Έφυγε πλήρης ημερών η Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου

 

     Μαρία Κέντρου-Αγαθοπούλου

(Θεσσαλονίκη 1930- Πέμπτη 12/11/2026)

    Γεννήθηκε στην συμπρωτεύουσα το 1930, την «όμορφη Θεσσαλονίκη…» όπως λέει ο στίχος ενός δημοφιλούς και αγαπημένου τραγουδιού και  μάλλον, δεν την εγκατέλειψε ποτέ. Μιλάμε για τη Θεσσαλονικιά ποιήτρια, πεζογράφο και δοκιμιογράφο Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου. Μια καλοκάγαθη γυναικεία ύπαρξη, ευγενική φυσιογνωμία, προσιτή σαν άτομο, ζεστή σαν χαρακτήρας στις κοινωνικές της σχέσεις. Μία Κυρία των Θεσσαλονικιών γραμμάτων που διακονεί και τιμά με την συγγραφική της παρουσία την λογοτεχνική και πνευματική παράδοση της Βορείου Ελλάδος πάνω από μισό αιώνα και έφυγε την Πέμπτη 12 Νοεμβρίου από κοντά μας πλήρης ημερών. Τα Λογοτεχνικά Πάρεργα και ο υποφαινόμενος έχουν γράψει και αναρτήσει από παλαιά σημειώματά τους για την αγαπητή και βραβευμένη ποιήτρια. Βλέπε 14/2/2020, 16/2/2020.

Η Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου θεωρείται από τους κριτικούς του ποιητικού της λόγου ότι βρίσκεται κάτω από την ποιητική «ομπρέλα», την «σκιά», τον αστερισμό της μεγάλης Θεσσαλονικιάς ποιήτριας Ζωής Καρέλλη αδερφής του πεζογράφου Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη. Αυτό όμως δεν την εμπόδισε-παρά τον ευδιάκριτο ποιητικό σεβασμό που τρέφει για την Ζωή Καρέλλη- να βρει αρκετά γρήγορα, από νωρίς, το δικό της ποιητικό βηματισμό να τον εξελίξει στην διάρκεια του προσωπικού συγγραφικού της χρόνου και να χαράξει τα έκδηλα ίχνη της σοβαρά πάνω στο καθόλου σώμα των γυναικείων ποιητικών φωνών της γενέθλιας πόλης της. Επάξια λοιπόν η φωνή της συγκαταλέγεται ανάμεσα στις αξιολογότερες γυναικείες ποιητικές φωνές της πόλης όπου ανήκουν μεταξύ άλλων των ποιητικών γενεών ονόματα: Η ποιήτρια Ρούλα Αλαβέρα (σύζυγος του δοκιμιογράφου, κριτικού και εκδότη του περιοδικού «Νέα Πορεία» Τηλέμαχου Αλαβέρα), η Χαρά Χρηστάρα, η Αλεξάνδρα Μπακονίκα, η Ανθούλα Βαφοπούλου-Σταθοπούλου (χάθηκε πολύ νέα, πρώτη σύζυγος του ποιητή Γιώργου Βαφόπουλου. Η εκ Θεσσαλονίκης ποιήτρια και κριτικός Έλενα Χουζούρη έχει κυκλοφορήσει βιβλίο για το έργο της), η αστρολόγος και ποιήτρια Θεοδώρα Ντάκου, η θεατρολόγος Ζωή Σαμαρά, η Νανά Κοντού, η Μαρία Κορδάτου, η Ανθή Μαρωνίτη, η Μυρτώ Αναγνωστοπούλου, η Άννα Δερέκα, η Ανθή Λεούση, η ποιήτρια και συγγραφέας παιδικών βιβλίων Θέτη Χορτιάτη, η Μιράντα Ιωαννίδου Βοσνάκη… και μια σειρά άλλων γνωστών μας γυναικίων φωνών που κατάγονται από την Θεσσαλονίκη και που μαζί με ορισμένες άλλες γυναίκες δημιουργούς διαφορετικών γενεών-που φανερώθηκαν τον προηγούμενο αιώνα-οι οποίες ασχολούνται με την πρόζα, το διήγημα, το θέατρο, το δοκίμιο, τη μετάφραση, συναριθμούνται στην επονομαζόμενη Σχολή της Θεσσαλονίκης. Μιας λογοτεχνικής σχολής που μαζί με τις αντρικές φωνές το εύρος και το πλάτος της η ακτινοβολία της υπερβαίνει τα πνευματικά και καλλιτεχνικά όρια τα οποία αντιπροσωπεύει και εκφράζει η συμπρωτεύουσα της παλαιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Μία Λογοτεχνική Σχολή με το δικό της στίγμα, ύφος, στιλ γραφής και θεματογραφίας γλωσσικούς κώδικες προφορικής και γραπτής επικράτειας, ταυτότητα και φιλοσοφία ζωής η οποία διαφοροποιείται από την Αθηναϊκή Σχολή, την Επτανησιακή, την Κρητική κλπ.

 Η Σχολή της Θεσσαλονίκης έφερε κοντά την ελληνική λογοτεχνία της Βορείου Ελλάδος με τις άλλες Λογοτεχνικές Σχολές των Βαλκανίων. Έγινε γέφυρα επικοινωνίας και αλληλογνωριμίας των λόγιων και λαϊκών παραδόσεων των Λαών της Χερσονήσου του Αίμου, των συγγραφέων όπως το οραματίζονταν ο Ρήγας Φεραίος. Μία κοινή συνομοσπονδία κρατών, φυλών, εθνών, λαών, τοπικών και θρησκευτικών παραδόσεων. Η Λογοτεχνική Σχολή της Θεσσαλονίκης είναι από τις πιο επιδραστικές και δραστήριες- εξωστρεφείς των Βαλκανίων. Το δε Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης από την ίδρυσή του υπήρξε φυτώριο του Δημοτικισμού και των Δημοκρατικών Πολιτικών ιδεών, φιλελεύθερων δημοκρατικών αντιλήψεων. Σπουδαίες μορφές της ελληνικής γραμματείας και των φιλολογικών σπουδών και γραμμάτων στελέχωσαν το διδακτικό προσωπικό του, σταδιοδρόμησαν ως διδάσκοντες στους επιστημονικούς κλάδους του αφήνοντας πίσω τους μεγάλα και σημαντικά πολιτιστικά επιτεύγματα.

   Ο Γυναικείος Ποιητικός λόγος της Θεσσαλονίκης δεν είναι καθόλου ευκαταφρόνητος αριθμητικά σε σχέση με τον αντίστοιχό του αντρικό, ούτε αμελητέος καλλιτεχνικά και τεχνοτροπικά ως στιλ από όλα τα είδη και τις κατηγορίες της γραφής. Καλλιέργησε και διαθέτει τα απαραίτητα εχέγγυα αναγνώρισης, τα εφόδια της τέχνης και της τεχνογνωσίας της ποιήσεως. Έχει την δική του ποιητική ρητορική, την ποιητική του προσώπου της Θεσσαλονίκης. Εμβέλεια διαχρονική που συνεχώς εξελίσσεται, δεν μένει στάσιμη, αναδιαμορφώνεται μέσα στην διαδρομή του λογοτεχνικού χρόνου, εμπλουτίζεται με νέες φωνές και έργα. Μια σταθερή εξέλιξη της Σχολής της Θεσσαλονίκης η οποία μας κάνει να μιλάμε για μια αυτόνομη και ανεξάρτητη πνευματική- ποιητική πορεία-που δεν εγκλωβίζεται στην ατμόσφαιρα της κλασικοτραφούς αθηναϊκής πρωτεύουσας, με άλλες πνευματικές και ιστορικές προσλαμβάνουσες-η οποία διαθέτει αυτόνομη ταυτότητα, (ελληνική και βαλκάνια) ξεχωριστή ποιητικότητα, ιδιαίτερα χαρακτηριστικά αγιορείτικης θρησκευτικής πνοής, θέρμη πνευματικών και καλλιτεχνικών φωνών που προέρχονται από τις διάφορες πολιτισμικές ομάδες πληθυσμού που εγκαταστάθηκαν σαν πρόσφυγες στο κέντρο, τα περίχωρα και την περιφέρεια της Θεσσαλονίκης. Αλλογενείς πληθυσμοί που την διαμόρφωσαν και της προσέφεραν το ιδιαίτερο άρωμά της παράδοσης των τόπων από τους οποίους προήλθαν και εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην φιλόξενη Πόλη. Απλόχερα η ίδια η Πόλη της Θεσσαλονίκης και τα περίχωρά της, τα προάστιά της υποδέχτηκε τους αλλόφυλους και αλλόγλωσσους νέους κατοίκους της και τους πρόσφερε την δυνατότητα να σταδιοδρομήσουν επαγγελματικά να αναπτυχθούν οικονομικά, να ορθοποδήσουν δυναμικά και παραγωγικά σε κάθε τομέα της κοινωνίας, της επιστήμης, της οικονομίας των τεχνών και των επαγγελματικών τάξεων. Στην μακραίωνη ιστορίας της η Θεσσαλονίκη υπήρξε μία ταραγμένη κοινωνικά, θρησκευτικά, πολιτικά και διεκδικούμενη πόλη από τους γείτονές της. Μια ένδοξη βυζαντινής ατμόσφαιρας Πόλη ένα γεωγραφικό σταυροδρόμι, τοπόσημο κομβικής σημασίας κομμάτι γης και του λιμανιού του συνεχώς διεκδικούμενο από τον βαλκανικό της ομόδοξο και αλλόδοξο περίγυρο. Μια Πόλη με μακρά προϊστορία και πολιτισμό με μία πανσπερμία κατοίκων της που απαρτίζονται από διάφορες ενσωματωμένες εθνότητες και θρησκευτικές μειονότητες μέσα στην καθόλου ερωτική αγκαλιά της και βυζαντινή της ατμόσφαιρα.

Η ποιητική φωνή της Θεσσαλονίκης εν συνόλω έχει ισχυρό πνευματικό και καλλιτεχνικό εκτόπισμα, θεματικό άπλωμα και προσχώσεις συγγραφικών οσμών και ρευμάτων. Αλλά και στιχουργική καθαρότητα, ιδιαίτερο στιγματισμό (που αγκαλιάζει και περικλείει μεγάλα γεωγραφικά διαμερίσματα της Βορείου Ελλάδος ως γλωσσική εκφορά και ομιλία), φανερό ελληνικό προσανατολισμό, κοινωνική και σε πάμπολλες περιπτώσεις ταξική συνείδηση (η παρουσία του Κωστή Μοσκώφ συντροφεύει το βλέμμα μας). Ο οραματισμός της έχει πολυπολιτισμική χροιά και ερωτισμό μιάς άλλης ατμόσφαιρας (χαρακτηριστική η περίπτωση του ποιητή και εκδότη Ντίνου Χριστιανόπουλου που υπήρξε ένα έμψυχο τοπόσημο της πόλης) αλλά και του Γιώργου Βαφόπουλου, της Ζωής Καρέλλη, του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη. Η ποιητική φωνή της Θεσσαλονίκης διαθέτει πάμπολλα συγγενικά στοιχεία και εσωτερικές προσμείξεις, ανοιχτές διαρκείς συνομιλίες με τις ντόπιες παλαιότερες φωνές που αποτελούν τους σταθερούς πυλώνες της παράδοσής της, προϋποθέσεις του αξιακού συστήματος των αναφορών της, αναγκαία συνθήκη της ποιητικής παράδοσης προς τον έξω κόσμο, τις κατευθυντήριες γραμμές της εικόνας της που χρειάζεται ο ποιητικός λόγος στον αγώνα του να διαμορφώσει το δικό του πρόσωπο και χαρακτηριστικά, την ταυτότητά του ισότιμα με τις άλλες σχολές και αλλόγλωσσες παραδόσεις. Στοιχεία τα οποία στην αποσπασματικότητά τους αλλά και στην συνθετική γενικότητά- συγκεφαλαιωτική τους συμβολή δήλωσης- εκφράζουν την εσωτερική διάθεση και αγωνία του βορειοελλαδίτη ανθρώπου και συγγραφέα, την μοναχικότητά του και τα υπαρξιακά διλήμματα γυναικών και αντρών που κατάγονται από την πόλη και τις άλλες περιοχές της ελληνικής βόρειας επικράτειας. Η ποίηση των Θεσσαλονικέων δημιουργών εκφράζει τις εσωτερικές συγκρούσεις των ατόμων της επαρχίας, την ξεχωριστή ψυχοσύνθεση των ελλήνων της Βορείου Ελλάδος, τα προσωπικά ή οικογενειακά δράματα και κακουχίες των προσφύγων (μια δυναμική κοινότητα είναι η Εβραϊκή) του μεταπολεμικού κυρίως Κόσμου, τις εσωτερικές μεταναστεύσεις. Το δράμα των Θεσσαλονικέων κατά την περίοδο της Γερμανικής Κατοχής και του Πολέμου, αλλά και νωρίτερα χρονολογικά της Βουλγαρικής και των Βαλκανικών πολέμων περιόδου. Η Λογοτεχνική Σχολή της Θεσσαλονίκης είναι μία μεγάλη πυρετώδη αγκαλιά που μέσα της βρίσκουν «καταφύγιο» οι έλληνες της Βορείου Ελλάδας, οι Έλληνες των μεγάλων αστικών κέντρων της επαρχίας που αγωνίζονται να ξεφύγουν από τις κοινωνικές και πολιτικές συμβάσεις και οικονομικές ανέχειες και δυσκολίες που τους έσπρωξαν ή τους εξανάγκασαν οι ιστορικές συνθήκες ή πολιτικές και άλλες επιλογές της κεντρικής Αθηναιοκεντρικής εξουσίας. Ενός «υδροκέφαλου» ελληνικού κράτους που διαρκώς αυξάνονται ή περιορίζονται- στενεύουν τα σύνορά του σαν μουσικό ακορντεόν.

Οι Θηλυκές Ποιητικές φωνές της Θεσσαλονίκης στις οποίες συμπεριλαμβάνεται ισάξια και η φωνή της Μαρίας Κέντρου Αγαθοπούλου κατόρθωσαν όχι δίχως κόπο να αρθρώσουν και να οικοδομήσουν την δική τους ξεχωριστή εικόνα και ταυτότητα, τους δικούς τους χρωματισμούς φωνών. Διαθέτουν μία άλλης ατμόσφαιρας θεματολογία και γραφή σε σχέση με τις αντίστοιχες της πρωτεύουσας δίχως να τους λείπει ο κοσμοπολίτικος χαρακτήρας και η επιθυμία να γνωρίσουν άλλες ποιητικές φόρμες, τεχνογνωσίες στο καθρέφτισμα των εμπειριών και βιωμάτων τους. Βρίσκονται σε μια ανοιχτή συνομιλία μεταξύ τους, υιοθετούν τον εσωτερικό μονόλογο, συνδιαλέγονται με ό,τι καινούργιο σαν κατάσταση ή παράσταση πέφτει στην αντίληψή τους και ορισμένες στιγμές, τις διακρίνει ένα «σοβινιστικό» στοιχείο του τόπου καταγωγής τους. Στην ποίηση και την πεζογραφία των Θεσσαλονικέων λογοτεχνών έχουμε ένα κοινό περπάτημα του εσωτερικού χρόνου των καταστάσεων που βίωσαν οι ποιήτριες-και οι ποιητές-με τον εξωτερικό ιστορικό χρόνο ως κοινωνικός καταλύτης στην εξέλιξη και την διαδρομή της Πόλης όπως το βίωσε ξεχωριστά και δραματικά κάθε ποιητικό δρων πολιτικά υποκείμενο ως ποιητική περσόνα στην ωρίμανσή του και την άνθηση του βιολογικού του χρόνου. Ο χαρακτήρας του ποιητικού λόγου της συμπρωτεύουσας κινείται μάλλον μέσα σε ένα κλίμα δραματικών αδιεξόδων της τραυματισμένης συνείδησης, μιάς μνήμης που συνεχώς επανέρχεται παλιρροιακά προσπαθώντας να βρει διέξοδο και να επουλώσει παλαιές ανοιχτές πληγές-ιστορίες της πόλης ή προσωπικές μεταναστατευτικές των προσφύγων περιπέτειες. Οι ποιητικές φωνές της Θεσσαλονίκης ( θηλυκές ή αντρικές) εκφράζουν είτε την ιδεολογική φωνή και ποιητική ταυτότητα της Πόλης βλέπε την περίπτωση του αγωνιστή ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη. Ή την ερωτική ιδιαιτερότητα, σεξουαλική χειραφέτηση και ακανθώδη σωματική αυτοδιάθεση στην περίπτωση του ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου. Ή πάλι απεικονίζουν ειδικές  ποιητικές της Θεσσαλονίκης ιστορικές συνθήκες μέσα από τις οποίες αναδύονται οι εξιδανικευμένες εικόνες και ανακατατάξεις του χώρου και τα οικογενειακά μονοπάτια της πρόσφατης ιστορίας της πόλης ως προσφυγιάς, βλέπε περίπτωση του πεζογράφου Γιώργου Ιωάννου. Σε αυτήν την έξαρση της ποιητικής ιστορικότητας και ερωτικής αυτοδιάθεσης που διαθέτει η Σχολή της Θεσσαλονίκης, τον έντονο χρωματικό και συναισθηματικό αρωματισμό ενός Γιώργου Θέμελη, κινείται με τους δικούς της γυναικείους ρυθμούς η παραδοσιακή στιχουργική της αξιόλογης ποιήτριας Μαρίας Κέντρου Αγαθοπούλου που συγκαταλέγεται ανάμεσα στις σημαντικές γυναικείες ποιητικές φωνές της Θεσσαλονίκης και της Γυναικείας Γραφής της χώρας μας.

   Έχοντας συναίσθηση της ευθύνης της ποιητικής παράδοσης της Θεσσαλονίκης που μεταφέρει στην ποίησή της, του βάρους της πνευματικής διάστασης της ποιήτριας Ζωής Καρέλλη η ποιήτρια και πεζογράφος Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου αποτολμά όχι κραυγαλέα αλλά χαμηλόφωνα, σιγαλά, σχεδόν αθόρυβα, ψιθυριστά, διακριτικά πάντα να υψώσει το δικό της ποιητικό ανάστημα, να αρθρώσει τον γυναικείο προσωπικό της λόγο, να φανερώσει την ευγενική ματιά της, την τρυφερή της φωνή μέσω της εξομολογητικής λυρικής διάθεσης και εκφραστικής. Μιάς ποίησης παραδοσιακής και «πειραματικά» μοντέρνας που αναζητά και βρίσκει τρόπους και τεχνικές να εκφράσει τον πόνο και την νοσταλγία που αισθάνεται καθώς τα χρόνια περνούν και αφήνουν πίσω τους σύννεφα θλίψης και σταγόνες πίκρας. Οι αναμνήσεις παραμονεύουν, οι αναπολήσεις περιμένουν την ευκαιρία να φανερωθούν, οι μνήμες πεταρίζουν μπρος πίσω στο χρόνο. Σταθερά τα μεταλλεύματα αγάπης, τρυφερότητας, συμπόνιας και καλοσύνης που ανακαλύπτουμε μέσα της και αποτυπώνονται στα ποιήματά της. Μιά ποιητική υπευθυνότητα την διακρίνει, μία γυναικεία διακριτικότητα και ευαισθησία προσφέροντάς μας θετικά πάντα αναγνωστικά ποιητικά αποτελέσματα. Η φωνή της παλεύει με την προσωπική της μοίρα που είναι και κοινή μοίρα κάθε ευαίσθητης συνειδητής και αγωνιούσας ύπαρξης και τελικά, και μοίρα της ίδιας της Πόλης της. Μια υπαρξιακή αγωνία και διαπίστωση του συνεχούς μετατιθέμενου προσώπου του θανάτου στο εγγύς μέλλον, της απώλειας ως μοίρας κοινής που παραμονεύει κάθε στιγμή. Μια ιστορική προσωπική μοίρα που προέρχεται από το πρόσφατο παρελθόν, το βάθος των εμπειριών της ζωής, των βιωμάτων της. Μιάς ζωής που δεν σπαταλήθηκε άδικα, που δεν πέρασε απαρατήρητη. Η ποιητική φωνή της Μαρίας Κέντρου Αγαθοπούλου αφουγκράστηκε τα διλήμματα του μεταπολεμικού ατόμου-δημιουργού της Δεύτερης Μεταπολεμικής Γενιάς, όταν οι πολεμικές καταστάσεις έχουν πλέον σταθεροποιηθεί μέσα στην ψυχή της ως κάτι που την σημάδεψαν αλλά δεν την τσάκισαν. Που σύρεται από εκβιαστικές της ιστορίας καταστάσεις και συνθήκες και οδηγείται παρά την θέλησή του σε αδιέξοδα, διαψεύσεις, χωρισμούς, θανάτους, βάσανα, κακουχίες, τραγικές του βίου δυσκολίες. Από το πρώτο ακόμα πλησίασμα του ποιητικού της λόγου αντιλαμβανόμαστε ότι η ποιήτρια δεν καταφεύγει σε ψευτισμένους ιδεαλισμούς και ωραιοποιήσεις. Η γυναικεία της αισθαντικότητα δεν την εμποδίζει να εκφράσει τις τραγικές της ψυχής της συγκρούσεις, να μεταφέρει μέσα στον ποιητικό της λόγο ουσιαστικές αντιδράσεις της συνείδησής της, βασικές αλήθειες της ζωής και των ανθρωπίνων σχέσεων. Όσο ο λόγος της είναι καθαρός και ξάστερος άλλο τόσο και ο εικόνες της εκφράζουν έναν ελεγχόμενο  γυναικείο νατουραλισμό μέσα σε μια ατμόσφαιρα συγκρατημένης θλίψης και νοσταλγίας. Ένας εσωτερικός γυναικείος σπαραγμός μια λυγμική διάθεση, μια συγκρατημένη απαισιοδοξία λόγου, που όμως δεν οδηγείται στην απόγνωση στο έσχατο της ζωής ξέφωτο αλλά στην αναπόληση που διατηρεί ενεργή τα αποθέματα της προσωπικής της μνήμης. Άμεσα αναγνωρίζουμε τον κυρίαρχο ρόλο της μνήμης στο έργο της. Η λειτουργία της μνήμης μέσα στον καθόλου ελληνικό ποιητικό λόγο-ιδιαίτερα μετά την Καβαφική επικράτηση στα κατοπινά του Αλεξανδρινού χρόνια, έπαιξε και εξακολουθεί να παίζει πρωτεύοντα ρόλο, προσδιορίζοντας και προσανατολίζοντας την ποιητική σκηνογραφία και νοηματική σύνθεση. Είναι εκείνη που διατηρεί στην επιφάνεια την φύση των προηγούμενων εμπειριών και των γεγονότων, την αλήθεια τους και την ειλικρίνειά τους, ανεξάρτητα από τον βαθμό φιλτραρίσματός τους στην πάροδο του χρόνου. Η Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου δεν παίζει με την ζωή, δεν πειραματίζεται χαριεντιζόμενη, την αποδέχεται με στωικότητα και σοβαρότητα. Ο λόγος της περιέχει το κοινωνικό και ψυχικό περιβάλλον μέσα στο οποίο έζησε και δραστηριοποιήθηκε, ξεπέρασε δυσκολίες, αντιμετώπισε τους κινδύνους της ζωής, ελαχιστοποίησε τους φόβους της που καιροφυλαχτούν να την διαλύσουν συναισθηματικά, να την καταστρέψουν σαν γυναίκα, μάνα, ερωμένη. Υπάρχουν ποιήματά της που αισθάνεσαι ότι πέρα από την διακριτικότητά της, υπάρχει ένα επίπεδο λεγομένων «αυτό-απόκρυψης» αν τον κατανοώ σωστά, όμως, στις γενικές παρατηρήσεις μας, διαπιστώσουμε την αλήθεια της υπαρξιακής της αγωνίας που διαχέεται μέσα στους στίχους της, στα μικρής συνήθως φόρμας ολιγόστιχα ποιήματά της, στο απλό και καθαρό λεξιλόγιο που χρησιμοποιεί. Η ποίηση της Αγαθοπούλου έχεις την αίσθηση ότι μας δείχνει για να μην πω μας «διδάσκει» μια ασκητική των συμβόλων. Μια ταπεινή ελευθερία και προβληματική. Οι συμβολισμοί της είναι χαμηλόφωνοι και όμως εκφράζουν με μεγάλη ενάργεια την πραγματικότητα που υποδηλώνουν έστω και μέσα στην επανάληψή τους. Οι σκέψεις της δίνονται επίσης με χαμηλότονους τονισμούς επισημάνσεων, διακριτικές πινελιές λέξεων, νοημάτων, καθόλου αφηρημένων σημασιών ή γενικότητες επιδράσεων. Η ζωή, υπήρξε σκληρή και άδικη στα άτομα της πρώτης και δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς αλλά, όσα επιβίωσαν όπως επιβίωσαν δεν την απέρριψαν. Την ανοικοδόμησαν με ότι απόθεμα θέλησης, φαντασίας, οραμάτων και ονείρων διέθεταν το καθένα. Την συνέχισαν μέχρι το προσωπικού του καθενός βιολογικό τέλος. Ένα τέλος που μετέφερε όλες τις τραυματικές καταστάσεις, φτώχιες και γήινες φθαρτότητες, αλλά και ελπίδες ζωής του καθενός και κάθε μιας. Η μεταπολεμική ζωή κύλισε μαζί τους και πλάτυνε τον οραματισμό και τα όνειρα των κοινωνικών τους σχέσεων. Ακόμα και η αναμενόμενη γυναικεία αγαπητική ή ερωτική της ηδυπάθεια, (όταν μας μιλά για τις σχέσεις της με το άλλο φύλο ή θυμάται σωματικά ή συναισθηματικά του στίγματα) γίνεται με διακριτικό και σχεδόν αθόρυβο τρόπο ώστε να μην μας προκαλέσει. Η στέρηση των αισθημάτων που νιώθει καθώς ο ατομικός της χρόνος κυλά, εκφράζεται με στιγμιότυπα ικεσίας, οικτιρμών, επίκλησης προς το υπέρτατο όν. Μέσα από έναν θρησκευτικό μανδύα χωρίς να εντάσσεται ο λόγος της, στον θρησκευτικό κανόνα ποίησης. Ο ποιητικός λόγος της Μαρίας Κέντρου Αγαθοπούλου διαθέτει αρκετές στρωματώσεις θρησκευτικής ενάργειας. Χωρίς επαναλαμβάνω, να διαθέτει τα αναγκαία της ερμηνείας του στηρίγματα που παρακινδυνευμένα θα εντάσσαμε σε ένα στενότερο πλαίσιο θρησκευτικών αναφορών. Ο ικετήριος λόγος της εκδηλώνεται με μια μορφή θα γράφαμε παθητικής πρόκλησης για παρηγοριά. Χωρίς στοιχεία αναχωρητισμού και αφοσίωσης προς θρησκευτικά μεταφυσικά σύμβολα, αλλά με μια αίσθηση σκεπτικισμού μέσα από στιγμές εσωτερικής αναπόλησης. Χαμηλόφωνων προβολών των εσωτερικών της συγκρούσεων, των χειρονομιών έρωτος που παραμένουν ζωντανοί, των στιγμών εκείνων, που εκφράζουν όσο γίνεται περισσότερο αθόρυβα τα ανθρώπινα πάθη. Τις ιδιορρυθμίες της ανθρώπινης φύσης που καθρεφτίζονται στις σχέσεις προσωπικές ή κοινωνικές των ανθρώπων. Τις αισθηματικές προκλήσεις που δεν μπορούν ή μάλλον δεν αντέχουν να υλοποιηθούν πλέον και αποκτούν φωνή καθαρτήρια, μέσω της ποίησης. Η ποίηση της Αγαθοπούλου αλλά και οι ελάχιστες αλλά καθόλου αμελητέες της κριτικές και δοκιμιακές εργασίες και τα μικρής φόρμας αφηγήματά της, δηλώνουν ένα υπόγειο ρεύμα υπαρξιακής απουσίας να διαπερνά τις συγγραφικές της καταθέσεις. Μια αίσθηση ερημιάς και απόγνωσης που προέρχεται από τους μυστικούς ποταμούς της ποίησης της Ζωής Καρέλλη. Είναι οι εσωτερικές οσμώσεις που νοτίζουν και την δική της συγγραφική δημιουργία. Η ποιητική οπτασία της Ζωής Καρέλλη εποπτεύει αφανέρωτα την δική της διαδρομή όπως και πολλών άλλων ποιητικών φωνών της συμπρωτεύουσας.

