίησε και άλλες λαϊκές παραδόσεις, όπως την παράδοση του Odenwald. Για τον αρχηγό αυτόν του μουσικού
ρομαντισμού είχαν μεγάλη σημασία τα βιώματα, που εδοκίμασε τις νύχτες, όταν
κατοικούσε στο Stift Neuburg της Χαϊδελβέργης και άκουγε τους φλοίσβους των υδάτων
του Neckar. Από εδώ εμπνεύσθηκε και τις μελωδίες για την τελευταία του όπερα Oberon, μιά αρχαία γερμανική, μυθική μορφή.
Ο Oberon ήταν
βασιλιάς των συλφίδων και ήταν σύζυγος της Titania. Ο Wieland έχει γράψει ένα έπος για τον Oberon και σύμφωνα με αυτό ο Blanche έγραψε το κείμενο για την τελευταία
όπερα του Weber “Oberon”. Σημασία έχει ότι η μορφή του Oberon υπάρχει ακόμα και στον Σαίξπηρ. Ο Karl Maria Weber με τον πλούσιο μουσικό ρομαντισμό του
ανοίγει απίθανες διαστάσεις σε ό,τι ονομάζομε ρομαντισμό της Χαϊδελβέργης. Ο μεγάλος
αυτός μουσικός ήταν τόσο ένθερμος μύστης του ρομαντισμού, ώστε ανάλωσε την ζωή
του πολύ ενωρίς, γιατί απέθανε σαράντα χρονών.
Και όμως ο Weber ανήκει στην παλαιότερη γενιά των
μουσικών, τους οποίους συνήθως χαρακτηρίζομε ως κλασικούς. Ο Weber ήταν έντεκα χρόνια μεγαλύτερος απ’
τον Schubert (γιατί γεννήθηκε στα 1786) και πέθανε πρίν απ’ αυτόν. Ο Weber είναι λοιπόν ο πρώτος των τριών
μεγάλων, ο οποίος τώρα φεύγει απ’ τον κόσμο. Ακολουθούν ο Beethoven, ο οποίος πεθαίνει στα 1827, και ο Schubert στα 1828.
Όμως κανείς δεν ετραγούδησε την
Χαϊδελβέργη και τον Neckar τόσο πολύ, όσο ο Friedrich Hoelderlin. Αυτός έδωκε και στον ρομαντισμό της
πόλεως αυτής και του τοπίου της την ακρότατη έκφραση. Τούτο εξηγείται από το
γεγονός ότι ο Hoelderlin ήταν γεννημένος δίπλα στον Neckar και είχε από παιδί η φαντασία του
παίξει με τα νερά του και με όλες τις λαϊκές παραδόσεις που κυκλοφορούσαν στο
στόμα του λαού. Ο Hoelderlin γράφει σε ένα του ποίημα για την Χαϊδελβέργη:
Από παλιά σ’ αγαπώ και θα ήθελα για
ηδονή δική μου
να σ’ ονομάσω μητέρα, και να σου
χαρίσω ένα άτεχνο τραγούδι.
Εσύ, που είσαι ομορφότερη από της
πατρίδας μου τον τόπο, απ’ όσο γνωρίζω.
Όπως το πουλί του δάσους πετάει πάνω
από τις κορυφές,
έτσι μετεωρίζεται πάνω από το ποτάμι,
πού δίπλα σου λάμπει,
ελαφρά και δυνατά η γέφυρα,
που ηχεί από αμάξια και ανθρώπους.
Σα να ήταν από τους θεούς σταλμένη,
με άδραξε άλλοτε μιά μαγεία
πάνω στην γέφυρα, όταν την περνούσα,
και μακριά, μέσα στα βουνά,
εφαίνονταν το γοητευτικό μάκρος.
