Μνήμη
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΚΟΤΖΙΑ
(Αθήνα 27/1/1926- Κέα 19/9/1992)
Πέρασαν 34 χρόνια από την ξαφνική απώλεια-
έπειτα από ατύχημα στην Τζιά- του βραβευμένου και καταξιωμένου πεζογράφου,
μεταφραστή και κριτικού Αλέξανδρου Κοτζιά. Ενός σημαντικού συγγραφέα των
ελληνικών γραμμάτων και αξιοπρόσεχτου βιβλιοκριτικού της ελληνικής πεζογραφίας.
Το διάστημα αυτό διοργανώθηκε στην Αθήνα Συνέδριο στη μνήμη του, του έργου του
και της πολύπλευρης προσφοράς του. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς υπήρξε ένας
ταλαντούχος συγγραφέας μία πολυσχιδής
προσωπικότητα η οποία διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και διάδοση του
πεζού λόγου και της παράδοσής του, την καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας και
κριτικής σκέψης στην Ελλάδα. Υπήρξε από τα πρώτα ιδρυτικά μέλη της Εταιρείας
Συγγραφέων και αντιπρόεδρός της. Η δική μας γενιά των λογοτεχνών και λογίων, η Γενιά του 1980, όσοι
δηλαδή γεννήθηκαν μετά το 1955 ανεξάρτητα πότε πρωτοεμφανίστηκαν στα γράμματα,
άκουσε και διάβασε τα μυθιστορήματα και κυρίως τις βιβλιοκρισίες του Αλέξανδρου
Κοτζιά μέσα από τις σελίδες της ημερήσιας πρωινής εφημερίδας «Το Βήμα» και
κατόπιν «Η Καθημερινή» που ο έγκριτος μυθιστοριογράφος Αλέξανδρος Κοτζιάς
υπήρξε συνεργάτης τους. Την λογοτεχνική περίοδο μετά την μεταπολίτευση κείμενα,
σχόλια και παρεμβάσεις του για την τύχη και εξέλιξη του πεζογραφικού λόγου στην
Ελλάδα συναντούσαμε στο περιοδικό «Διαβάζω» και σε άλλα περιοδικά. Η
Βιβλιογραφία που κυκλοφορεί για την σύνολη συγγραφική παρουσία του μας
προσφέρει τα απαραίτητα στοιχεία και πληροφορίες για όσους ενδιαφέρονται.
Παράλληλα, πέρα από τις πρωτογενείς συγγραφικές του καταθέσεις και προτάσεις ο
Αλέξανδρος Κοτζιάς αυτός ο ακούραστος και ανεξάντλητος γραφιάς των ελληνικών
γραμμάτων, ασχολήθηκε με την μετάφραση σημαντικών συγγραφέων και σπουδαίων έργων τους που σημάδεψαν την εποχή
τους. Μας έφερε σε επαφή με ονόματα όπως ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, ο Άρθουρ
Καίσλερ, ο Φράνς Κάφκα, ο Ρόμπερτ Γκρέηβς, ο Τζεζάρε Παβέζε, η Έλεν Μόργκαν, ο
Γιάν Κότ και ο Λούιστ Ράϊτ γνωστούς Σαιξπηριστές και πολλούς άλλους, συγγραφείς
που δεν ασχολήθηκαν αποκλειστικά με την πεζογραφία αλλά και άλλα είδη της
ανθρώπινης γραφής και του παγκόσμιου πολιτισμού. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς είναι από
τις περιπτώσεις εκείνες των ελλήνων δημιουργών τους οποίους έχεις την
δυνατότητα να «κατατάξεις» ή συναριθμήσεις σε παραπάνω από ένα είδος και
κατηγορία της ανθρώπινης έκφρασης και προβληματισμού που είναι η τέχνη της
γραφής. Έγραψε μυθιστορήματα, διηγήματα, νουβέλες, ιστορικά αφηγήματα, θέατρο, μετάφρασε πάνω από δύο δεκάδες βιβλία και ασχολήθηκε συστηματικά με την κριτική βιβλίου της
μεταπολεμικής και νεότερης πεζογραφίας. Άτομο εργασιομανές με γνώσεις,
εμπειρία, καλός χειριστής της πένας, κάτοχος ευρύτερης παιδείας και εποπτείας
πάνω στα είδη και τις κατηγορίες της πεζογραφικής παράδοσης και των ευρωπαϊκών
και αμερικανικών ρευμάτων και ιδεών στην εξέλιξη της μοντέρνας πεζογραφίας, των
μοντέλων και της φόρμας της, του ύφους της,-και μόνο τα τρία βιβλία που
κυκλοφόρησε στα οποία έχει συγκεντρώσει μία μεγάλη επιλογή από τις
βιβλιοκρισίες του θα διαπιστώσει ο αναγνώστης τις ξένες εσωτερικές αναφορές του
σε συγγραφείς του δυτικού πολιτισμού και σε έργα τους, στο καινούργιο στιλ της
γραφής που υιοθετήθηκε και σε λογοτεχνικές παραδόσεις μικρότερων χωρών όπως
η Ελλάδα αλλά όχι μικρότερης εμβέλειας πολιτιστικής και πολιτισμικής παράδοσης.
Ξενόγλωσσος ο Αλέξανδρος Κοτζιάς είχε τις ευκαιρίες να διαβάζει τα σημαδιακά
έργα και τίτλους βιβλίων που είχαν εκδοθεί στην δύση στο πρωτότυπο και να
μεταφέρει τα μηνύματά τους, τις ιδέες τους, τις απόψεις τους, τις θέσεις τους στην ελληνική γλώσσα, να κάνει το ελληνικό αναγνωστικό κοινό ισότιμο συνομιλητή
μαζί τους. Πέρα από τη γλωσσική επικράτεια αναλογίας που της αναλογούσε η δική μας αυτόφωτη
παράδοση. Ακριβοδίκαιος στις απόψεις του, ελευθερόφρων στις κρίσεις του,
αντικειμενική η ματιά του, είχε θέση, άποψη και ορθό κριτήριο. Είχε το χάρισμα
να έχει δύο ιδιότητες μαζί δίχως να εμποδίζει η μία την άλλη ή να υποσκάπτει η
μία την άλλη, ή να υπερτερεί η μία της άλλης, του πολύ καλού πεζογράφου και
παράλληλα του πολύ καλού και έμπειρου αναγνώστη-βιβλιοκριτικού. Συγκοινωνούντα
δοχεία οι δύο κύριες επαγγελματικές ενασχολήσεις του που κατόρθωσε για
δεκαετίες να φέρει σε πέρας με επιτυχία και αναγνώριση. Τις διακόνησε με
θάρρος, τόλμη, ευστροφία σκέψης και σύγχρονης εξέτασης ιδέες, ματιά προσεκτική.
Άριστος παρατηρητής του κόσμου των λεγομένων και γραφομένων του βιβλίου ενός
συγγραφέα και των ιδεών του. Από τις σελίδες των εφημερίδων «Μεσημβρινή»- πριν
από την επταετία-, « Η Καθημερινή», «Το Βήμα», περιοδικό όπως οι «Εικόνες» που
επαγγελματικά συνεργάζονταν, πέρασε πλήθος ονομάτων των νεότερων και
παλαιότερων γενεών ελλήνων λογοτεχνών, της πεζογραφίας αλλά και άλλων
κατηγοριών, όπως βιογράφοι συγγραφέων, ανθολόγοι, ποιητές που ασχολήθηκαν και
με τον πεζό λόγο, συγγραφείς ταξιδιωτικών περιηγήσεων, εικαστικοί, γυναίκες
συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας, έλληνες δημιουργοί που μας κληροδότησαν
αυτοβιογραφικές τους σελίδες, με δύο λόγια, άντρες και γυναίκες που ασχολήθηκαν
συστηματικά με τα γράμματα και η προσφορά τους δεν αμφισβητήθηκε από τις
επόμενες γενεές. Η μνήμη τους και τα έργα τους τροφοδότησαν τις επόμενες γενιές
συγγραφέων και αναγνωστών. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς που περιμέναμε κάθε Τρίτη στην
«Καθημερινή» να τον διαβάσουμε, να δούμε ποιους καινούργιους τίτλους θα μας
παρουσιάσει, σε ποια βιβλία θα σταθεί, τί θα επιλέξει για να μας μιλήσει και για
ποιους συγγραφείς θα γράψει. Από όσο θυμάμαι σαν τακτικός αναγνώστης εκείνων
των καιρών που αρχίζαμε ως νεοσσοί να ανιχνεύουμε και να εξερευνούμε τους
χώρους της λογοτεχνίας και της σκέψης, των ιδεών, ποτέ δεν διαβάσαμε μία
επιστολή διαμαρτυρίας, είτε στις σελίδες της εφημερίδες που δημοσίευε τις
κρίσεις του είτε σε άλλα έντυπα, κάτι αρνητικό για τα δημοσιεύματά του. Ότι
μερολήπτησε υπέρ του ενός ή του άλλου συγγραφέα. Ο πεζογράφος κριτικός, ο
εισηγητής του «αντιήρωα» στην ελληνική πεζογραφία, ο λογοτέχνης που στέκεται
και φωτίζει τη «δαιμονιακή», την σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης προσωπικότητας,
που κατόρθωσε να εισχωρήσει στα έγκατα της ψυχής του και στα βασανιστικά
ερωτήματα της συνείδησής του- όπως έπραξε στο παγκόσμιο λογοτεχνικό στερέωμα ο
ρώσος Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, σε αναλογία, ο έλληνας πεζογράφος φωτίζει τις
σκοτεινές πλευρές του χαρακτήρα και της φύσης των ηρώων του με ρεαλιστική
ακρίβεια, νατουραλιστική περιγραφή, κάπως δύσκολο ύφος και μία γλώσσα πολύ
ιδιαίτερη, πυκνή, σκληρή, κάπως «αποιητική», «ιδιωματική» και κυνική στο ό, τι
μας δηλώνει, επισημαίνει και με τους ξεχωριστούς κώδικες αναφοράς κριτικής
αποτίμησης. Εξαιρετικού ύφος μεγάλης εκφραστικής δεινότητας, μεστών και ουσιαστικών
μηνυμάτων αφορόντα ευρύτερους τομείς και πλαίσια της ελληνικής καθιερωμένης
στην συνείδηση των αναγνωστών λογοτεχνία. Ας το επαναλάβουμε, σπουδαίο χάρισμα
συμπληρωματικό του συγγραφικού ταλέντου ενός δημιουργού να κατέχει την διπλή
ιδιότητα του πρωτογενούς συγγραφέα και παράλληλα του κριτικού. Στην Ποίηση, που
μας ενδιαφέρει περισσότερο, ας αναφέρουμε ενδεικτικά και εν τάχει τις
παλαιότερες περιπτώσεις του Κωστή Παλαμά και του Γιώργου Σεφέρη, του σημαντικού
Κλέωνος Παράσχου και Γιάννη Χατζίνη και από τις νεότερες γενιές ας μας επιτραπεί
να αναφέρουμε-δίχως διάθεση αποκλεισμών ή στενότητας του κύκλου των αναφορών μας
συμπερίληψης, τις περιπτώσεις του ποιητή και μεταφραστή Παντελή Μπουκάλα, του
πανεπιστημιακού και ποιητή Νάσου Βαγενά, του ποιητή και πεζογράφου Ευγένιου
Αρανίτση, του πεζογράφου Δημοσθένη Κούρτοβικ, των ποιητών Γιώργου Μαρκόπουλου
και Γιάννη Κουβαρά, του Βασίλη Στεριάδη και του Σπύρου Τσακνιά, του μεταφραστή και κριτικού Βρασίδα
Καραλή, του πεζογράφου, ποιητή και δοκιμιογράφου Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου, του
εκδότη και πεζογράφου Πέτρου Χάρη, του ποιητή και επιμελητή εκδόσεων Θανάση Θ.
Νιάρχου, του Δημήτρη Γιάκου και του Δημοσθένη Ζαδέ, του πεζογράφου Κώστα
Βούλγαρη, του πανεπιστημιακού και ποιητή Κώστα Στεργιόπουλου και άλλων ονομάτων
που υπηρέτησαν τους χώρους της κριτικής παράλληλα με τους χώρους της ποίησης,
της πεζογραφίας, των ταξιδιωτικών εντυπώσεων, του δοκιμίου, της αυτοβιογραφίας,
της ανθολόγησης έργων, του θεάτρου κλπ. Έλληνες δημιουργοί και των δύο φύλων οι
οποίοι πέτυχαν στους διπλούς στόχους τους που έταξαν στους εαυτούς τους,
αναγνωρίστηκαν από το ευρύ αναγνωστικό κοινό και βοήθησαν με τις παρατηρήσεις
και υποδείξεις τους νέους λογοτέχνες και τους εκκολαπτόμενους πεζογράφους,
ποιητές κλπ. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς δεν υπήρξε ένα αυτοφυές φαινόμενο της
κριτικής σκέψης και της παράδοσης των βιβλιοκρισιών στην πατρίδα μας ή της
εποχής του, θεωρώ, σύμφωνα με την μικρή επάρκεια των αναγνωστικών μου δυνάμεων
και διαβασμάτων, ότι αποτελεί κρίκο μιάς αλυσίδας σύγχρονων φωνών που συνένωσαν
τον κριτικό με τον πεζό ή τον ποιητικό λόγο, άνοιξαν διαύλους επικοινωνίας. Δεν
έχει σημασία ποιος κρίκος της αλυσίδας αυτής «λάμπει» περισσότερο ή ξεχώρισε
κατά περίπτωση στην ιδιαιτερότητα των προτιμήσεών του, ή έστω μας πάει, το
ουσιαστικό είναι ότι υπάρχει από τον προηγούμενο αιώνα στην χώρα μας μία
σταθερή και ανθεκτική στον χρόνο παράδοση κριτικών φωνών που με τις
βιβλιοκρισίες και τις δημοσιεύσεις τους, τα σχόλιά τους και παρατηρήσεις τους
συνέβαλαν στην οικοδόμηση μιάς νέας θεώρησης των πεζογραφικών πραγμάτων στην
εποχή τους. Στην ανανέωση της πεζογραφικής γραφής και στιλ στο σύνολό της.
Σημαντικοί κριτικοί υπήρξαν παραδείγματος χάριν ο Κώστας Σταματίου (εφ. «Τα
Νέα»), ο Κώστας Τσαούσης (εφ. «Έθνος»), ο Δημήτρης Σταμέλος (εφ.
«Ελευθεροτυπία»), η Μάρυ Θεοδοσοπούλου (εφ. «Η Εποχή»), ο Απόστολος Σαχίνης,
(στην σειρά των βιβλίων του με βιβλιοκριτικές του δημοσιευμένες και μη) ο
λαογράφος και πανεπιστημιακός Μιχάλης Μερακλής, ο πανεπιστημιακός Παναγιώτης
Μουλλάς, ο ποιητής και δοκιμιογράφος Κώστας Κουλουφάκος (Ο καθηγητής Γιώργος
Ανδρειωμένος συγκέντρωσε σε 2 τόμους τις εργασίες του), ο Μπάμπης Κλάρας στην εφημερίδα "Βραδυνή" κ.ά. δεν
χάραξαν όμως τα ίχνη τους με την ίδια ένταση και τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα στην
πεζογραφία, την ποίηση, το θέατρο αν δεν λαθεύω. Όπως αν δεν παραγνωρίζω η
περίπτωση του ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου μας είναι γνωστότερη ως ποιητή παρά ως βιβλιοκριτικού, το ίδιο θα
υποστηρίζαμε και για τον ποιητή Νικηφόρο Βρεττάκο. Όμως μία εξονυχιστική και
επιμελημένη παράθεση ονομάτων και ιδιαίτερων περιπτώσεων (βλέπε τα ονόματα των
βιβλιοκριτικών της Σχολής της Θεσσαλονίκης) θα μας ξεστράτιζε πάρα πολύ από τον
κεντρικό σκοπό αυτού του σημειώματος που είναι ένα μικρό ενδεικτικό
δειγματολόγιο των βιβλιοκριτικών θέσεων του πεζογράφου- κριτικού Αλέξανδρου
Κοτζιά.
Πριν την
διήμερη διοργάνωση του Συνεδρίου Μνήμης του Αλέξανδρου Κοτζιά, λογοτεχνικά
έντυπα έχουν αφιερώσει τεύχη τους («Γράμματα και Τέχνες», «Νέα Εστία») καθώς
και τίτλοι ηλεκτρονικών περιοδικών στο διαδίκτυο όπως μπορεί να διαβάσει κάθε
ενδιαφερόμενος. Στα των ημερών μας αυτά Αφιερώματα εκλεκτοί συνεργάτες τους,
πανεπιστημιακές φωνές και δοκιμιογράφοι, νεότεροι βιβλιοκριτικοί εξετάζουν
θεματικά τόσο το πεζογραφικό του έργο, όσο και τον μεταφραστικό και την
θεατρική του κατάθεση, και φυσικά ορισμένα από τα ονόματα αυτά καταπιάνονται με
τις βιβλιοκρισίες του που μας έχουν διασωθεί στα τρία βιβλία του που συγκεντρώθηκε
μέρος τους. Οφείλουμε να σημειώσουμε ότι ο κριτικός κύριος Βαγγέλης
Χατζηβασιλείου και η κριτικός κυρία Σταυρούλα Παπασπύρου έχουν εστιάσει το
βιβλιοκριτικό ενδιαφέρον τους σε έργα κυρίως της ελληνικής και ξένης
Πεζογραφίας, όπως και η κυρία Ελισάβετ Κοτζιά σε πρόσφατο βιβλίο της. Η περίπτωση
του πεζογράφου- κριτικού Θόδωρου Γρηγοριάδη στις τηλεοπτικές εκπομπές του
επικεντρώνεται σε κλασικά έργα της δυτικής μυθιστορηματικής και αμερικάνικης
παράδοσης. Επίσης, ο πλούτος των βιβλιοκριτικών από την μεταπολίτευση και
έπειτα του κυρίου Αλέξη Ζήρα και η θεματική τους ποικιλία ξεπερνούν κατά πολύ
τα Πεζογραφικά σύνορα και όρια. Στα ίδια συγγραφικά όρια εντάσσουμε και την
φωνή του πεζογράφου και εκδότη Κώστα Παπαγεωργίου.
Από την μεριά μας επιλέξαμε τον τόμο
Αλέξανδρος Κοτζιάς, «Αφηγηματικά» Κριτικά Κείμενα Β΄, εκδόσεις Κέδρος 2, 1984,
σελ. 176, δραχμές 500 όταν πρωτοεκδόθηκε. Ο τόμος χωρίζεται σε τρείς ενότητες.
Η πρώτη κάτω από τον τίτλο Α΄ ΟΙ ΑΝΙΟΝΤΕΣ σ. 11-29 περιλαμβάνει 4 συγγραφείς
και αντίστοιχα έργα τους: [-Παύλος
Καλλιγάς, - Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, -Ιωάννης Κονδυλάκης, και- Γιάννης
Βλαχογιάννης]. Η δεύτερη ενότητα στεγάζει 16 αντρικές και γυναικείες φωνές κάτω
από τον τίτλο Β΄ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΙ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ σ. 33-106: [- Μέλπω Αξιώτη,
Αλκιβιάδης Γιαννόπουλος,- Γεράσιμος Γρηγόρης,- Γιώργος Θεοτοκάς,- Πάνος
Καραβίας,- Θράσος Καστανάκης,-Γιάννης Μπεράτης,- Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος,- Ιουλία
Περσάκη,- Θανάσης Πετσάλης Διομήδης,- Κοσμάς Πολίτης, - Παντελής Πρεβελάκης,-
Πάνος Σαμαράς, - Γιάννης Σφακιανάκης,- Θανάσης Τζήμητρας,- Πέτρος Χάρης. Η Γ΄
ενότητα κάτω από τον γενικό τίτλο «ΠΕΖΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΠΟΙΗΤΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΥΣ»
σ.107-176 εξετάζει τα βιβλία 17 δημιουργών: [-Θανάσης Απάρτης, -Μαντώ
Αραβαντινού,-Σταύρος Βαβούρης, -Νάσος Βαγενάς, -Γ. Θ. Βαφόπουλος, -Ανέστης
Ευαγγέλου, - Άλκη Ζέη,- Βασίλης Ζιώγας, - Ιάκωβος Καμπανέλλης,- Λευτέρης
Κανέλλης,- Τάσος Λειβαδίτης, -Λεία Μεγάλου- Σεφεριάδη, -Νίκος Γ. Νικολαϊδης,-
Έλλη Παπαδημητρίου,- Μιχάλης Περάνθης,- Πάρις Τακόπουλος,- Σωτήρης Γ.
Τσαμπήρας]. Οι βιβλιοκρισίες προέρχονται από τα εξής έντυπα. Την προδικτατορική
εφημερίδα «Μεσημβρινή» της Ελένης Βλάχου οι περισσότερες, χρονική περίοδο
1961-1967. Την εφημερίδα «Η Καθημερινή» της Ε. Βλάχου την μεταδικτατορικές
χρονιές 1975-1977. Την εφημερίδα «Το Βήμα» του συγκροτήματος του Χρήστου
Λαμπράκη χρονιές 1971 και 1972 και από το περιοδικό «Εικόνες» του ίδιου
εκδοτικού συγκροτήματος το 1961. Οι περισσότεροι πεζογράφοι εξετάζονται με ένα
τους έργο ενώ έχουμε και τις περιπτώσεις που βιβλιοκρίνονται με δύο.
Επέλεξα την Γ΄ Ενότητα «ΠΕΖΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ ΑΠΟ
ΠΟΙΗΤΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΥΣ» επειδή πλείστοι έχουν την ιδιότητα του Ποιητή και με αυτήν
τους την ιδιότητα έμειναν στην ιστορία των ελληνικών γραμμάτων αν και, μας
άφησαν και πεζογραφικά και άλλα βιβλία τους. Ποιητές είναι:- Μαντώ Αραβαντινού,
- Σταύρος Βαβούρης, - Νάσος Βαγενάς, - Γιώργος Θ. Βαφόπουλος, - Ανέστης
Ευαγγέλου,- Λευτέρης Κανέλλης, -Τάσος Λειβαδίτης- Πάρις Τακόπουλος.
Όπως εύκολα μπορεί να παρατηρήσει ο
αναγνώστης, ο κριτικός Αλέξανδρος Κοτζιάς, δεν εστιάζει το ενδιαφέρον του στα
βιβλιογραφικά στοιχεία των ποιητών- πεζογράφων, αν και μέσα στο κείμενο της
βιβλιοκρισίας του φαίνεται από την μνεία προηγούμενων τίτλων ότι γνώριζε την
προηγούμενη διαδρομή του. Δεν συσχετίζει τίτλους έργων του συνήθως με άλλους
ομοτέχνους του δίχως να το αποφεύγει. Η
κριτική φωνή του Αλέξανδρου Κοτζιά είναι Κειμενοκεντρική, δηλαδή με κριτήρια
καθαρά ενδοκειμενικά της ίδιας της πεζογραφικής παραγωγής του λογοτέχνη, την
τεχνική και την μεθοδολογία ξετυλίγματος της ιστορίας του ερανίζεται τα
απαραίτητα εκείνα στοιχεία με τα οποία εξετάζει και διερευνά το τελικό
μυθιστορηματικό ή διηγηματικό, πεζογραφικό αποτέλεσμα. Τα κλειδιά προσέγγισής
του βασίζονται καθαρά στους κανόνες και τις αρχές του αρχιτεκτονικού
σχεδιάσματος ενός πεζογραφήματος. Το κριτικό του βλέμμα δεν ιδεολογικοποιεί
ούτε πολιτικοποιεί το πεζό κείμενο στην αποκωδικοποίηση των μηνυμάτων του και
των προθέσεών του, όπως πχ. έχουμε στις περιπτώσεις των αριστερών ή
κομμουνιστών κριτικών της παράδοσής μας του προηγούμενου αιώνα, βλέπε τις
παλαιότερες γενιές των βιβλιοκριτικών Μάρκος Αυγέρης, Γιάννης Κορδάτος, Νίκος
Παππάς αλλά και του Δημήτρη Ραυτόπουλου, του Λαμπρίδη, του Γεράσιμου
Λυκιαρδόπουλου των περιοδικών «Επιθεώρηση Τέχνης», «Πρωτοπόροι» κλπ. Ούτε πάλι
από την αντίθετη ιδεολογικά πλευρά της αστικής ιδεολογίας έντυπα και των
συνεργατών τους. Λογοτεχνικά έντυπα που στην πολιτική ουσία τους και ταυτότητάς
τους προέρχονταν από την Βενιζελική παράταξη. Εξαίρεση αποτελεί η περίπτωση του
Άριστου Καμπάνη και των εντύπων που κυκλοφόρησε. Ο ιστορικός της ελληνικής
λογοτεχνίας Δημήτριος Τσάκωνας στους τόμους της «Ιστορίας της Ελληνικής
Λογοτεχνίας» του βλέπε εκδόσεις «Κάκτος» διαμερισματοποιεί ιδεολογικά τις κριτικές
και δοκιμιακές φωνές, τους συγγραφείς που εξετάζει. Η οπτική και η ταξινόμηση
του λογοτεχνικού υλικού του παλαίμαχου ιστορικού και κριτικού Αλέξανδρου
Αργυρίου ακολουθεί την ταξινόμηση των ταραγμένων δεκαετιών. Η ατμόσφαιρα μέσα
στην οποία εντάσσει διαχρονικά τις βιβλιοκρισίες του ο Αλέξανδρος Κοτζιάς φέρει
την σφραγίδα μιάς καθαρής ατομικής του θεώρησης της πεζογραφικής γραφής. Είτε επιλέξουμε το βιβλίο του «Δοκιμιακά και
άλλα» Κριτικά Κείμενα Γ΄, εκδ. «Κέδρος» 1986, είτε τον τόμο του με τα Κριτικά Κείμενα
«Μεταπολεμικοί Πεζογράφοι», εκδόσεις «Κέδρος» 1987, είτε φυσικά το καταστάλαγμα
των θέσεών του και των απόψεών του για την λειτουργία και τη σημασία του πεζού
λόγου και την συν-μετοχή στη διαδικασία της γραφής του αναγνώστη μαζί με τον
συγγραφέα, μιλάμε για τον τόμο με τα Δοκίμιά του, «Αληθομανές Χαλκείον» Η
ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΕΝΟΣ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΥ, εκδόσεις «Κέδρος» 2004 σε φιλολογική επιμέλεια της
Μαρίας Ρώτα, το αποτέλεσμα για τον αναγνώστη παραμένει το ίδιο. Ο πεζογράφος
Αλέξανδρος Κοτζιάς που οι Μούσες των Τεχνών του δώρισαν το χάρισμα και της
Βιβλιοκριτικής επάρκειας και οξυδέρκειας ανοίγει τον δικό του αποκλειστικά
δρόμο στους χώρους της ελληνικής πεζογραφίας, φέρνοντας πλησιέστερα λογοτέχνες,
έργα και ξένα ρεύματα σύγχρονης, μοντέρνας πεζογραφίας. Μπορεί το λεξιλόγιο του
να είναι κάπως «στρυφνό», ίσως και πέραν του δέοντος θεωρητικό, να μην είναι
και τόσο κατανοητή η προβληματική της συλλογιστικής τους στον μη εξοικειωμένο
σε τέτοια ζητήματα αναγνώστη της ελληνικής πεζογραφίας. Μπορεί οι Ήρωές του να
σε απωθούν και σε εκνευρίζουν με τις στάσεις και αποφάσεις τους, με την πλευρά
που επιλέγουν να ταυτιστούν, να ακολουθήσουν, όμως είτε τους αποδέχεσαι όπως
είναι σαν χαρακτήρες και σαν λογοτεχνική ή κοινωνική ταυτότητα είτε τους
απορρίπτεις συλλήβδην ως φυσιογνωμία δεν τους λησμονείς. Σου αποτυπώνονται έστω
και στην αρνητική εικόνα τους, τα μελανά κοινωνικά χρώματα της φυσιογνωμίας
τους με τα οποία τα σχεδίασε ο πεζογράφος και κριτικός Αλέξανδρος Κοτζιάς. Οι
πεζογραφικοί Ήρωες του Αλέξανδρου Κοτζιά έχουνε χάσει σαν πρόσωπα και
κοινωνικές προσωπικότητες την πρωταρχική αθωότητά τους, την άδολη ματιά τους,
το Κακό με ύπουλο και δολερό τρόπο έχει φωλιάσει μέσα τους. Η ματιά τους έχουν
κάτι από την εωσφορική διάθεση Ηρώων του Κρητικού πεζογράφου Νίκου Καζαντζάκη
και βρίσκονται στον αντίθετο πόλο που κινούνται οι Ήρωες του κυρ Αλέξανδρου
Παπαδιαμάντη. Οι Ήρωες του Κοτζιά είναι ζυμωμένοι μέσα στην χοάνη της
μικροαστικής τους συμφεροντολογίας και πολιτικής μικροπρέπειας. Ορισμένες
μορφές στις δράσεις τους φέρνουν στη μνήμη Ήρωες του Σπύρου Πλασκοβίτη στο
πλαίσιο όμως των εσωτερικών μονολόγων του προερχόμενου από το κλίμα της
επίδρασης του Φρανς Κάφκα. Η Ποιητική του Αλέξανδρου Κοτζιά του πεζογράφου και
κριτικού ξεχωρίζει από την ποιητική των άλλων ομοτέχνων του της γενιάς του και
ίσως και της εποχής του είναι σταθερά κινούμενοι, δρώντες και πλασμένοι από την
σκοτεινή πλευρά της σελήνης. Ενδέχεται αν δούμε σφαιρικά το ύφος και την
ποιότητα της γραφής του να είναι φορτωμένη με τα αρνητικά στοιχεία και
χαρακτηριστικά ενός Ήρωα, δηλαδή, αν στέκει το παράδειγμα υπάρχει πάντα ένας
«Ιαβέρης» ο οποίος κυνηγά το θύμα για να τον οδηγήσει στην δικαιοσύνη αλλά δεν
υπάρχει λογοτεχνική κάθαρση. Η ισχύς του Κακού είναι διάχυτη παντού σαν τις
ταινίες τρόμου που το σενάριό τους το έχει γράψει ο Στήβεν Κινγκ. Όμως αυτή η
πεζογραφική θεώρηση και ο σχεδιασμός του σύγχρονου και μοντέρνου πεζογραφήματος
δεν είναι «προνόμιο» αποκλειστικό ούτε εφεύρημα του έλληνα πεζογράφου
Αλέξανδρου Κοτζιά, δεν το γέννησε η εφευρετική και σπινθηροβόλα φαντασία του, είναι
ο δρόμος που έχει πάρει το σύγχρονο μυθιστόρημα μετά τον δεύτερο παγκόσμιο
πόλεμο στον δυτικό κόσμο. Από την στιγμή που το Μυθιστόρημα- Έπος δεν έχει πια
την ίδια σημασία και αξία στις συνειδήσεις των σύγχρονων αναγνωστών και τις
ζωές τους, οι Μεταπολεμικές γενιές των μυθιστοριογράφων στράφηκαν να
εξερευνήσουν και να φωτίσουν άλλα ανθρώπινα έγκατα της ψυχής και των
διαμερισμάτων της συνείδησης της ανθρώπινης ύπαρξης. Το παιχνίδι του πινγκ
–πονγκ μεταξύ του Καλού και του Κακού συνεχίζεται αενάως, με την υποχώρηση όπως
φαίνεται στις κοινωνίες και τις σχέσεις των ανθρώπων της ιδιότητας και του
φαινομένου του Καλού στις μέρες μας, και κάθε αναστολής. Σημεία των Καιρών από
τα οποία δεν θα μπορούσε να μείνει αδιάφορη η Πεζογραφία και γενικά η Τέχνη που
καθρεφτίζει και αντανακλά την πραγματικότητα.
Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς γεννήθηκε στην Αθήνα
στις 27 Ιανουαρίου 1926 με το παλαιό ημερολόγιο. Μετά την περάτωση των Νομικών
του σπουδών σταδιοδρόμησε επαγγελματικά σαν δημοσιογράφος και έφυγε από την ζωή
αιφνίδια από ατύχημα ενώ βρισκόταν στην Τζιά στις 19 Σεπτεμβρίου του 1992. Κατά
την περίοδο της Κατοχής πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση ενάντια στους ξένους
κατακτητές. Την περίοδο της τελευταίας στρατιωτικής δικτατορίας στην χώρα μας
(1967-1974) συμμετείχε μαζί με άλλους αντιστασιακούς λογοτέχνες στην έκδοση από
τον «Κέδρο» του τόμου «Δεκαοχτώ Κείμενα» 1970 και του δίτομου τα «Νέα Κείμενα
Ι, ΙΙ» το 1970 και 1971, καθώς και στο περιοδικό «Συνέχεια» 1973. Την πριν την
επταετία χρονική περίοδο, τον συναντάμε να δημοσιεύει βιβλιοκρισίες του στο
περιοδικό «Εικόνες» 1961. Από το 1961 έως το 1967 είχε την επιμέλεια της
Φιλολογικής Σελίδας και δημοσίευε βιβλιοκριτικές του στην απογευματινή
εφημερίδα «Μεσημβρινή» της δημοσιογράφου Ελένης Βλάχου. Οι δύο εφημερίδες της
δημοσιογράφου «Μεσημβρινή» και «Η Καθημερινή» τερμάτισαν την κυκλοφορία τους
μετά την επιβολή της δικτατορίας. Την διετία 1971-1972 συνεργάστηκε ως
βιβλιοκριτικός με την πρωινή εφημερίδα «Το Βήμα» του εκδοτικού συγκροτήματος
του Χρήστου Λαμπράκη. Μετά την Μεταπολίτευση
διηύθηνε το Γραφείο Τύπου της Ελληνικής Πρεσβείας στο Λονδίνο 1974-1975 όπου ο
Αλέξανδρος Κοτζιάς διοργάνωσε τον «Ελληνικό Μήνα». Διετέλεσε επίσης την διετία
1976-1978 διευθυντής υπηρεσιών του εξωτερικού στη Γενική Γραμματεία Τύπου και
Πληροφοριών και την περίοδο 1978-1981 ειδικός σύμβουλος με αρμοδιότητα σε
θέματα του Πολιτισμού στην ίδια υπηρεσία. Υπήρξε σύμβουλος στην υπηρεσία
Ενημέρωσης του Υπουργείου Εξωτερικών 1985-1989 και μέλος της συντακτικής
επιτροπής από το 1986 του ξενόγλωσσου περιοδικού “Athena”. Μετά την επανέκδοση το 1975 της
εφημερίδας «Η Καθημερινή» συνεργάστηκε ως βιβλιοκριτικός της έως το 1982. Το
1976 οργάνωσε την φιλολογική σελίδα της «Φιλολογική Καθημερινή» και είχε την
επιμέλειά της μέχρι που τερμάτισε την σταδιοδρομία του στην δημοσιογραφία. Ο
Αλέξανδρος Κοτζιάς υπήρξε επίσης ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων και
πρώτος αντιπρόεδρός της την περίοδο 1982-1984. Μεταξύ άλλων του πνευματικών
ενασχολήσεων διετέλεσε μέλος της συντακτικής επιτροπής της Ανθολογίας-
Γραμματολογίας των εκδόσεων «Σοκόλη», Η Μεσοπολεμική Πεζογραφία και η
Μεταπολεμική Πεζογραφία. Έγραψε επτά Μυθιστορήματα:
[-Πολιορκία
1953, β΄ έκδοση αναθεωρημένη 1961 και αρκετές άλλες επανεκδόσεις. Το
Μυθιστόρημα προσφέρθηκε και από εφημερίδα στους αναγνώστες της.
-Μια Σκοτεινή
υπόθεση 1954, σε β’ αναθεωρημένη έκδοση το 1963 και σε άλλες επανεκδόσεις.
-Ο Εωσφόρος
1959, σε β΄ έκδοση αναθεωρημένη το 1981
-Η Απόπειρα
1964 και σε αρκετές επανεκδόσεις
-Ο Γενναίος
Τηλέμαχος 1972 και σε αρκετές επανεκδόσεις
-Αντιποίησις
Αρχής 1979 και σε αρκετές επανεκδόσεις. (Θέμα του τα γεγονότα της Εξέγερσης του
Πολυτεχνείου)
-Φανταστική
Περιπέτεια 1985]
Τέσσερις
Νουβέλες:
[-Ιαγουάρος
1987
-Η Μηχανή
1989
-Ο Πυγμάχος
1991
-Το Σοκάκι
1992]
Δύο Θεατρικά
Έργα
[-Ενοικιάζεται
δωμάτιον μετ’ επίπλων 1962 και σε επανέκδοση το 1980
-Ο μονόλογος
της Μαριάννας- Ορφέας και Ευρυδίκη 1987]
Τρία
Ιστορικά Αφηγήματα
[-Ο Εθνικός
διχασμός 1974
-Η Δίκη των
έξι 1975
-Η Νύχτα των
μεγάλων μαχαιριών 1975]
Πέντε τόμους
με τα Κριτικά του- Βιβλιοκρισίες του:
[-Μεταπολεμικοί
Πεζογράφοι- Κριτικά Κείμενα 1982 και σε β΄ έκδοση το 1988
-Αφηγηματικά-
Κριτικά Κείμενα Β΄, 1984
-Δοκιμιακά
και άλλα- Κριτικά Κείμενα Γ΄, 1986
-Τα Αθηναϊκά
διηγήματα και δύο δοκίμια για τον χρόνο 1992
-Αληθομανές
Χαλκείον- Η Ποιητική ενός Πεζογράφου. – Δοκίμια, 2004 (σε φιλολογική επιμέλεια
Μαρίας Ρώτα)].
ΟΛΑ ΤΑ
ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΟΥΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΚΕΔΡΟΣ».
Από τις
εκδόσεις «Κέδρος» εκδόθηκαν επίσης το 1994 ένας τόμος Αφιέρωμα στη μνήμη του,
και το 1998 ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος με τη συνεργασία της Μαρίας Ρώτα την
Βιβλιογραφία Αλέξανδρου Κοτζιά 1942-1997.
Ακόμα στην τριακονταετία 1954 έως 1984 με
το όνομά του, διάφορα ψευδώνυμα που υιοθέτησε ή ανωνύμως, μετέφρασε πάνω από 20
τίτλους Βιβλίων διαφόρων κατηγοριών.
Πριν ασχοληθεί ο όποιος ενδιαφερόμενος αναγνώστης
με την περίπτωση του Βιβλιοκριτικού Αλέξανδρου Κοτζιά προϋποθέτει την ανάγνωση
του βιβλίου του «Αληθοφανές Χαλκείον» Η Ποιητική ενός πεζογράφου, Δοκίμια. Όλα όσα
οφείλουμε να γνωρίζουμε για «το εργαστήρι του συγγραφέα». Είναι ένας «καθοδηγητικός
χάρτης» του τι είναι η Τέχνη, τι η Πεζογραφία, ποιες οι αξίες, οι κανόνες και
οι αρχές της, ποια η μέθοδος γραφής δοσμένος σε μικρές χαρακτηριστικές ενότητες.
Ποιος ο ρόλος και ο σκοπός του συγγραφέα σε σχέση με το έργο του και την κοινωνία,
ο «ποιητής- συγγραφέας» και όλα όσα αφορούν την λειτουργία και την τέχνη της γραφής
–και του πεζού λόγου. Την «μυστηριώδη δωρεά» του λογοτέχνη. Και όπως υποστηρίζει
ο Κοτζιάς «ένα μυθιστόρημα είναι καρπός 1. Συγγραφικής βούλησης ιδιαζόντως
ισχυρής. 2. Αυτοπειθαρχίας αδυσώπητης. 3. Δουλειάς μεθοδικής και σκληρής» Και «Κάθε
συγγραφέας διαμορφώνει, μάλλον βαθμιαία, μέσα από την προσωπική του πείρα, ένα
δικό του σύστημα δουλειάς- το σύστημα εκείνο που, κατά την ιδιοσυγκρασία του, έχει πεισθεί ότι
τον εξυπηρετεί αποδοτικότερα». Άρθρα και κείμενα που δημοσιεύτηκαν σε διάφορα
τεύχη του περιοδικού «Γράμματα και Τέχνες», το περιοδικό «Αντί». Ενώ ο τίτλος
του «Αληθομανές Χαλκείον» Η ποιητική ενός πεζογράφου είναι από Ομιλία του που
διαβάστηκε εν μέρει στο Ίδρυμα Χορν Γουλανδρή το Φεβρουάριο του 1991. Ο τόμος
συνοδεύεται με Ευρετήρια Προσώπων και Τίτλων του Αλέξανδρου Κοτζιά.
Όπως διαπιστώνουμε οι κύκλοι των συγγραφικών
και μεταφραστικών εργασιών του Αλέξανδρου Κοτζιά εξακτινώνονται σε διάφορες
κατηγορίες έργων και είδη γραφής, περιλαμβάνουν πεζογράφους, ποιητές ή θεατρικούς
συγγραφείς και των δύο φύλων που έγραψαν και πεζογραφήματα από διάφορες περιοχές
της Ελλάδας. Το μεγαλύτερο αριθμητικά ποσοστό των προτεινόμενων λογοτεχνών και
τα έργα του, μας είναι γνωστά και η συγγραφική τους παραγωγή συνεχίζονταν ή
συνεχίζονται και μετά την δημοσίευση των Βιβλιοκρισιών του Αλέξανδρου Κοτζιά. Ορισμένα
ονόματα χάθηκαν στην λήθη. Από την Πόλη του Πειραιά έχουμε τις περιπτώσεις της
πολυγραφότατης Κωστούλας Μητροπούλου και της Γαλαξιδιώτισσας Εύας Βλάμη συζύγου
του Παναγιώτη Λεκατσά, και του θεατρολόγου και μεταφραστή, αρθρογράφου Μάριου Πλωρίτη.
Ορισμένων πεζογράφων εξετάζονται παραπάνω από ένα βιβλία τους σε διαφορετικές
χρονικές περιόδους στο ίδιο έντυπο ή σε διαφορετικό πχ. Μένης Κουμανταρέας. Σε άλλους
αφιερώνει περισσότερες σελίδες στις βιβλιοκρισίες του πχ. Δημήτρης Χατζής, Αλέξανδρος
Παπαδιαμάντης κλπ. Βλέπουμε επίσης ότι η κριτική του ματιά και εξέταση δεν
περιορίζεται στην καθαρή Πεζογραφία αλλά αγγίζει και άλλα είδη του πεζού λόγου.
Υπάρχουν στο σύνολο των βιβλιοκρισιών του μνείες και παραπομπές σε έλληνες και
ξένους ευρωπαίους συγγραφείς. Συνοπτικά κριτικές και δημοσιεύσεις του,
συνεντεύξεις του ή αποσπάσματα ομιλιών του και συμμετοχές του για την
πεζογραφία διαβάζουμε στα περιοδικά Συνέχεια, Διαβάζω, Γράμματα και Τέχνες, Ο
Ταχυδρόμος, Οι Εικόνες και στις εφημερίδες Μεσημβρινή, Η Καθημερινή, Η Βραδινή,
Το Βήμα. Όντως, η συγγραφική παρουσία και συμβολή στην φιλαναγνωσία και την διάδοση
των ελληνικών γραμμάτων στο εξωτερικό υπήρξε μεγάλη και οι θέσεις του πολύτιμος
βοηθός για κάθε νέο ή νέα πεζογράφο.
Τέλος, στη λογοτεχνία «ο Αλέξανδρος Κοτζιάς
πρωτοεμφανίστηκε το 1943 μ’ ένα διήγημά του στο περιοδικό «Μαθητικά Γράμματα».
Άλλο ένα με τίτλο «Η γυναίκα με τις ψεύτικες χάντρες» δημοσιεύτηκε στο πρώτο
τεύχος του περιοδικού «Νέος Λόγος» τον Απρίλιο του 1947, ενώ τον Ιανουάριο του
1951 δημοσίεψε με το ψευδώνυμο Κ. Π. Αλεξάνδρου στο περιοδικό «Στάχυς» ένα
απόσπασμα από το δεύτερο μυθιστόρημά του. Την επίσημη όμως εμφάνισή του έκανε
το 1953 με το μυθιστόρημα «Πολιορκία», που την οριστική του μορφή πήρε αργότερα
στη δεύτερη έκδοσή της το 1961. έκτοτε επανεκδίδεται χωρίς άλλες τροποποιήσεις. Ακολούθησαν τα μυθιστορήματα: «Μιά σκοτεινή
υπόθεση»(1954, β΄ εκδ. αναθεωρημένη 1963, όμοιες και οι επόμενες), «Ο Εωσφόρος»
(1959, β΄ εκδ. αναθ. 1981, όμοια και η επόμενη), «Η απόπειρα» (1964), «Ο
Γενναίος Τηλέμαχος» (1972), «Αντιποίησις αρχής» (1979) και «Φανταστική
περιπέτεια» (1985), τα τέσσερα τελευταία χωρίς αναθεωρήσεις στις μετέπειτα
εκδόσεις τους. Με τα επτά αυτά μυθιστορήματα συμπληρώνεται η μυθιστορηματική
παραγωγή του, κι αρχίζει μία σειρά από ισάριθμες νουβέλες, που δεν πρόφτασε να
τις γράψει όλες, με το γενικό τίτλο «Τα παιδιά του Κρόνου», όπου ο συγγραφέας
εμφανίζει και πάλι σε κάθε μια τους κάποιο από τα δευτερεύοντα ή κι εντελώς
διαβατικά πρόσωπα των αντίστοιχων κατά σειρά μυθιστορημάτων του, αλλά σε
πρωταγωνιστικό αυτή τη φορά ρόλο.» Αυτά μας λέει ο ποιητής και δοκιμιογράφος Κώστας
Στεργιόπουλος στο κείμενό του «Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς και η Πολιορκία» σελ. 235-
245 στον Γ΄ τόμο του πολύτομου έργου του «Περιδιαβάζοντας» τόμος Γ΄, Από τη Μεσοπολεμική
στη Μεταπολεμική Πεζογραφία, εκδόσεις «Κέδρος» 1994. Αφιερώματα στη μνήμη και
το έργο του έχουμε από το περιοδικό «Φιλολογική» και «Νέα Εστία» τχ. 1751.
Γιώργος Χ. Μπαλούρδος
Πειραιάς
19/11/2026
Μέρος Πρώτο