     Η ποιητική της παραγωγή σε σχέση με άλλες γυναικείες ποιητικές φωνές της Θεσσαλονίκης, αλλά και της Ελλάδος δεν είναι μεγάλη, αν λάβουμε υπόψη μας και την ολιγοστιχία της, και στο ότι δεν είναι πολυσέλιδες οι ποιητικές της συλλογές. Αυτό δίνει περισσότερη μάλλον εγκυρότητα στον λόγο της και προσοχή στα ποιητικά της λεγόμενα. Και ίσως να υποψιαζόμαστε την επίδραση της γνώμης του ποιητή και εκδότη της «Διαγωνίου» Ντίνου Χριστιανόπουλου, αλλά και εκείνη του δοκιμιογράφου και εκδότη του περιοδικού «Νέα Πορεία» Τηλέμαχου Αλαβέρα, δύο περιοδικά και δύο εκδοτικοί οίκοι με τους οποίους η ποιήτρια Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου συνεργάστηκε και έκανε τα πρώτα εκδοτικά βήματά της και ποιητικά της φανερώματα.

Η ένταξή της μέσα σε αυτό το εκδοτικό και ποιητικό πλαίσιο, των δύο παραπάνω δημιουργών, η Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου εμφανίστηκε στα γράμματα με το ποίημα «Κύπρος- Αλήθεια» στο περιοδικό των «Ελληνίδων Βορείου Ελλάδος» τχ. 41/9,10, 1958, ενώ με αυτόνομη εκδοτική παρουσία το 1961 με την συλλογή «Ψυχή και Τέχνη», δεν αποσκοπεί παρά να μας προσφέρει την δυνατότητα να ερευνήσουμε ορθότερα και να κατανοήσουμε καλύτερα τι κομίζει στον γυναικείο ποιητικό λόγο της Θεσσαλονίκης η παρουσία της και τι συνέβαινε ταυτόχρονα με την δική της φωνή γύρω της. Να αναγνωρίσουμε τον ποιητικό της διάκοσμο, το κόψιμο-όχι εντελώς- των σχέσεων της με τον παραδοσιακό στίχο και την υιοθέτηση του ελεύθερου, συνήθως χωρίς σημεία στίξεως, αλλά και την εσωτερική της φόρμας της ρυθμολογία. Όπως επίσης κατά πόσο το «ανάβρυσμα» του ποιητικού της λόγου από αυτόν της Καρέλλη, δεν την εμπόδισε να αναπτύξει την μάλλον περισσότερο εκλεπτυσμένη, ραφιναρισμένη ποιητική της φωνή. Μια και η φωνή της Καρέλλη είναι η αρχέγονη φωνή της προφήτιδας.

Να υπενθυμίσουμε, ότι την χρονιά που κυκλοφορεί η πρώτη ποιητική της συλλογή, δηλαδή το 1961, εκδίδει η ποιήτρια Άννα Δασκαλοπούλου την «Δίνη» εκδόσεις Ίκαρος. Η ποιήτρια και μεταφράστρια Ολυμπία Καράγιωργα την συλλογή της «Χιλιάδες πρόσωπα της τύχης» από τον εκδοτικό οίκο Δίφρος. Η ποιήτρια Καίτη Χιωτέλλη την συλλογή «Ανατολικοί Δρόμοι» επίσης από τον Δίφρο. Η πατρινή ποιήτρια που συνδέθηκε με την πόλη μας τον Πειραιά, η Μαντώ Κατσουλού, εκδίδει στην Πάτρα την συλλογή «Φωτοσκιάσεις», η Καλλιόπη Πιερίου εκδίδει στην Αθήνα τα «Ανοιχτά παράθυρα» και η Κατίνα Ποθουλάκη-Παππά την συλλογή «Στην Κάψα του Καλοκαιριού». Το δε ζεύγος Βασίλης Ρώτας- Βούλα Δαμιανάκου το «Μνημόσυνο», εκδ. Κούστας.  Παρακάτω δίνω την εργογραφία και την ενδεικτική κριτικογραφία της διαμερισματοποιημένη για τις ποιητικές της συλλογές που γνωρίζω, καθώς και ενδεικτική μικρή βιβλιογραφία για το έργο της. Στην σελίδα 409 του τόμου του Ανέστη Ευαγγέλου Η Δεύτερη Μεταπολεμική Γενιά (1950-1970) Ανθολογία, εισαγωγή: Γιώργος Αράγης, εκδόσεις Παρατηρητής 1994, δημοσιεύεται επιλογή κριτικογραφίας της. Σε παλαιότερη επικοινωνία της ποιήτριας μαζί μου, είχε την καλοσύνη να μου φωτοτυπήσει ενδεικτικές κριτικές για το έργο της.

Ποιητικές της συλλογές

1) Ψυχή και τέχνη, Θεσσαλονίκη 1961

2) ΔΙΑΣΤΑΥΡΩΣΕΙΣ, Θεσσαλονίκη Ιούλιος 1965, σ. 48,

Επιμέλεια: Κάρολος Τσίζεκ. Τυπογραφεία: Ν. Νικολαϊδη Θεσ/κη, αντίτυπα 500.

Βλέπε:

-Βάσος Βαρίκας, εφ. Το Βήμα 17/10/1965,

(«Δεν θυμάμαι να έχω διαβάσει το πρώτο βιβλίο της  κ. Μαρίας Κέντρου-Αγαθοπούλου. Οι στίχοι της όμως, που συναντάω στη νέα της συλλογή «Διασταυρώσεις», που μου έρχεται από τη Θεσσαλονίκη, δείχνουν καλαισθησία και πνευματικότητα, που τους κάνουν συμπαθητικούς. Απλός ο λόγος της υποδηλώνει γνήσια αγωνία, με επίκεντρο πάντα, κατά τη «μόδα» της εποχής μας, το υπαρξιακό πρόβλημα, η οποία κι’ όταν δεν ανακαλύπτει την καίρια προσωπική έκφραση, που απαιτούμε από την ποίηση, κάτι αφήνει μέσα μας: «Εγώ δεν γεννήθηκα ακόμη- Κι’ ας λέω- Πώς έζησα τόση ζωή-Ακέρηα-Περιφέρομαι-Πίσω από πράσινα πλέγματα-Η μόνη προέκτασή μου-Αλυσίδα από παράξενα έμβρυα-Ο κόσμος με βλέπει-Μ’ ονομάζει-Αγγίζει τα ρούχα μου-Λέει ακόμα πως ακούει τη φωνή μου-Δεν γνωρίζει-Τη μυστική απουσία μου».

Ο τόνος πάντοτε χαμηλός, σχεδόν εξομολογητικός, και η διάθεση ανάλαφρα μελαγχολική, συνέπεια ενός μόνιμου σκεπτικισμού, με τον οποίον η ποιήτρια αντιμετωπίζει το κάθε τι. Και δω κυρίαρχο παραμένει το συναίσθημα της μόνωσης, και μόνη καταφυγή η άρνηση του πραγματικού, η προσφυγή στο όνειρο: «Να ζήσω μιάν ώρα μόνη- Σ’ ένα μακρινό σπίτι-Να ονειρευτώ το σπίτι μου-Τα βήματά σου-Να σε κοιτάζω μέσα μου-Πιο μέσα μου να σ’ ερωτεύομαι,- Πόσο σκεπάζει αυτό το πρόσωπο-Τη βαθειά σου όψη-Πόσο μου φανερώνεσαι- Λησμονιέται και δένεται- Σε παράξενες προεκτάσεις- Εφαρμόζεται…»)

-Ανδρέας Καραντώνης, περ. Νέα Εστία τχ. 935/15-6-1966.  

-Κώστας Ορφανίδης, εφ. ΠΡΩΙΝΗ της Καβάλας Κυριακή 27/3/1966

(«Οι «Διασταυρώσεις» είναι η δεύτερη ποιητική συλλογή της Μ. Κ. Αγαθοπούλου. Ποίηση μοντέρνα σε ελεύθερο στίχο, που η λιτότητά του τον κάνει να κυλά καθαρός και ανεπιτήδευτος. Δείχνει μια ποιήτρια με ξεκαθαρισμένες αισθητικές αντιλήψεις και σταθερότητα στις σκέψεις της. Με την αγνή όραση πλάθει την ποιητική της παρουσία, και προσπαθεί να τη γνωρίση με μια δίψα, που μαρτυρά πάντοτε μιά πρώτη γνώμη.

     Έχει μιά πληρότητα εννοιών και ικανότητα εκφράσεως και μιά πυκνότητα συλλήψεως και αποδόσεως στους στίχους της, πού κάνουν τα βιβλία της αξιόλογη προσφορά στην πνευματική κίνηση της Θεσσαλονίκης.

     Βλέπει υπεύθυνα την προσωπική της παρουσία και το ανθρώπινο δράμα:

3) ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΣΙΩΠΗΣ, Θεσσαλονίκη 1968, σ. 48,

Τυπογραφείον Ε. Σφακιανάκη & Υιοί Θεσ/κη

Περιέχει την ενότητα 9 άτιτλων ποιημάτων της «Περίπτωση Σιωπής». Τα υπόλοιπα είναι έντιτλα.

Βλέπε:

-Τηλέμαχος Αλαβέρας, εφ. ΕΣΠΕΡΙΝΗ ΩΡΑ, 1968

-Δημοσθένης Ζαδές,   «Περίπτωση Σιωπής»

-Ανδρέας Καραντώνης, περ. Νέα Εστία 1968, σ. 1198-1199

4) ΜΕΓΕΘΥΝΣΕΙΣ, εκ. «Νέας Πορείας»-Θεσσαλονίκη 1971, σ. 32

Η συλλογή είναι αφιερωμένη στην «Αλκμήνη»

Περιέχει XVII άτιτλα ποιήματα αριθμημένα με λατινικούς αριθμούς.

Βλέπε:

-Βάσος Βαρίκας, εφ. Το Βήμα 20/6/1971

-Ανδρέας Καραντώνης, Ποίηση από την Θεσσαλονίκη

-Γιώργος Α. Παναγιώτου, ; (μαζί με τις "Σελίδες Αυτοβιογραφίας" του Γ. Βαφόπουλου, "Φανταστική Νουβέλα" του Μιχάλη Μήτρα, "Οι Αγριόχηνες" του Ορέστη Λάσκου, "Ο Κατσαντώνης" του Δημήτρη Σταμέλου)

-Δημήτρης Κ. Παπακωνσταντίνου, εφ. ΤΑ ΣΗΜΕΡΙΝΑ 11/9/1971

5) αρμιλλάρια, εκ. «Νέας Πορεία»-Θεσσαλονίκη 1973, σ. 48

Βλέπε:

-Τηλέμαχος Αλαβέρας, εφ. Ελληνικός Βορράς 1973, Αποφασιστικοί βηματισμοί και συμπαθητικές ψαύσεις

«Από την γήινη αίσθηση, την ανησυχία της καθημερινής ακόμη ανάγκης, την ηδονική, κάποτε, ψαύση στιγμών, η Μαρία Κέντρου Αγαθοπούλου, στο πέμπτο αυτό ποιητικό της βιβλίο, μετασταθμεύει. Εξωτερικά ήρεμα μεταφέρει τον αναγνώστη της από τη γνωστή ως τώρα διακόσμηση του χώρου της στις άλλες αισθητοποιήσεις, στις οποίες αρέσκεται να μας εισαγάγει με τα εξης:

-Minas Savvas, San Diego State University, BOOKS ABROAD. An International Literary Quarterly, Μάης 1974,

Marias Kentrou Aghathopoulou. Armillaria. Thessaloniki, Nea Poreia, 1973, pag. 48, dr. 60.

“Soft, delicate, musical is the voice in these poems; meditative, compromising, stoical is their stance. Occasionally, Aghathopoulou resembles Emily Dickinson in her preoccupation with death, in her ability to harmonize tenseness with acceptance, in her assessment of the issue of existence. Faced with pain and confusion, she longs for tranquility:

And I need my blood

Without its turbulence

     (“ Endurance”)

Searches for quiet songs

Songs of love

That never come

     (“Denial”)

There are several sensitive insights in Armillaria. Aghathopoulou, the author of four other books of poetry, is a woman who, in trying to understand life’s conundrums speaks to herself audibly enough so as to be heard by those who, she is aware, are listening and who may also want to explore. Though implicitly she knows that she cannot pierce the unknowable, she explicitly, insists on asking questions about human relationships, about God, anguish and death.

   One may wish for more tangible imagery in these poems, but the scarcity of concrete images is seldom a hindrance. In most of the 39 poems in Armillaria, the abstractions deliberately create a desired ambiguity, proper to the themes. At times, in fact, even that which is inherently tangible becomes fluid and amorphous: “Each view of your face/ Is one Like the music ascending the house.”

Aghathopoulou’ s Greek flows quietly and smoothly, like a brook during twilight, and the absence of punctuation enhances this effect. The language has a musical quality, in fact, and it may not be accidental that references to music and song abound in this volume.

At a time when poetry makes a fetish of raging and pretending to know, these gentle, reflective and stoically substantive verses may be easily overlooked. I hope they will not be.”.    

 6) ΤΑ ΤΟΠΙΑ ΠΟΥ ΕΙΔΑ, εκδ. «Νέας Πορείας- Θεσσαλονίκη, Οκτώβριος 1975, σ. 40.

Τυπογραφεία Σταύρου Ν. Γεωργιάδη στη σειρά Εκδόσεις Νέας Πορείας

Περιέχει δύο ενότητες άτιτλων ποιημάτων αριθμημένες με λατινικούς αριθμούς. XIV και XIII. Ο δεύτερος κύκλος ποιημάτων αρχίζει με μότο από το βιβλίο της Αποκάλυψης: «Και ήκουσα τον αριθμόν των εσφραγισμένων».

Βλέπε:

-Τηλέμαχος Αλαβέρας (Ο ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Α), εφ. Ελληνικός Βορράς, Ιανουάριος 1976, «Σημείο συνδιαλλαγής»

-Μανόλης Γιαλουράκης, εφ. Ταχυδρόμος των Αιγυπτιωτών, αρ. φ. 11/10, 1976, σ.7, Ελληνίδες ποιήτριες

-Αντώνης Φωστιέρης, περ. Τομές περ. Β΄, τχ. 1/6, 1976, σ. 59,

7) ΤΑ ΕΠΑΚΟΛΟΥΘΑ  ΠΟΙΗΜΑΤΑ, εκδ. Νέας Πορείας- Θεσσαλονίκη, Νοέμβριος 1978, σ. 48

περιέχει τα ποιήματα του κύκλου «Τα επακόλουθα» και τα ποιήματα του «Δεύτερος κύκλος»

Βλέπε:

-Τηλέμαχος Αλαβέρας, (ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Α.), εφ. Ελληνικός Βορράς 20/9/1979, «Η Δική μου Σημαία και άλλα». Και στο Τηλέμαχος Αλαβέρας, ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ, εκδ. Παρατηρητής-Θεσσαλονίκη 1990, σ. 146-148, «Η δική μας σημαία»

-Πάνος Καϊσίδης, περ. Ζιζάνιο τχ. 7/4, 1979, σ. 41

-Άντεια Φραντζή, περ. Αντί τχ. 186/Παρασκευή 11/9/1981, (στη σελίδα βιβλιο-παρουσίαση)

8) ΘΑΛΑΣΣΙΝΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ, Ποιήματα, εκδ. Διαγωνίου αριθμός 40- Θεσσαλονίκη, Απρίλιος 1981, σ. 48. Τυπογραφεία Ε. Ν. Νικολαϊδη, Τσιμισκή 9 Θεσ/κη. Σε 700 αντίτυπα. Γραφική επιμέλεια Κάρολος Τσίζεκ. Υπεύθυνος: Ντίνος Χριστιανόπουλος. (Στον κολοφώνα γράφει ΘΑΛΑΣΣΙΝΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ (1977-1980)

Περιέχει την ενότητα 10 άτιτλων ποιημάτων αριθμημένα με αριθμούς (1-10) από το «Θαλασσινό ημερολόγιο», και άλλα ποιήματα

Βλέπε:

-Μανόλης Γιαλουράκης, εφ. Ταχυδρόμος των Αιγυπτιωτών, Μάιος 1983, «Γυναίκες που γράφουν»

-Βασίλης Καλαμαράς, περ. Διαβάζω τχ. 55/8, 1982, σ. «Θαλασσινό ημερολόγιο»

-Ηλίας Κουτσούκος, εφ. Θεσσαλονίκη 7/10/1981, «Βαθιά ανθρώπινος γυναικείος Λόγος»

-Τάκης Μενδράκος, περ. Επίκαιρα τχ. 690/22-10-1981

-Σπύρος Τσακνιάς, περ. Γράμματα και Τέχνες τχ. 2/2,1982, σ.23, «Ισοτιμία εμπειρίας και γλώσσας»

-Σωτήρης Τσαμπήρας, εφ. Η Καθημερινή Πέμπτη 25 Φεβρουαρίου 1982, (στην Φιλολογική Καθημερινή, στις ΕΠΙΛΟΓΕΣ)

9) ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΝΕΡΟΥ ποιήματα, εκδ. Διαγωνίου, αρ.50,-Οκτώβριος 1985, Θεσσαλονίκη, σ. 32.

Τυπογραφεία: Ε. Ν. Νικολαϊδη, αντίτυπα 700. Με επιμέλεια και σχέδιο εξωφύλλου Καρόλου Τσίζεκ.

Περιέχει 11 έντιτλα ποιήματα και τον μικρό κύκλο ποιημάτων (1-6) το «Θαλασσινό άλλοθι»

Βλέπε:

-Γιώργος Καραβασίλης, περ. Διαβάζω τχ. 149/30-7-1986, σ.

-Μαρία Κουγιουμτζή, περ. Εντευκτήριο τχ. 4/9, 1988, σ. 111-113, «Η Θάλασσα ως αναπαράσταση ζωής»

-Ηλίας Κουτσούκος, εφ. Θεσσαλονίκη 23/4/1986, Στον κόσμο της ποίησης «Αγώνας και Ζωή»

-Μηλαράκης, εφ. Θεσσαλονίκη 13/3/1986, (στις Νέες εκδόσεις-Βιβλία)

-Νίκος Μπακόλας, εφ. Μακεδονία 15/1/1986, (στη στήλη Τα νέα βιβλία)

-Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, εφ. Η Αυγή 8/6/1986, «Αξιοπρόσεκτες ποιητικές φωνές»

-περ. Η Λέξη τχ.51/1,1986, σ. 76, το ποίημα «Μ’ ΕΝΑ ΓΥΑΛΙ ΚΑΠΝΙΣΜΕΝΟ» (στην σελίδα εξ ονυχος)

10) Η ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ ποιήματα, εκδ. Διαγωνίου, αρ. 69,- Σεπτέμβριος 1993, Θεσσαλονίκη, σ. 52.

Τυπογραφεία: Ε. Ν. Νικολαϊδη, επιμέλεια και σχέδιο εξωφύλλου Καρόλου Τσίζεκ, αντίτυπα 700.

Το βιβλίο είναι αφιερωμένο «στη Λένα»

Η συλλογή περιλαμβάνει δύο ενότητες ποιημάτων: Την «Η ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ» και «ΣΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΟ». Το ποίημα «ΠΑΡΑΙΝΕΣΗ», που αρχίζει την δεύτερη έκδοση είναι αφιερωμένο «Στη Μαρία».

Βλέπε:

- περ. Διαβάζω τχ. 347/30-11-1994,

-Ανέστης Ευαγγέλου, περ. Εντευκτήριο τχ. 25/Χειμώνας 1993-1994, σ. 106-109, «Από τη διάνοια στα πράγματα και τις αισθήσεις»

-Χρήστος Ηλιόπουλος, περ. Μανδραγόρας τχ.6-7/1-6, 1995, σ. 85, «Σκοτεινές Όψεις Αθώων Αισθήσεων»

(«Το εμπειρικό εγώ ως πηγή αδιάκοπης ανησυχίας, βαθιάς και ανεξερεύνητης, εκπέμπει, θεματοποιεί «τη θάλασσα που δεν μπορείς να βρεις όσο και αν τρέχεις» (Γ. Σεφέρης).