Και ο έφηβος, ο ποταμός, προχωρούσε
προς την κοιλάδα,
λυπητερά- χαρούμενα, όπως η καρδιά,
όταν, όμορφη,
μέσα της αγαπάει να βυθίζεται
στα ρεύματα του χρόνου.
Πηγές του χάρισες, εδώρισες στον
φυγάδα
δροσερές σκιές, και η όχθη λαχταρούσε
πίσω του, και από τα κύματα
αναδύονταν η όμορφη εικόνα της.
Αλλά βαριά μέσα στο ρέμα εκρέμονταν ο
γιγάντιος
πύργος που εγνώριζε την μοίρα του.
Το ποίημα τούτο το έγραψε ο Hoelderlin στα 1788, όταν ήρθε στην Χαϊδελβέργη
από το Maulbronn. Επίσης έγραψε τότε και τα εξής: «Η πόλη μου άρεσε πάρα
πολύ. Η τοποθεσία είναι τόσο όμορφη, όσο θα μπορούσε κανείς να φαντασθή. Και από
τις δύο μεριές και στην ράχη της πόλεως υψώνονται δασωμένα βουνά, και επάνω
εκεί στέκει το παλαιό αξιοσέβαστο παλάτι.» Ο Hoelderlin πέρασε από την Χαϊδελβέργη επίσης στα
1795, όταν επήγαινε στην Φραγκφούρτη, όπου συνάντησε την Διοτίμα, πού ήταν το
μεγάλο όραμα και πάθος της ζωής του. Εκεί επήγε ως δάσκαλος των παιδιών του τραπεζίτου
J.F. Gontard και της γυναίκας του Susette, την οποίαν ακριβώς ελάτρευσε όσον
τίποτε άλλο στην ζωή του και την ωνόμασε Διοτίμα. Τα ποιήματά του και το μεγάλο
του έργο «ο Υπερίων» δείχνουν το βάθος αυτής της αγάπης. Ο Hoelderlin είναι ο μέγας ελληνολάτρης ποιητής της
Γερμανίας, ο οποίος αναγέννησε μέσα του και στην γλώσσα του λαού του όλα τα
μεγάλα ελληνικά σύμβολα και τελικώς αναγέννησε και το πρόσωπο του Χριστού όπως
τούτο φανερώνεται στο ποίημά του «Πάτμος». Σπάνια η μοίρα έδωκε τόσα δώρα σ’ έναν
άνθρωπο, όσα έδωκε στον Hoelderlin, και συνάμα η ίδια μοίρα τον
εβάσκανε τόσο, ώστε όλα όσα του έδωσε να του τα πάρη πίσω, γιατί τα τριάντα
εφτά τελευταία από τα εβδομήντα τρία χρόνια της ζωής του έζησε μέσα σε
πνευματικό σκοτάδι.
Ο Hoelderlin πέρασε τα χρόνια των σπουδών του μαζί
με δύο άλλα μεγάλα πνεύματα του τόπου του, τον Έγελο και τον Schelling στο Tuebingen. Είναι συγκινητική η βαθειά φιλία
που αναπτύχθηκε μεταξύ τους και η
αμοιβαία επίδραση του πνεύματος του ενός επάνω στον άλλον. Δεν έχομε άλλο
παράδειγμα τόσο πλούσιας συντυχιάς πνευμάτων. Η πατρίδα τους η Βυρτεμβέργη
εγέννησε τα γονιμώτερα πνεύματα της Γερμανίας, γιατί, εκτός απ’ αυτούς τους
τρείς, που ο καθένας είναι αξεπέραστος στο είδος του, εγέννησε και τον Schiller, ο οποίος είναι λίγα χρόνια
μεγαλύτερος απ’ αυτούς. Ο πνευματικός πλούτος των μεγάλων αυτών δημιουργών
είναι στενότατα συνδυασμένος με το Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης.». Σελίδες
55-59.
Γιώργος Χ. Μπαλούρδος
Πειραιάς
Κυριακή 8 Μαρτίου
2026
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου