Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Βαγενά. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Βαγενά. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026

Κριτικό Δειγματολόγιο του Αλέξανδρου Κοτζιά

 

     Μνήμη  ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ  ΚΟΤΖΙΑ

 (Αθήνα 27/1/1926- Κέα 19/9/1992)

 ΜΕΡΟΣ Β΄

 Στο προηγούμενο σημείωμά μας δώσαμε ένα γενικό περίγραμμα για την Κριτική φωνή και παρουσία του πεζογράφου Αλέξανδρου Κοτζιά. Δεν θίξαμε ζητήματα που αφορούν την πεζογραφία, το θέατρο και τις μεταφραστικές του εργασίες. Περιοριστήκαμε στην Κριτική του παρουσία για πρόσωπα και έργα της ελληνικής πεζογραφίας. Τα αφιερώματα που είδαν το φώς της δημοσιότητας, τα άρθρα, τα κείμενα, τα δημοσιεύματα, οι κρίσεις που έχουν γραφεί μέχρι σήμερα για τον επαγγελματία δημοσιογράφο και συγγραφέα Αλέξανδρο Κοτζιά που υπηρέτησε για μισό αιώνα από διάφορα συγγραφικά πόστα και δημόσιες θέσεις και αξιώματα τα ελληνικά γράμματα και πολιτισμό δεν είναι μόνο πάρα πολλά, αλλά μας δίνουν και μία επαρκή εικόνα των ενδιαφερόντων του, των απόψεών του πάνω στην πεζογραφία, των θέσεών και ιδεών του, των πεζογραφικών κανόνων που ακολουθούσε και ο ίδιος με την διπλή του ιδιότητα, αυτή του πεζογράφου και κριτικού. Φυσικά, υπάρχουν ακόμα θέματα του έργου του που ενδέχεται να μην έχουν εξετασθεί ή προσεχθεί, οι δημόσιες θέσεις πχ. που του ανατέθηκαν μετά την μεταπολίτευση και η προσφορά του στην διάδοση των ελληνικών γραμμάτων στο εξωτερικό. Η εξέταση ορισμένων πεζών του αυτόνομα, πέρα από την γνωστή «Πολιορκία», «Αντιποίησις Αρχής», κλπ. μυθιστορήματα τα οποία έτυχαν περισσότερης προσοχής από τους ειδικούς και το κοινό. Όπως επίσης και το βιβλίο του «Αληθομανές Χαλκείον» Η Ποιητική ενός Πεζογράφου, βασικό βοήθημα κατανόησης στο τι πίστευε και θεωρούσε καλή πεζογραφία ο Αλέξανδρος Κοτζιάς αλλά και την μεθοδολογία και τους συγγραφικούς δρόμους που οφείλει να ακολουθήσει ένας οποιοσδήποτε λογοτέχνης που θα θελήσει να ασχοληθεί σοβαρά με την πεζογραφία. Επίσης, μικρή η θεατρική του παρουσία αλλά όχι αδιάφορη. Ένα ανοιχτό προς εξέταση θέμα είναι και ο ρόλος και τα γεγονότα και συμβάντα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας στα έργα του. Η Ελληνική Πολιτική Ιστορία ξεχωριστά σε κάθε έργο του, όχι όπως την είδαν και την κατέγραψαν οι «επίσημοι» ιστορικοί τόσο, αλλά, η ανθρώπινη μαρτυρία και δράσεις των Ηρώων του, και μάλιστα, των «αντί-ηρώων» του. Αυτών που μας παρουσιάζει κάθε φορά στην γραφή του που μας κάνει να τους «αντιπαθήσουμε» από την πρώτη στιγμή για τις επιλογές τους και τις κοινωνικές συμπεριφορές τους αλλά δεν μπορούμε να τους προσπεράσουμε ή να τους λησμονήσουμε. Η ατομική Μοίρα του κάθε «αντί-ήρωά» του είναι αυτή ίσως που τους «δικαιώνει» κάπως παρά η αναγνωστική συνείδηση των αναγνωστών των βιβλίων του, που η συνείδησή τους νιώθει άβολα καθώς τους βλέπει να βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της επικαιρότητας στις σελίδες των έργων του αν και σκοτεινές και «αντί-λογοτεχνικές» φιγούρες. Μορφές που η ελληνική αλλά και η παγκόσμια πεζογραφία έχει μάθει-και εκπαιδεύσει το αναγνωστικό της κοινό- οι πεζογραφικοί και όχι μόνο Ήρωες να φορούν λογοτεχνικό «φωτοστέφανο» αν θέλουνε να γίνουν αποδεκτά σύμβολα και πρότυπα μίμησης. Εδώ, ας μην μας διαφεύγει το γεγονός ότι η αρχαία ελληνική γραμματεία αλλά και η εβραϊκή θρησκευτική παράδοση στα δικά τους έργα που μας κληροδότησαν και διαμόρφωσαν την εικόνα και την συνείδηση του δυτικού πολιτισμού, οι Ήρωες- Μύθοι έχουν πάντα δύο πρόσωπα εκδήλωσης των ενεργειών και συμπεριφορών τους. Ο χαρακτήρας του Καλού και ο χαρακτήρας του Κακού σχεδιάζονται και «εφαρμόζονται» σαν «πατρόν» στην ίδια Ηρωική φυσιογνωμία στον θρύλο της αποτίμησής της. Ο κεντρικός Ήρωας του δυτικού πολιτισμού ο πολυμήχανος ταξιδευτής Οδυσσέας διαθέτει στα όριά του και τις δύο ιδιότητες του Καλού και του Κακού. Ο Όμηρος ως μέγιστος ποιητής και «μυθοποιός» δεν αγιοποιεί τους Έλληνες ή τους Τρώες κεντρικούς και δευτερεύοντες Ήρωές του δίχως να μας ενοχλεί. Το ίδιο έχουμε και στην Εβραϊκή πολιτιστική παράδοση. Αλήθεια θυμόμαστε πόσες φορές καταστρέφει τον Κόσμο ο Γιαχβέ; Πάνω από 7 αν θυμάμαι σωστά. Ο Ελισαβετιανός δραματουργός Ουϊλλιαμ Σαίξπηρ είναι ίσως ο πρώτος από τους παλαιούς ευρωπαίους συγγραφείς που διαπίστωσε αυτήν την του ανθρώπου ταυτότητα του χαρακτήρα του ως ενιαία φυσική και κοινωνική έκφραση και όχι ως αντινομία. Το Καλό και το Κακό υπάρχει μέσα μας, από τη φύση μας ή δοσμένα από την προσωπική μας Μοίρα και ανάλογα και κατά περίσταση αντιδρούμε και πράττουμε. Αλλά ας μην αναμασούμε πράγματα γνωστά στους χώρους του πνεύματος και της γραφής μια και στην γωνία μας περιμένει η κρυφή ματιά του πεζογράφου Νίκου Καζαντζάκη.   Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς πάντως αν δεν λαθεύω, πήγε κόντρα στο γενικό ρεύμα της ελληνικής πνευματικής και καλλιτεχνικής αναγνωστικής κοινωνίας και των πολιτικοποιημένων ελλήνων αναγνωστών που όλοι μας θέλουμε έναν Ήρωα άσπιλο και ηθικά ή κοινωνικά άμεμπτο, πολιτικά ενταγμένο μέσα στο σύστημα και θρησκευτικά ή μεταφυσικά προσδιορίσημο και ελέγξιμο. Δηλαδή όπως χειραγωγείται η ζωή μας το ίδιο ίσως ενδόμυχα θέλουμε να χειραγωγούνται και οι Ήρωες των μυθιστορημάτων που μας καθρεφτίζουν. Η μετάφραση του έργου «Ελένη» του Γκατζογιάννη από τον Αλέξανδρο Κοτζιά νομίζω δεν είναι τυχαία ούτε έκρυβε άλλες κομματικές ή πολιτικές της επικαιρότητες σκοπιμότητες. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς όπως μας φανερώνουν οι Κριτικές του, ήταν ένα αρκετά έξυπνο, ευφυές άτομο και συνειδητός πολίτης στην εποχή του ώστε να «πέσει» στην παγίδα που έπεσαν ή ακολούθησαν άλλες των χρόνων του Κριτικές γραφίδες του σοσιαλιστικού ρεαλισμού αλλά καθόλου κοινωνικού. Η Ιστορία όμως αδέκαστη πάντα-όπως θέλουμε να πιστεύουμε- δεν συγχωρεί ούτε τους κοινωνικούς, ούτε τους πολιτικούς ούτε τους μεταφυσικούς και πνευματικούς «εκβιασμούς» στο όνομα της μυθοποιημένης ιδεολογικής καθαρότητας. Είναι τόσο απρόβλεπτη η κρίση των καταγραφών της ώστε να δυσκολευόμαστε εκ των συγγραφικών υστέρων αν είναι λευκή ή μαύρη η Θεία Κωμωδία που ζήσαμε ή διαβάζουμε στις σελίδες ενός πεζού και της όποιας αληθοφάνειας της μυθοπλασίας του όποιου δημιουργού στην οικοδόμηση των Ηρώων του.

  Εκείνο που έχει σημασία πάντως, για όσους ενδιαφέρονται για τέτοιας φύσεως εσωτερικά λογοτεχνικά ζητήματα ή αποφασίζουν να ασχοληθούν με τα συγγραφικά πεπραγμένα του πεζογράφου-κριτικού Αλέξανδρου Κοτζιά είναι ότι αξίζει να διαβάσουν τα βιβλία-δοκίμια που έχει συγκεντρώσει το μεγαλύτερο και κυριότερο μέρος των Βιβλιοκρισιών του. Οι Βιβλιοκρισίες του είναι αν δεν είναι παράτολμη η άποψή μου, ένα «ανοιχτό πανεπιστήμιο» κριτικής γραφής και μεθόδου της πεζογραφίας. Η σκέψη του πεζογράφου συγχωνεύεται με το ανιχνευτικό σύμπαν του κριτικού- και το αντίθετο- και έχουμε έναν άλλο γνωστό μας κόσμο που τα όρια μεταξύ της πρωτογενούς δημιουργίας και της δευτερογενούς των κρίσεων συγχωνεύονται σ' ένα συγγραφικό πανόραμα αναγνωστικής απόλαυσης, αρωμάτων και γεύσεων και προπάντων ενεργοποίησης των δικών μας κρίσεων. Φυσικά ο κριτικός Αλέξανδρος Κοτζιάς που τιμάμε στα Λογοτεχνικά Πάρεργα την μνήμη του δεν είναι ο μόνος έλληνας κριτικός ο οποίος διέθετε αυτό το χάρισμα, υπήρξαν και θα υπάρξουν και άλλοι στο μέλλον, πάντως όπως αποδείχτηκε υπήρξε κατά την διάρκεια των πνευματικών του ενασχολήσεων ένα εργασιομανές άτομο που δούλευε πάντα σεβόμενος τους αναγνώστες του, τους τσιγκλούσε να καλλιεργήσουν το δικό τους κριτήριο, να αναπτύξουν την  δική τους σκέψη, να μην μένουν αγκυλωμένοι σε συγγραφικά «θέσφατα», να ανοίξουν τα φτερά της φαντασίας τους στο ευχάριστο ταξίδι της ανάγνωσης και να αρχίσουν μία συνομιλία με ότι μας λέει και μας παρουσιάζει ο συγγραφέας και όχι όπως θα θέλαμε εμείς ως αναγνώστες να μας πει και να μας δείξει. Και, όσο για τους συγγραφείς- που πίστευε ότι δεν υπάρχουν ταλαντούχοι-αλλά αποτέλεσμα σκληρής και συνεχής δουλειάς, να ακολουθήσουν συγκεκριμένους κανόνες και μεθόδους γραφής που και ο ίδιος ακολούθησε ως λογοτέχνης και διδάχθηκε ως αναγνώστης έργων άλλων.    

  ΚΡΙΤΙΚΟ  ΔΕΙΓΜΑΤΟΛΟΓΙΟ

              ΤΟΥ

     ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ  ΚΟΤΖΙΑ

 

     ΜΑΝΤΩ  ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΥ

Μετα-γραφή ή Εμπειρία συνόρων, 1975

    Τον Φεβρουάριο του 1969 η Μαντώ Αραβαντινού, εγκαταλείποντας τη χουντοκρατούμενη Ελλάδα με ανακούφιση αλλά και με την αγωνία ότι ίσως δεν θα μπορέσει ποτέ να γυρίσει στην πατρίδα, έφτασε στο Δυτικό Βερολίνο. Τη φιλοξένησε εκεί, πάνω από ένα χρόνο, μιά ακαδημία, που, επιφορτισμένη να συντηρεί τον διεθνή χαρακτήρα της κουλτούρας, στην άλλοτε γερμανική πρωτεύουσα, προσκαλεί λογοτέχνες και καλλιτέχνες από όλο τον κόσμο. Δυό χρόνια αργότερα η Αραβαντινού, αυτοεξόριστη τώρα στο Παρίσι, έγραψε τις εμπειρίες της από εκείνη τη φιλοξενία στο ιδιότυπο αυτό «ταξιδιωτικό»- το πρώτο πεζογραφικό βιβλίο της- που θα πρέπει να παραμερίσεις πολλές επιφυλάξεις για να δεχτείς ότι τελικά εντάσσεται στο είδος.

   Οι χρονολογίες, αλλά και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες συγκεντρώθηκε το υλικό που γράφτηκε το βιβλίο έχουν τη σημασία τους. Πάντως, όχι συμπτωματικά ή μάταια το συσχετίζει η συγγραφέας με την ποίησή της (τρείς ολιγοσέλιδοι τόμοι με τον κοινό τίτλο Γραφή) σημαδεύοντας δισήμαντη την πρώτη λέξη στο διάζευγμα του τίτλου του. Γιατί αναμφισβήτητα μιά έντονη ποιητική καταβολή δεσπόζει στο υπόστρωμα- και όχι πάντοτε μόνο στο υπόστρωμα των σελίδων του.

   Είναι πρώτα-πρώτα η ελλειπτική τεχνική του στην ανάπτυξη των σπονδύλων της αφήγησης ή στα περάσματα από τον ένα στον άλλο σπόνδυλο’ είναι επιπλέον και ο ελλειπτικός λόγος του, που κάποτε απογυμνώνεται ως το σημείο ώστε διακεκριμένα αφηγηματικά ή περιγραφικά στοιχεία περιορίζονται σε μιά απλή μονολεκτική παράθεση. Μόνον η ποιητική εγρήγορση του αναγνώστη μπορεί να εξασφαλίσει τη λειτουργία μιάς τέτοιας γραφής. Είναι ύστερα η υδραργυρική κινητικότητα του χρόνου, γιατί η αφήγηση δεν ξετυλίγεται ευθύγραμμη παρά συνεχώς παλινδρομεί και θρυμματίζεται έτσι καθώς ανασύρεται από τη μνήμη’ και είναι ακόμη οι συνεχείς συνειρμικές αποδράσεις σε άλλους τόπους και χρόνους πέρα από τον τόπο και τον χρόνο της κύριας αφήγησης. Όμως με τον τρόπο αυτό το αντικείμενο, με το οποίο υποτίθεται ότι καταπιάνεται το βιβλίο, υποχωρεί και θαμπώνει μπροστά στον «ιμπεριαλισμό» του υποκειμένου και στη σωρεία των προβλημάτων που το κατατρέχουν. Είναι, τέλος, η βασικά αντιταξιδιωτική στάση αυτού του υποκειμένου με τη ματωμένη ευαισθησία και την τυραννισμένη σκέψη’ η συγγραφέας ουσιαστικά δεν διαλέγεται με τον ξένο τόπο που και τη γλώσσα του ακόμη αγνοεί, παρά διαλέγει και βλέπει από τον άγνωστο τόπο, ό,τι συντονίζεται με τα προσωπικά της βαθύτερα σκιρτήματα, βιώματα, αναμνήσεις, και μεταμέλειες, που βρίσκουν έτσι την έκφρασή τους από αφορμή ή μέσα από τα όσα κατ’ επιλογήν παρατηρεί. Από την άποψη αυτή της «προϊδεασμένης» παρατήρησης το βιβλίο της Αραβαντινού συγγενεύει κάπως με τον «ταξιδιωτικό μονόλογο» του Βασίλη Βασιλικού Η Μυθολογία της Αμερικής.

   Δεν μειώνουν καθόλου το ενδιαφέρον του βιβλίου οι «ανορθοδοξίες» αυτές. Ίσα-ίσα, καταλήγουν σ’ ένα κείμενο προσωπικό, φορτισμένο, όλο παλμό και ένταση, πλούσιο στην ποικιλία των καυτών θεμάτων που θίγει, βαθιά ανθρώπινο και υπεύθυνο στην αγχώδη επισήμανση των ενδεχομένως μοιραίων αδιεξόδων που απειλούν τον σημερινό χορτασμένο κόσμο μας και των ενδεχομένων εγκλημάτων που κυοφορούνται στα λιπαρά του σπλάχνα. Φοβάμαι, ωστόσο, ότι το ευτυχισμένο αυτό συγγραφικό αποτέλεσμα δεν θα κάνει διόλου ευτυχισμένους εκείνους που φιλοξένησαν την Αραβαντινού στον τόπο τους. Κατά κάποιο τρόπο η φιλοξενούμενή τους εκμεταλλεύθηκε τον συγκεκριμένο τόπο όπου βρέθηκε σαν δυναμικό πλέγμα συμβόλων για να μεταδώσει καταστάσεις γενικότερες. Συγγραφικά αυτό είναι νόμιμο. Δεν ξέρω όμως αν είναι και δίκαιο. Εμείς τον Εδμόνδο Αμπού δεν τον έχουμε συγχωρέσει ακόμη.

   Έτσι, λοιπόν, η μακρά παραμονή στο Δυτικό Βερολίνο και οι τακτικές επισκέψεις στο Ανατολικό φέρνουν τη συγγραφέα σ’ ένα χώρο, που δεν θα ήταν υπερβολή αν τον χαρακτήριζε κανείς εφιαλτικό. Το τείχος διχάζει την πολιτεία σε δυό κομμάτια άγνωστα μεταξύ τους και εχθρικά, όπως η σύγχρονη ζωή διχάζει την ψυχή και την προσωπικότητά μας αφήνοντάς μας σ’ ένα δίλημμα σχετικά με την πραγματική μας ταυτότητα. Και από τις δύο πλευρές του τείχους ξενόφοβα πλήθη με τον ρατσισμό λανθάνοντα μέσα τους έχουν αποβάλει κάθε ιδεαλισμό και έχουν παραδοθεί στην αλόγιστη κατανάλωση. Καλοκαθισμένοι και μέχρι μανίας πειθαρχημένοι νοικοκυραίοι με ψαρίσια μάτια και ανέκφραστο πρόσωπο, άφιλοι, υποκριτές και ανάλγητοι, αποδιώχνουν κάθε σκέψη για την ενοχή του παρελθόντος, για την ψυχοβόρα πεζότητα του παρόντος και την απειλή του μέλλοντος, πού ωστόσο βρίσκεται μπροστά στη μύτη τους- πολυβολεία, συρματοπλέγματα, ένοπλοι φρουροί, ψυχροπολεμική υστερία. Κατάλοιπα των αυτοκρατορικών καιρών και υπερμοντέρνα αμερικανοπρεπώς κακόγουστα οικοδομήματα εναλλάσσονται με βομβαρδισμένα ερείπια όπου στο χορτάρι σωριάζονται σκουπίδια, με προσόψεις κτιρίων δίχως εσωτερικό, με σιδηροδρομικούς σταθμούς απ’ όπου κανένα τραίνο δεν ξεκινάει. Οι δρόμοι του Βερολίνου δεν οδηγούν πουθενά. Μήτε οι προσπάθειες της ακαδημίας που πασχίζουν μάταια να κρατήσει στη ζωή την κουλτούρα και καλλιεργεί απλώς μια πνευματική τεμπελιά κι έναν πιθηκισμό που εκστασιάζεται μπροστά σε κάθε νεωτεριστική πομφόλυγα. Η αδιαπέραστη αυτή κοινωνία της καθημερινότητας και της πλήξης, κτηνώδης στην αυταρέσκεια και τον υλισμό της, βλέπει σαν εχθρό τον ποιητή και τον καλλιτέχνη, και τους ποδοπατάει προτού τους στραγγαλίσει. Και μολαταύτα, αν πρόκειται να έλθει κάποτε η σωτηρία θα έλθει από το τραγούδι και την ποίηση.

    Και καθώς η υπότροφος ποιήτρια σφαδάζει μέσα σ’ αυτό το ασφυχτικό περίγυρο του βορρά, έχει άφθονα ερεθίσματα για να σκύψει εταστικά πάνω στις μεσογειακές της ρίζες, να ξαναδεί συγκριτικά τον λαό της και τη γλώσσα της, να αναλογιστεί την τραγωδία που τα τελευταία σαράντα χρόνια δοκιμάζει ο τόπος της. Είναι μιά τραγωδία που ξεκίνησε από την καγκελαρία του  Βερολίνου και σάρωσε τη γη του ήλιου και της ανθρώπινης ζεστασιάς πρώτα ως φασιστική ιδεολογία και μίμηση, ύστερα ως Κατοχή και Εμφύλιος Πόλεμος, αργότερα ως μισαλλοδοξία, διωγμός και μετανάστευση, πρόσφατα ως τερατική νεκρανάσταση με τη γελοία δικτατορία των συνταγματαρχών. Ολόγυρά της αντίκριζε τώρα τους Ρωμιούς ξενιτεμένους εργάτες με τα σημάδια της πατροπαράδοτης ανέχειας και ανασφάλειας στα μαυριδερά τους πρόσωπα, να βολοδέρνουν και να οραματίζονται χρυσά κουτάλια ή κομπίνες, χαμένοι και αταίριαστοι, υποψήφια ψυχικά ναυάγια, μέσα σ’ έναν κόσμο που τους περιφρονεί και τους μεταχειρίζεται σαν κατακάθια. Μπροστά της ορθώνεται το φάσμα μιάς Ευρώπης που θα έχει μετατραπεί ολόκληρη από την κατανάλωση σε ανάλογη αποστειρωμένη κόλαση. Και πίσω της την καταδιώκουν ολοένα σαν τα στοιχεία οι φοβερές αναμνήσεις, παλαιότερες και πρόσφατες: διώξεις, φυλακίσεις δίκες, βασανιστήρια, η Κατοχή, ο Δεκέμβρης, οι εκτελέσεις, το αίμα. Πραγματικά, από τις πιό δυνατές σκηνές του βιβλίου είναι εκείνη στις σελ. 81-84: στη μνήμη αναπηδάει το ανοιξιάτικο πρωινό στην κατοχική Αθήνα με το καμιόνι που κουβαλάει τα γυμνά πτώματα των τουφεκισμένων της Καισαριανής, κι αμέσως κατόπιν έρχεται η τωρινή συνάντηση της συγγραφέας με τον Γερμανό ποιητή που στρατιώτης τότε είχε παρακολουθήσει εκείνη την εκτέλεση για να γράψει αργότερα ένα σπαρακτικό ποίημα:

        Είδα τους σκοτωμένους,

        μιά πεδιάδα από σκοτωμένους.

        Ανάμεσα στα λιθάρια, τις ξυλόψειρες,

        μολυντήρια και τις σαρανταποδαρούσες

        ανάσαινα τη μυρουδιά του χλώριου απ’ το

        κοιμητήριο

        όμηροι στα πεδία ασκήσεων, κι έμεινα

        βουβός.

   Άς συμπαθάνε οι Βερολινέζοι αμφιτρύωνες τη μεροληψία ή έστω και την προκατάληψη της φιλοξενούμενης τους. Το βιβλίο που της έδωσαν την ευκαιρία να μας προσφέρει μπορεί να είναι οξύ, οργισμένο και άδικο, είναι όμως καλό. Και μας είναι χρήσιμο. Τα σήματα κινδύνου σε όλους είναι χρήσιμα. Σελ. 112-116

Πρώτη δημοσίευση εφημερίδα Η Καθημερινή 22/6/75

        ΣΤΑΥΡΟΣ  ΒΑΒΟΥΡΗΣ

Εν ερημίαις και σκολιαίς, 1965

   Με μιά σειρά από ολιγοσέλιδες ποιητικές συλλογές ο Σταύρος Βαβούρης έχει δημιουργήσει ένα δικό του, προσωπικό χώρο στη μεταπολεμική μας ποίηση’ ένα χώρο στυφό και ζοφερό, όπου ανακοχλάζουν πάθη αβυσσαλέα και όπου καίριες πτυχές της σύγχρονης προβληματικής φωτίζονται από το βαρύ άστρο του Εωσφόρου’ ο ποιητής της «Ηλέκτρας», καθόσουν τουλάχιστον γνωρίζει ο υποφαινόμενος, θα πρέπει να θεωρηθεί ο εισηγητής του δαιμονισμού στην ποίησή μας. Τώρα, με το μικρό αυτό τόμο «πεζών κειμένων» για πρώτη φορά ο Βαβούρης αποφασίζει να δοκιμάσει τις δυνάμεις του και σε ένα άλλο είδος. Μιά απόφαση πολύ σωστή, γιατί, μολονότι ο πεζογράφος Βαβούρης υπολείπεται του ποιητή, κατορθώνει ωστόσο να προσφέρει τέσσερα αξιανάγνωστα διηγήματα.

   Ποιητικές ιδέες αναπτυγμένες σε πεζό, χαρακτήρισε ο ίδιος ο συγγραφέας την προσφορά του αυτή σε πρόσφατη συνέντευξή του στη Μεσημβρινή (14.5.65). Πραγματικά, εκείνο που διακρίνει τις τέσσερις παράξενες ιστορίες του, που ως θέματα και ως ανάπτυξη έχουν μιά σαφή καφκική χροιά, είναι ο ποιητικός πυρήνας τους. Μιά βασική διάθεση, η ίδια και στις τέσσερις- μιά έντονη γεύση θανάτου, απόγνωση, συγκαλυμμένος τρόμος, αποστροφή, αλλά και μυχιαίτατη εξανάσταση μπροστά στο τόσο εξευτελιστικό για τον άνθρωπο μοιραίο μυστήριο.

        Από αυτόν τον δυναμικό κοινό πυρήνα, αναφύονται δηλητηριώδη παρακλάδια, που αγκαλιάζουν ασφυχτικά και απ  ένα, διαφορετικό στο κάθε διήγημα, κεφάλαιο της καθημερινής ζωής μας. Γιατί σε όλα τα διηγήματα- κράματα πραγματικού και ονειρικού- υπάρχει με αρκετή αφαίρεση, βέβαια, και ο εξωτερικός κόσμος όπως υποπίπτει στην άμεση αντίληψή μας. Μόνο που με τον τρόπο αυτό, με τη συνεχή μεταπήδηση από τον ένα αναβαθμό στον άλλο, το σπίτι, ο πατέρας, η μάνα, ο μικροαστικός βάλτος, η ασφυξία της δημόσιας υπηρεσίας, η μοναξιά, η φθορά του χρόνου κτλ. δέχονται το καταυγαστικό μαύρο φώς του θανάτου.

        Έτσι, ο καρυωτακικός ξοφλημένος μονήρης, που ερωτοτροπεί με την ιδέα του αυτοχειριασμού, βλέπει στο «Ο νέος γείτονας» να εγκαθίσταται στο διπλανό του δωμάτιο ένας μυστηριώδης συγκάτοικος, που ασκεί μιά αλλόκοτη γοητεία πάνω του, ώσπου έντρομος, αντιλαμβάνεται πώς είναι ο Χάρος και του παραδίδεται. Ένα ογκώδες μαρμάρινο τερατούργημα είναι «Το άγαλμα» εντοιχισμένο στο σαλόνι ενός αηδιαστικού μικροαστικού σπιτιού. Το έχει επιβάλει ο μετριότατος πατέρας, που όσο γερνάει του μοιάζει, και όλοι το αποδέχονται εκτός από τον αλαφροϊσκιωτο γιό, τον απροσάρμοστο και ανίκανο για οποιαδήποτε πρακτική δουλειά. Όταν, μετά τον θάνατο του πατέρα, θα επιχειρήσει να το πετάξει, το άγαλμα πέφτοντας θα τον συντρίψει. Ένας νεαρός νεκρός στο «Ο δραπέτης» παρακολουθεί την κηδεία του και μάταια πασχίζει να επικοινωνήσει με τον κόσμο και τους αγαπημένους πού άφησε, ενώ σιγά-σιγά ο άλλος κόσμος, ο μυστηριώδης και τρομερός, τον καταπίνει. Τέλος, στο «Βύθισμα», ένας ασυμβίβαστος βουλιάζει μέσα στο βούρκο, πρώτα ως τη μέση, έπειτα ως το λαιμό, ώσπου τελικά χάνεται, ενώ ο συμβιβασμένος υπάλληλος φίλος του αδυνατεί να τον σώσει και μόνο νιώθει στα ξαφνικά ότι και ο ίδιος, και όλα, το υπουργείο, η χώρα, ο κόσμος, βουλιάζουν.

        Μεστή σε ουσία είναι, λοιπόν, και η πεζογραφία του Βαβούρη. Και αν δεν βαραίνει ανάλογα στη δεκτικότητά μας, είναι γιατί η έκφρασή της δεν είναι ανάλογη-εκτός από την ανεπαρκή επεξεργασία βασικών εικόνων ή τη χρήση λεπτομερειακών στοιχείων χωρίς μοναδικότητα, ο τόνος κυρίως έχει μιά ασύμβατη με το περιεχόμενο ελαφράδα. Αν όμως δεν υπήρχαν αυτές οι επιφυλάξεις, τότε δεν θα επρόκειτο απλώς για τέσσερα άξια λόγου διηγήματα, αλλά για βιβλίο σπουδαίο και θεμελιακό της νεώτερης πεζογραφίας μας. σελ. 117-119

Πρώτη δημοσίευση Εφημερίδα Μεσημβρινή, 11/6/1965

        ΤΑΣΟΣ  ΛΕΙΒΑΔΙΤΗΣ

Το Εκκρεμές, 1966

        Χωρίς αμφιβολία, ένας νέος δρόμος, ανοίγεται τώρα στον Τάσο Λειβαδίτη. Είναι, ωστόσο, περίεργο ότι έπρεπε να περάσουν πρώτα δεκαπέντε χρόνια αποκλειστικής θητείας στην ποίηση, ότι χρειάστηκε να προηγηθούν εννέα συλλογές, που του είχαν εξασφαλίσει μιά καλή θέση ανάμεσα στους μεταπολεμικούς ποιητές μας, για ν’ ανακαλύψει τόσο απροσδόκητα τις δυνατότητές του και στην πεζογραφική έκφραση. Κι ακόμα, το πιό περίεργο είναι πώς αυτός ο καινούργιος δρόμος, όπου μόλις άρχισε να πορεύεται, παρά τις όποιες «διασταυρώσεις»- και είναι κάμποσες στα σημεία- με την ως τα σήμερα ποιητική τροχιά του, βασικά εμφανίζεται όχι απλώς ανεξάρτητος, αλλά ουσιαστικότατα διιστάμενος. Θυμώδης, επαναστατική, συχνά θορυβώδης σαν ιαχή συλλαλητηρίου η ποίησή του- ποίηση κοινωνικού αναβρασμού και άκρατου μεσσιανισμού, με διαθέσεις ομαδικής οργής, με εικόνες εξαγριωμένου πλήθους, με πάθος ριζικών καταλύσεων εν ονόματι της δικαιοσύνης, αλλά και με αρκετές «εκτροπές» προς αυθεντικά ερωτικές και βαθύτατα προσωπικές λυρικές στιγμές, που κατά τη γνώμη του υποφαινόμενου αυτές έχουν καρποφορήσει στους πιό γνήσιους στίχους του.

   Αντίθετα, οι πεζογραφικές σελίδες του θα έλεγε κανείς πώς έχουν μοναδική αφετηρία τους τις «εκτροπές» ακριβώς εκείνες. Εδώ το προσωπικό στοιχείο διεκδικεί τα δικαιώματά του και καταλαμβάνει όλο σχεδόν το χώρο, απωθώντας την κοινωνική διαμαρτυρία στα αφανή περιθώρια. Και δεν πρόκειται πιά για την ερωτική ή τη ρεμβαστική διάθεση ενός μοναχικού ανθρώπου, ίσα-ίσα που οι τέτοιοι τόνοι απουσιάζουν ολωσδιόλου από τον πεζογράφο Λειβαδίτη. Πρόκειται για το πλέγμα της αγωνίας του σημερινού ατόμου, που δειλά-δειλά είχε πρωτοεμφανιστεί ως κάποιες φευγαλέες νύξεις στη συλλογή του Οι γυναίκες με τ’ αλογήσια μάτια (1958) και που τώρα εισβάλλει ακάθεκτο ως παντοκρατορία του παραλόγου, του ονειρικού και προπάντος του εφιαλτικού, ως δέος μπροστά στη ροή του χρόνου- το βασικό αυτό μοτίβο υποδηλώνει και ο τίτλος Το Εκκρεμές- ως τρόμος κάτω από το συντριπτικό γόνατο της μοίρας, ως εξανάσταση ενώπιον της εξευτελιστικής κοινής καταδίκης είς θάνατον,, ως φυλλορρόισμα της κάθε ελπίδας μέσα στο τυφλό παιχνίδι των αδυσώπητων, απρόσωπων δυνάμεων. Το αποτέλεσμα είναι πώς οποιοδήποτε από τα οκτώ διηγήματα αυτού του τόμου θα όπλιζε άλλοτε τον κάθε ηλίθιο ή φαρισαίο Ζντάνωφ με τη μεγάλη μάχαιρα για να κόψει από τον ώμο το χέρι του βέβηλου «παρακμία». Η αλήθεια, ωστόσο, είναι πώς ο πεζογράφος Λειβαδίτης παρέχει τα ενδόσιμα για μιά «κοινωνική ερμηνεία» των κειμένων του και μιά κάποια αποδοχή τους από την ελαστικότερη μαρξιστική κριτική των ημερών μας. Γιατί, ενώ τέτοιες, όπως προαναφέρθηκαν, είναι οι διαθέσεις του, ενσαρκώνονται κατά κανόνα, σε περιστατικά τσαλαπατημένων από το κοινωνικό σχήμα ανθρώπων- αποτυχημένοι φτωχοϋπάλληλοι, ξεπεσμένοι μικροαστοί κ.ο.κ.

    Παρά την πασίδηλη παρουσία καφκικών «ευρημάτων»- στο «Ύποπτο χέρι», λόγου χάρη, ο τραπεζικός γραφιάς αρχίζει να μεταμορφώνεται σε πίθηκο, στο «Η εσχάτη των ποινών» οι δεσμοφύλακες είναι πανομοιότυποι και το κατηγορητήριο απροσδιόριστο κτλ.- η επίδραση του συγγραφέα της Δίκης είναι μάλλον επιδερμική. Αν ήθελε ν’ αναζητήσει κανείς τις καταγωγικές ρίζες της πεζογραφίας του Λειβαδίτη, θα έπρεπε, περνώντας από τον εσωτερικό μονόλογο του μεσοπολέμου, να φτάσει στην κλασική ρωσική λογοτεχνία και κυρίως στο ντοστογιεφσκικό Υπόγειο. Οπωσδήποτε, είτε ονειρικές συνυφασμένες με στοιχεία του πραγματικού είναι οι σελίδες του, είτε «ρεαλιστικότερες» συνυφασμένες με στοιχεί του ονείρου- όπως π.χ. στο «Μοιραίο στοίχημα», το καλύτερο ίσως διήγημα του τόμου, όπου ο τυπικός, ασήμαντος, νομαρχιακός υπάλληλος για να εντυπωσιάσει την επαρχιακή «καλή τάξη» στοιχηματίζει να δώσει το χέρι του στον ιπποπόταμο του ζωολογικού κήπου- υπάρχει σε όλα τα διηγήματα μιά συρροή κοινών σημείων, που διαπλάθουν και τη φυσιογνωμία του βιβλίου.

   Και είναι τα σημεία αυτά, εκτός από τη σημερινή αθλιότητα του αποτυχημένου «ήρωα», μιά έντονη νοσταλγία για τον χαμένο παράδεισο της παιδικής ηλικίας μέσα στην ασφάλεια και στη ζεστασιά ενός καλοστεκούμενου σπιτικού’ κάποιο σοβαρό τραύμα πού προξενήθηκε εκείνα τα χρόνια ή κατά την εφηβεία- ωραιότατα συμβολίζεται με τις «Χελώνες» που στο ομώνυμο διήγημα χώνουν κάθε τόσο στο στόμα του «θύματος»- και στοίχειωσε έκτοτε τη ζωή του’ μιά συγκινητική και τρυφερή προσήλωση στην ιερή μνήμη της μάνας’ μιά βουβή επίκριση για τον πατέρα που, αρχή των δεινών, διέπραξε το σφάλμα να ξεπέσει’ μιά περιφρόνηση για το υπόλοιπο ανάλγητο οικογενειακό περιβάλλον’ τέλος, μιά έντονη λαχτάρα ανάδειξης ή επίδειξης.

    Ένας τόνος υπερβολής- υποπίπτουν και οι εφιάλτες στο αμάρτημα- μερικές σποραδικές εκζητήσεις, προπαντός σε κάποιες καίριες χειρονομίες, που προδίδουν λογική προκατασκευή, κι ακόμα το γεγονός ότι τα πράγματα πολύ ευχερώς ωθούνται ως τις έσχατες συνέπειές τους- αυτοκτονία, τρέλα, έγκλημα- αποκόπτοντας έτσι τελικά τις γέφυρες της ομοιοπάθειας, συνιστούν τα βασικά μειονεκτήματα του οπωσδήποτε ενδιαφέροντος αυτού βιβλίου. Σελ. 148-150

Πρώτη δημοσίευση Εφημερίδα Μεσημβρινή, 21/1/67

      ΝΑΣΟΣ  ΒΑΓΕΝΑΣ

  Η Συντεχνία, 1976

Ο Νάσος Βαγενάς είναι, πιστεύω, από τους πιό σοβαρούς και τους πιό ελπιδοφόρους συγγραφείς της νεώτερης γενιάς, πού μόλις αρχίζει να αποτυπώνει τη φυσιογνωμία της στο χώρο των Γραμμάτων μας. Προικισμένος με ποικίλες ικανότητες αλλά και αρματωμένος με σωστές σπουδές σε ονομαστά ευρωπαϊκά πανεπιστήμια μας έχει προσφέρει κιόλας, διακριτικά και αθόρυβα, μιά σειρά από κείμενα, που καλύπτουν ένα φάσμα ασυνήθιστα ευρύ: φιλολογία, πεζογραφία, ποίηση, κριτική’ και που αποκαλύπτουν όχι μόνο την πολυμέρεια των ενδιαφερόντων του αλλά και ένα δουλευτή που τον διακρίνουν η ευθυκρισία, η προσοχή και η στοχαστικότητα, συνταιριασμένες με ευαισθησία, φαντασία και ευρηματικότητα.

   Φυσικά, στο σημερινό μας σημείωμα θα μας απασχολήσει μόνον ο πεζογράφος. Ωστόσο, είναι αμφίβολο αν στην περίπτωση του Βαγενά χωρούν τέτοιες «στεγανοποιήσεις». Γιατί και τα τρία σύντομα πεζογραφήματα αυτού του τόμου- δεύτερου με λογοτεχνήματά του, ύστερα από την ποιητική συλλογή Πεδίον Άρεως (1974)- έχουν τόσο «ανορθόδοξη» υφή, ώστε η σύλληψη και η ευτυχισμένη πραγμάτωσή τους θα ήταν αδιανόητες αν ο δημιουργός τους δεν διέθετε και τις υπόλοιπες ιδιότητες που προαναφέρθηκαν: του φιλόλογου, του κριτικού, του ποιητή. Και μόνον η αναγραφή των τίτλων τους καθιστά σαφέστερο τον τρόπο αυτής της μάλλον σπάνιας διασταύρωσης και συλλειτουργίας: «Πάτροκλος Γιατράς ή οι ελληνικές μεταφράσεις της Έρημης Χώρας, «Μενέλαος Σοϊλελμετζίδης, 1889-1955». «Πρόλογος στη δεύτερη έκδοση του Ίλιγγου».

   Τίτλοι για φιλολογικά ή κριτικά μελετήματα, βέβαια. Και το κυριώτερο, τα κείμενα που στεγάζουν μοιάζουν να ανταποκρίνονται σχολαστικά στις αξιώσεις του είδους: μεθοδολογία, ύφος στεγνό και ακριβολόγο, παραθέματα, παραπομπές, υποσημειώσεις. Με τη διαφορά ότι τα κείμενα αυτά απλώς υποδύονται το έργο της κριτικής ή της φιλολογίας’ το αντικείμενό τους, όταν δεν είναι πέρα για πέρα φανταστικό- στο τρίτο πεζογράφημα- είναι κράμα από πραγματικά και πλασματικά στοιχεία. Το πόσο πετυχημένος είναι αυτός ο φενακισμός το φανερώνει και τούτο: Δεινός Άγγλος ελληνιστής, που διάβασε πρίν από λίγα χρόνια σε χειρόγραφο το πρώτο πεζογράφημα, εκδήλωσε την απορία του για το πώς του είχε διαφύγει ένας ακόμα μεταφραστής του Έλιοτ στη γλώσσα μας- ο ανύπαρκτος Πάτροκλος Γιατράς- κι ακόμη θορυβήθηκε επειδή πίστεψε ότι αγνοεί την αναφερόμενη σ’ αυτό φανταστική συνάντηση του ποιητή με τον απεσταλμένο του Πάπα στα 1921 και το πλασματικό καναδέζικο σύγγραμμα του 1956, όπου τάχα γίνεται η μνεία της.

   Κάτω όμως από την ξερά φιλολογική ή αυστηρά κριτική επιφάνειά τους τα τρία πεζογραφήματα λειτουργούν ως ατόφια έργα τέχνης. Το έντονο διανοητικό παιχνίδι στο οποίο σε παρασύρουν χάρη στον ιδιόρρυθμο χαρακτήρα τους, αποθέτει, εντέλει μέσα του κάποια δραματική κατάσταση. Οι διασκεπτικοί διασκελισμοί τους καθ’ οδόν απροσδόκητα μεταστοιχειώνονται, παύουν να επενεργούν ως οι άψογες λογικές προτάσεις, που είναι και αρχίζουν να αντικατοπτρίζουν τους ιριδισμούς κάποιας πρισματικής ψυχής. Νιώθεις λοιπόν σαν μέσα από ρωγμές αδιόρατες της άχρωμης και συγκινησιακά αφόρτιστης γραφής να έχει έξαφνα αναδυθεί μιά ατμόσφαιρα διαποτισμένη με ανθρώπινη θερμοκρασία, με λεπτή συγκρατημένη ειρωνεία, με κρύφια συγκίνηση. Βλέπεις ακόμη να αναδεύουν εμπρός σου κάποιες ανθρώπινες φιγούρες πότε πλαστικότερες-οι επώνυμοι ήρωες στο πρώτο και το δεύτερο πεζογράφημα-πότε ολότελα αχνές αλλά ίσως και γι’ αυτό πειστικότερα δραματικές- ο ανώνυμος δοκιμιογράφος στο δεύτερο και ο επίσης ανώνυμος συγγραφέας του προλόγου στο τρίτο. Τέλος, σε κάποια σημεία τους- κατεξοχήν στο τρίτο- διαπιστώνεις τη δωρεά της ποιητικής υποβολής. Αυτός είναι ο τρόπος του Νάσου Βαγενά.

   Για την ακρίβεια, αυτός είναι ένας από τους τρόπους του Μπόρχες, στον οποίο δεν παραλείπει να μας παραπέμψει με τη φιλολογική ευσυνειδησία του ο συγγραφέας. Τον τρόπο αυτό τον εισήγαγε στην πεζογραφία μας, αν δε λαθεύω, ο αλησμόνητος Ρόδης Ρούφος με το ψευδοκριτικό αφήγημα «Μια ελληνική δόξα», που είχε κυκλοφορήσει πολυγραφημένο στα 1966 και έχει περιληφθεί στη μεταθανάτια έκδοση των λογοτεχνικών του καταλοίπων. Επιλογή (1973). Όμως ο Ρούφος έγραψε μιά καθαρή σάτιρα με κύριο στόχο του τα νεοελληνικά πνευματικά πράγματα και κάποια παρακμιακά φαινόμενα που παρατηρούνται στον δυτικοευρωπαϊκό πνευματικό ορίζοντα. Ο Βαγενάς απεναντίας δεν σατιρίζει. Χρησιμοποιεί την ειρωνεία, αλλά οι σκοπεύσεις του κατευθύνονται σε πολλαπλά επίπεδα.

   Έτσι, σε μιά πρώτη προσέγγιση, θα νόμιζε κανείς, παρασυρμένος από το υλικό και από την υφή των πεζογραφημάτων, ότι τα ενδιαφέροντα του συγγραφέα εξαντλούνται σε διαδραματιζόμενα μέσα στο στενό κύκλο των διανοουμένων μας, πράγμα το οποίο απατηλά υποδηλώνει και ο τίτλος του τόμου. Στη συντεχνία ανήκει ο Πάτροκλος Γιατράς, που καταπιάνεται με ένθεο ζήλο να φιλοτεχνήσει μιά νέα μετάφραση της Έρημης Χώρας αλλάζοντας και το περιεχόμενο του ποιήματος, αφού ο θρησκευόμενος Έλιοτ πρόδωσε την εντολή της απρόσωπης Ποίησης και έδωσε κάτι διαφορετικό από την εξαγγελία που απαιτούσε η ιστορική ώρα. Όπως στη συντεχνία ανήκει και ο Μενέλαος Σοϊλελμετζίδης, η πιό προωθημένη, υποτίθεται, ποιητική συνείδηση των καιρών μας, που καταλήγει στην άρνηση της ποίησης και της ποιητικής δόξας, όχι επειδή προσκρούει πάνω στο τείχος του ανέκφραστου όπως ισχυρίζεται, αλλά επειδή, αναζητώντας το αληθινό πρόσωπό του, επιδιώκει με την πολυσήμαντη «πράξη» της άρνησής του να αναδειχθεί σε συμβολικό ήρωα ενός λογοτεχνικού αριστουργήματος το οποίο ελπίζει ότι θα εμπνεύσει η μοναδική συμπεριφορά του σε κάποιον τρίτο. Το ίδιο στη συντεχνία συναριθμείται και ο μυθιστοριογράφος του Ίλιγγου, που προλογίζοντας την προετοιμαζόμενη δεύτερη έκδοση του βιβλίου του φτάνει πρώτα στην αναίρεση του μυθιστορήματος το οποίο ξετυλίγεται μέσα στο δικό του μυθιστόρημα και καταλήγει να μην εκδώσει καν το βιβλίο του.

   Κάτω όμως από αυτές τις φαινομενικά συντεχνιακές ακροβασίες, που ασφαλώς εκφράζουν οδυνηρές πνευματικές οδύσσειες, και θίγουν καίρια προβλήματα φιλοσοφίας της τέχνης, στον αναγνώστη, ξανοίγεται ένα ευρύτερο επίπεδο- καταστάσεις γενικότερες. Ο Σοϊλελμετζίδης, πού διαλέγει για λογοτεχνικό ψευδώνυμο το κακόηχο όνομα ενός πολεμιστή και που παλινδρομεί ανάμεσα στον Βιτγκενστάιν και τον Ιούλιο Βέρν, παραμένει οπωσδήποτε μέσα στα όρια ενός ψυχολογισμού και κατά τούτο παρουσιάζει μόνο το μειωμένο ενδιαφέρον μιάς ιδιάζουσας ανθρώπινης περίπτωσης. Αντίθετα, ο Πάτροκλος Γιατράς, παλιός επαναστάτης και πολιτικός κρατούμενος, μαγκωμένος μέσα στη νεοελληνική πραγματικότητα, συνοψίζει το πάθος και τα πάθη μιάς ολόκληρης ιστορικής εποχής. Όσο για τον πρόλογο του Ίλιγγου- αληθινό αραβούργημα υπαινικτικής γραφής- συμπυκνώνει μιά βαριά, ζοφερή, θα έλεγε κανείς, διάθεση απέναντι στην αλλοφροσύνη και το μακελειό της Κατοχής και του Εμφύλιου. Έχει λοιπόν τη σημασία του- η κάθε αράδα στον Βαγενά έχει τη σημασία της- που ο φανταστικός μυθιστοριογράφος απαρνιέται το βιβλίο του, όταν η στρατιωτική δικτατορία μας ξαναρίχνει στον ίδιο φαύλο κύκλο της φωτιάς και του αφανισμού. Σ. 120-124

Πρώτη δημοσίευση εφημερίδα Η Καθημερινή 20/6/1976

        ΑΝΕΣΤΗΣ  ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ

  Το Ξενοδοχείο και το Σπίτι, 1966

Από την ποίηση ξεκίνησε ο Ανέστης Ευαγγέλου με μιά μικρή συλλογή, την Περιγραφή εξώσεως (1960), πού όσοι συστηματικά παρακολουθούν τα λογοτεχνικά μας πράγματα είχαν σημειώσει την παρουσία της. Και την ποίηση εξακολουθεί να θεραπεύει όχι μόνο με τη Μέθοδο αναπνοής, τη δεύτερη ποιητική του συλλογή, που κυκλοφόρησε φέτος ταυτόχρονα με Το Ξενοδοχείο και το Σπίτι, αλλά κατά κάποιο τρόπο και με τα πέντε σύντομα πεζογραφήματα του τελευταίου αυτού βιβλίου, για το οποίο ο λόγος στο σημερινό σημείωμα.

  Τούτο, βέβαια, με την έννοια πώς, ενώ τα κείμενα αυτά έχουν αναμφισβήτητα κάποια από τα συστατικά στοιχεία- φραστική δομή, διάσπαρτα περιστατικά, μερικά ακόμη και μιά υποτυπώδη υπόθεση- ενός αφηγήματος, ουσιαστικά δεν είναι παρά η ιδιόμορφη πεζογραφική αμφίεση μιάς «ποιητικής στιγμής», μιάς κατά μάλλον ονειρικής (σωστότερα εφιαλτικής) δόνησης ενός ακαριαίου και ατόφιου οράματος και όχι η εξελικτική «περιγραφή», η βαθμιαία προσπέλαση και κατάκτηση ενός εξωτερικού ή εσωτερικού χώρου. Η παραπάνω άποψη ενισχύεται από το γεγονός ότι τα «πεζογραφήματα» αυτά στηρίζονται κυρίως σε μιά σειρά από σύμβολα’ η ποιότητα και η υφή αυτών των συμβόλων είναι και το θετικότερο κέρδος που έχει ν’ αποκομίσει ο αναγνώστης.

   Ο Κάφκα, ασφαλώς, συναριθμείται ανάμεσα στους πνευματικούς γεννήτορες του Ευαγγέλου. Η σκιά του συγγραφέα της Δίκης πλανάται στην όλη ατμόσφαιρα του εφιάλτη που περιβάλλει τις σελίδες ενός βιβλίου, αλλά ειδικότερα γίνεται αισθητή στη μάταιη, λόγου χάρη, αναζήτηση του πατρικού σπιτιού, στο κομμάτι που επιγράφεται «Το ξενοδοχείο και το σπίτι» ή στην αυθαίρετη και παράλογη καταδίκη του αθώου, στο «Ιστορία ενός καταδίκου», που ο ήρωάς του μάλιστα λέγεται Κ. Θα πρέπει ακόμα να σημειωθεί πώς κάποια από τα γενικά σύμβολα του νέου συγγραφέα, και ιδίως στα δύο πεζογραφήματα «Ο δρόμος Α΄» και «Ο δρόμος Β΄», θυμίζουν έντονα Τάκη Κουφόπουλο, ενώ ο αφηγηματικός του λόγος έχει κάτι από την απογυμνωμένη ακριβολογία του Νίκου Καχτίτση. Ωστόσο, το αξιοπρόσεχτο είναι πώς όλα τούτα δεν συνιστούν το θανάσιμο για την τέχνη αμάρτημα της δουλικής εξάρτησης. Απεναντίας ο Ευαγγέλου  κατορθώνει υπερνικώντας τις επιδράσεις να εμφανίζεται με δική του ταυτότητα.

  Και μας προσφέρει με την ταυτότητα αυτή μερικά ενδιαφέροντα «ιχνογραφήματα» από τη συνολική αποτίμηση της ανθρώπινης περιπέτειας’ πραγματικά, το όλο, η πανοραμική εικόνα, αποκλειστικά μονοπωλεί τη ματιά του. Κι έτσι από αυτή τη σκοπιά, μας σκιτσάρει με ελάχιστες γενικές γραμμές την αποξένωσή μας μέσα σ’ ένα εχθρικό και βρώμικο κόσμο (ξενοδοχείο, που μάλιστα δεν είναι παρά ο ευφημισμός ενός οίκου ανοχής)’ την άσκοπη και μαρτυρική βιοτική πορεία’ τη σκληρή μοίρα του μοναχικού ατόμου μέσα στο λυσσασμένο κοπάδι’ την κοινή σκληρή μοίρα της πνευματικής προσωπικότητας και της αγέλης’ την παρά ταύτα ακατάβλητη ελπίδα’ τη σωτήρια καταφυγή στο όνειρο κλπ. Όλα τούτα αποκαλύπτουν βέβαια ένα δέκτη σοβαρό, στοχαστικό και ευαίσθητο, που αν δεν έγινε ακόμη και πομπός αλησμόνητων αντίστοιχων κραδασμών, έδωσε εντούτοις το σήμα ότι υπάρχει. Κι αφού υπάρχει, τίποτα δεν αποκλείεται. Σ. 129-130

Πρώτη δημοσίευση εφημερίδα Μεσημβρινή 20/8/1966

Για περισσότερα στοιχεία του βιβλίου «Αφηγηματικά» ΚΡΙΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ Β΄ εκδόσεις Κέδρος 1984 βλέπε προηγούμενο σημείωμά μας. Όσο για τα άλλα βιβλία και τους συγγραφείς τους που απαρτίζουν την Γ΄ Ενότητα που επιλέξαμε να μεταφέρουμε δειγματολόγιο της κριτικής του Αλέξανδρου Κοτζιά

-Το «Από την Ανατολή στη Δύση», 1962 είναι του γλύπτη Θανάση Απέργη, με θετική για τον καλλιτέχνη-συγγραφέα κρίση. Γράφει ο Α. Κ.: «Δεν θα χρειαστεί να προχωρήσει πολύ ο αναγνώστης για να διαπιστώσει πώς είναι οριστικά αιχμάλωτος του γοητευτικού τούτου βιβλίου…». Από τις εικόνες του Θανάση Απέργη ξεχωρίζουν αυτές στην οικία του ποιητή Άγγελου Σικελιανού. Ο Κοτζιάς σημειώνει στην παράθεση εικόνας του δωματίου του Σικελιανού «ένα μικρό διαμάντι, δείγμα ελάχιστο από τ’ ανάλογα που υπεραφθονούν σε όλο το βιβλίο.»

-Το «Σελίδες Αυτοβιογραφίας, Τόμος Β΄, «Ανάσταση», 1971. Είναι από το πεντάτομο έργο του ποιητή από την Θεσσαλονίκη Γιώργου Θ. Βαφόπουλου. Μια μαρτυρία της εποχής και των ατόμων που γνώρισε και έζησε ο Γιώργος Θ. Βαφόπουλος ένας από τους πολιτιστικούς πυλώνες της συμπρωτεύουσας. Μνεία κάνει ο Α. Κοτζιάς και στην πρώτη γυναίκα του ποιητή, την ποιήτρια Ανθούλα Βαφοπούλου- Σταθοπούλου που χάθηκε πολύ νέα. Το κριτικό σημείωμα κλείνει με ιστορικές χρονολογικές αβλεψίες που έχουν οι «Σελίδες Αυτοβιογραφίας» και διέφυγαν από τον ποιητή.

-Η συγγραφέας παιδικών έργων Άλκη Ζέη κρίνεται με δύο της βιβλία. «Το Καπλάνι της βιτρίνας», 1963 και τα «Αρβυλάκια και γόβες» 1975. Η κριτική είναι αρνητική. Γράφει ο Α.Κ.: «Αλλά αξίζει τάχα να γραφεί έστω και ένα μικρό σημείωμα για τις τέτοιες τερατώδεις και πληκτικές αφέλειες του μαύρου- άσπρου;».

-Το πεζογράφημα «Ζιζί» είναι του προικισμένου θεατρικού δημιουργού Βασίλη Ζιώγα. Οι κρίσεις του Κοτζιά είναι θετικές παρά τις κάποιες ενστάσεις του για τη γλώσσα του Ζιώγα. «Η γλώσσα του, όμως, παρά τις κάποιες απροσδόκητες παρομοιώσεις, παρουσιάζει κάποια στρυφνότητα ή και συντακτική ασάφεια, κάποτε μάλιστα φτάνει να διαλυθεί μέσα στην κενολογία, συνεπώς δεν είναι επαρκές όργανο για τέτοιου είδους αποδρομές» σημειώνει.

-Το θρυλικό Μαουτχάουζεν, 1965 του θεατρικού διαμορφωτή του σύγχρονου ελληνικού θεάτρου, σεναριογράφου, στιχουργού και ποιητή Ιάκωβου Καμπανέλλη είναι ένα έργο σταθμός στα ελληνικά γράμματα. Είναι μία Μαρτυρία Φρίκης, μια Μνήμη Κόλασης, μια προσωπική συγκλονιστική εξιστόρηση στο μέχρι που μπορεί να φτάσει η ανθρώπινη Αφροσύνη και Τρέλα της Ανθρωπότητας. Και μάλιστα όταν αυτή η δολοφονική αφροσύνη προήλθε από έναν λαό πολιτισμένο που άκουγε κλασική μουσική, ήταν κάτοχος της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και γραμματείας, διέθετε σημαντικές αρχαιολογικές σχολές και φυσικά η παράδοσή του διέθεται ονόματα Ρομαντικών όπως οι Γκαίτε, Χαίλντερλιν, πεζογράφων Τόμας Μάν, θεατρικών συγγραφέων Μπέρτολτ Μπρέχτ και τόσων άλλων. Ο Κοτζιάς επισημαίνει τους δύο χρόνους της Μοίρας που διαπλέκονται μέσα στο μυθιστόρημα του Καμπανέλλη. Διαβάζουμε: «Η βαρύτητα του βιβλίου δεν βρίσκεται στην αναμφίβολα εξαίρετη απεικόνιση αυτού του χρόνου, αυτής της μοίρας. Βρίσκεται στο ότι ένας τέτοιος χρόνος, μια τέτοια μοίρα εμπλέκεται με τα «μετέπειτα», αναμετριέται μαζί τους, τα κρίνει, αλλά και κρίνεται από αυτά.». Ενώ τελειώνοντας το σημείωμά του και τις θετικές αποτιμήσεις του μας λέει: «Έτσι, που κλείνοντας το θαυμάσιο αυτό βιβλίο νιώθεις πιά πώς οι δύο χρόνοι, οι δύο μοίρες έγιναν ένα, νιώθεις τον ασφυχτικό κλοιό της κοινής και ανυπέρβατης ανθρώπινης μοίρας.».

-Ο Παπούας, 1974 είναι μία συλλογή που απαρτίζεται από 18 σύντομα διηγήματα του Λευτέρη Κανέλλη ο οποίος εμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα με ποιητική συλλογή. Τα διηγήματα του τόμου γράφτηκαν μέσα στην στρατιωτική δικτατορία από το 1972 έως την κατάρρευσή της. Ο συγγραφέας είχε συλληφθεί από το δικτατορικό καθεστώς, είχε φυλακιστεί και κρατηθεί στο ΕΑΤ/ΕΣΑ. Έτσι, είναι εύλογο η αντιδικτατορική αυτή συγγραφική του πρόθεση- κατάθεση να καρποφόρησε μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές και πολιτικές συνθήκες και, πέρα από τα χρονικά αυτά όρια να χάνει την εκφραστική δυναμική της η γραφή του Λευτέρη Κανέλλη όπως θα συνυπέγραφε και ο Αλέξανδρος Κοτζιάς.

-Η Λία Μεγάλου- Σεφεριάδη, συγκεντρώνει τις πεζογραφικές της καταθέσεις σχεδόν μιάς δεκαετίας στο βιβλίο «Οι Κατακόμβες», 1975. Την παρουσία της την συναντήσαμε στα 1966 στο περιοδικό «Εποχές». Σύμφωνα με τον Α. Κοτζιά «Οι Κατακόμβες είναι ένα δειγματολόγιο: ιμπρεσιονισμός, συμβολισμός, αλληγορία, υπερρεαλισμός, εσωτερικός μονόλογος, παραδοσιακή αφήγηση και ενίοτε κάποια μικτή γραφή διανθισμένη με τυπογραφικά «εφφέ…». Ο Κοτζιάς διαφωνεί με το όνομα του ήρωα του Δορύκρατου, ένα όνομα που δύσκολα μπορεί να βασιστεί μία ιστορία πάνω του.

-Νίκος Γ. Νικολαϊδης δημοσιεύει το πρώτο του μυθιστόρημα «Ο Οργισμένος Βαλκάνιος» το 1977. Παρότι όπως μας λέει ο Κοτζιάς «Διάβασα μονορούφι τον Οργισμένο Βαλκάνιο, αρχίζοντας αποβραδίς και ξαγρυπνώντας ως τα ξημερώματα της επόμενης μέρας…» θεωρεί την γραφή του Νικολαϊδη «ευκολογραφία» πρόχειρη και ότι το μυθιστόρημα έχει πολλά δάνεια ξένα στοιχεία που οφείλει ο συγγραφέας να απαλλαγεί. Μάλιστα αναφέρει και μία χαρακτηριστική κατάσταση που δεν είναι του Νικολαϊδη αλλά προέρχεται από το βιβλίο «μηχανάκια» του πεζογράφου Μένη Κουμανταρέα.

-Έλλη Παπαδημητρίου, «Ο Κοινός Λόγος», 1975. Πολύ σημαντική συγγραφική γυναικεία δουλειά, απεικόνιση μιάς εποχής και ενός κόσμου ανθρώπινων χαρακτήρων που προέρχονται από αιγαιοπελαγίτες νησιώτες, μικρασιάτες πρόσφυγες, πολιτικούς κρατούμενους, αντάρτες, άτομα της εργατικής τάξης, αγρότες, νοικοκυραίους, νοικοκυρές υπαλλήλους, φοιτητές και φοιτήτριες, νοσοκόμες, ανθρώπους διπλανούς μας που περπατούν ανάμεσά μας. Ένα σύμπαν «κοινών ανθρώπων» όπως τους χαρακτηρίζει ο γενικός τίτλος του εξαιρετικού αυτού τρίπτυχου βιβλίου. Κάθε ένας από τους τρείς αυτούς τόμους εκφράζει και καθρεφτίζει καταστάσεις και συμβάντα μίας συγκεκριμένης ιστορικά εποχής. Αφηγήσεις σπάνιας ομορφιάς και αληθινών μαρτυριών, εξιστορήσεις λαϊκών ανθρώπων που αναπνέει η ταυτότητα του χαρακτήρα και του ήθους τους μέσα στο τρίτομο έργο. Οι κρίσεις του Α. Κοτζιά είναι θετικές με ενστάσεις στην διάταξη της ύλης στους τόμους και τις θεματικές επικαλύψεις.

-Ο Τσέλιγκας του ανθολόγου και συγγραφέα Μιχάλη Περάνθη πρωτοκυκλοφόρησε το 1943 και κατόπιν σε επανεκδόσεις. Το ευκολοδιάβαστο αυτό αφήγημα είναι η εξιστόρηση της σύντομης, σκληρής και άτυχης ζωής του ποιητή του βουνού και της στάνης Ηπειρώτη Κώστα Κρυστάλλη (1868-1894). Η αφηγηματική αυτή βιογραφία εξαρτάται σε ποια πλευρά της προσωπικότητας του Κρυστάλλη και του χαρακτήρα του θα στρέψεις το ενδιαφέρον σου για να αποδεχτείς ή απορρίψεις τις κάποιες υπερβολές του Περάνθη. Ο Α. Κοτζιάς δεν θεωρεί απλώς «κακό ποιητή» τον Κώστα Κρυστάλλη αλλά και «ασυμπαθή» να αντιγράψω έναν μόνο επιθετικό χαρακτηρισμό του και ανάξιο χαρακτήρα να σιτίζεται από το δημόσιο πρυτανείο.

-Το «Τις ο λαλών;» 1962 του Πάρι Τακόπουλου έρχεται μετά την εμφάνισή του στα ελληνικά γράμματα με δύο μυθιστορήματα και πέντε ποιητικές συλλογές. Σημειώνει μεταξύ άλλων ο Κοτζιάς για το βιβλίο: «Καμουφλαρισμένος πίσω από τις διασκεδαστικές κατά το πλείστον σελίδες του (η μέθοδος δεν είναι πάντοτε το ίδιο αποδοτική- υπάρχουν κάποια όρια που δεν τα υπερβαίνει κανείς ατιμώρητα) ο συγγραφέας βάλλει εναντίον όλων των στόχων με την ίδια καυστικότητα με την ίδια δριμύτητα και συγκεκαλυμμένη εξανάσταση. Υπερβάλλει; Μα είναι σατιρικός; Κλείνει τα μάτια του, δεν βλέπει την αυθεντική ποιότητα, τον αναπόφευκτο έστω εξιλαστήριο πόνο που υπάρχει και κάτω από την κοπρία; Μα δεν τα είδε ή δεν τα εξετίμησε αυτά ούτε (ας συγχωρεθεί η αναφορά) ο Λουκιανός. Δεν φαίνεται να εμπνέεται  από κανένα ιδανικό, είναι απλώς πέρα ως πέρα ένας αρνητής; Ποιος ξέρει- εδώ πρέπει να μπει ερωτηματικό. Πάντως, ως ιδανικό δυνατόν να εμπνέει και το αντίθετο του «ούτως έχειν», έστω και αν δεν προσφέρεται σε κανένα γνωστό μας σχήμα».

    Από τα Αφηγηματικά- Κριτικά Κείμενα Β΄ του Αλέξανδρου Κοτζιά, εκδόσεις Κέδρος 2,1984.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

20/11/2026