Η ποιήτρια στην παρούσα συλλογή κατατρύχεται λιγότερο από διανοητική περιέργεια καθώς «βουτά» στη γλώσσα της ερωτικής αγωνίας. Η ροή των εικόνων και η τολμηρή διατύπωσή τους μας κάνει να υποψιαζόμαστε ή παραπέμπει σε υπαρξιακά ζητήματα. Όποιος νιώθει διά των αισθήσεων  το χρόνο, τη φθορά, τη μόνωση δεν μπορεί παρά να στραφεί και στον έμμετρο λόγο.

Με συγκρατημένη, αποσταγμένη την αίσθηση του χρόνου που περνά, μετασχηματισμένη και πειθαρχημένη σ’ ένα εκφραστικό μέσο (στιχουργική), αναπτύσσεται μια προσωπική μυθολογία. Βαθιά ριζωμένη η όραση (αισθήσεις) στην αποτύπωση και αποτίμηση του παροδικού, του στιγμιαίου, των επιπτώσεων του χρόνου, των επιθυμιών, κατορθώνει και «ζωγραφίζει» αισιόδοξα μοτίβα.»)

-Βασίλης Κ. Καλαμαράς, εφ. Ελευθεροτυπία, Τρίτη 25/1/1994,  

-Δήμητρα Παυλάκου, εφ. Η Κυριακάτικη Αυγή 20/3/1994,  «Στο κέντρο του χρόνου»

-Γιώργος Πετρόπουλος, περ. Διαβάζω τχ. 34/1-12-1994, «ποίηση»

-Κώστας Σοφιανός, περ. Πλανόδιον τχ. 25/ Χειμώνας 1993-1994, σ. 596, «Με εφτάμισι τιμές»

-περ. Η Λέξη τχ. 121/5,6, 1994, σ. 383, το ποίημα «ΟΙΚΟΔΟΜΟΙ» στην σελίδα εξ όνυχος.

11) ΑΡΧΙΖΕΙ ΝΑ ΒΛΕΠΕΙ ΚΑΛΑ ΤΟ ΑΡΡΩΣΤΟ ΜΑΤΙ ΜΟΥ, Ποιήματα, εκδ. το ΟΚΤΑΣΕΛΙΔΟ του Μπιλιέτου – Νούμερο 13, Παιανία, Απρίλιος-Ιούνιος 1997, σ. 8.

Υπεύθυνος έκδοσης: Βασίλης Δημητράκος, Καλλιτεχνική επιμέλεια: Γιάννης Δημητράκης, Τυπογραφείο-Διορθώσεις: Ηρώ Φραντζή- Αδαμοπούλου. Στοιχειοθεσία: Μ. Λεοντακιανάκος, Τυπογραφείο: Γκούμας- Σφενδύλης

12) ΕΠΙΛΟΓΕΣ ΚΑΙ ΣΥΝΟΛΑ- ΠΟΙΗΜΑΤΑ (1965-1995), εκδ. Νησίδες-Σκόπελος, Φεβρουάριος 2001, σ. 224. Επιμέλεια: Βασίλης Τομανάς, Εξώφυλλο: Σπύρος Τσιλιγκιρίδης. Τον πίνακα του εξωφύλλου φιλοτέχνησε ο Κάρολος Τσίζεκ.

Περιέχει: ΔΙΑΣΤΑΥΡΩΣΕΙΣ/ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΣΙΩΠΗΣ/ ΜΕΓΕΘΥΝΣΕΙΣ/ ΑΡΜΙΛΛΑΡΙΑ/ ΤΑ ΤΟΠΙΑ ΠΟΥ ΕΙΔΑ/ ΤΑ ΕΠΑΚΟΛΟΥΘΑ/ ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΤΙΤΛΟΣ/ ΘΑΛΑΣΣΙΝΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ/ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΝΕΡΟΥ/ Η ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΩΝ ΗΜΕΡΩΝ/ ΣΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΟ/ ΠΕΝΤΕ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ/ ΕΠΙΜΕΤΡΟ/ ΠΡΩΤΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

13) ΣΑΛΚΙΜ ποιήματα, εκδ. Νεφέλη-Αθήνα 2001, σ. 50.

Στοιχειοθετήθηκε και Σελιδοποιήθηκε από τον Μ. Λεοντακιανάκο. Την τυπογραφική διόρθωση έκανε ο Φώτης Α. Καβουκόπουλος. Τυπώθηκε από τον Άγγελο Ελεύθερο και Βιβλιοδετήθηκε από τους Ι. Μπούντα και Χ. Βασιλειάδη. Αντίτυπα 1000. Αρ. έκ. 1041.

Το ποίημα «ΚΑΘΕΥΔΕΙ» είναι  αφιερωμένο στην ποιήτρια «Στη μνήμη της Ζ. Κ.». Είναι η Θεσσαλονικιά ποιήτρια και μεταφράστρια Ζωή Καρέλλη. Το ποίημα «ΕΠΙΒΑΤΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ» είναι αφιερωμένο «Στη μνήμη της Κορνηλίας». Στην Θεσσαλονικιά ποιήτρια, «Στη Ρούλα Αλαβέρα πού το γέννησε», αφιερώνει το ποίημα «ΕΤΣΙ ΕΞΕΠΕΜΠΕΣ».

Βλέπε:

-περ. Η Λέξη τχ. 168/3,4,2002, σ. 305, το ποίημα «ΕΣΕΝΑ ΠΩΣ ΣΕ ΛΕΝΕ», στη σελίδα εξ όνυχος

-εφ. Η Εποχή Κυριακή 23/9/2001, το ποίημα «ΚΑΝΕΙΣ ΔΕΝ ΡΙΧΝΕΙ ΑΠΑΝΩ ΤΗΣ ΕΝΑ ΦΩΣ» στην στήλη «ΣΤΑΣΕΙΣ»

14) Σεντόνια της αγρύπνιας, Μεταίχμιο-Αθήνα, Μάιος 2004, σ. 56.

Τυπώθηκε τον Μάϊο του 2006 σε 1000 αντίτυπα σε χαρτί Chamois 100 γραμμ. Στο τυπογραφείο του Δημοσθένη Αργυρόπουλου. Ο καλλιτεχνικός σχεδιασμός και η ηλεκτρονική σελιδοποίηση έγιναν από το DTP των εκδόσεων Μεταίχμιο. Τα φιλμ και το μοντάζ ετοίμασε το κέντρο γρήγορης εκτύπωσης και η βιβλιοδεσία έγινε από τον Σεραφείμ Κοβάνη. Η Ντόρα Τσακνάκη έκανε τις τυπογραφικές διορθώσεις το εξώφυλλο σχεδίασε η Χρύσα Συριανόγλου. Αρ. έκδ. 24. Ποιήματα και πρώτες Δημοσιεύσεις.

(στην έκδοση υπάρχουν δύο διαφορετικές ημερομηνίες κυκλοφορίας της συλλογής. 2004 και 2006.)

Βλέπε:

-Γιάννης Κουβαράς, εφ. Η Κυριακάτικη Αυγή 15/10/2006, σ. 36 «Η μεγάλη αγρυπνία»

Πεζά

1) Συνοικισμός σιδηροδρομικών, Κέδρος- Αθήνα 1998 (αφήγημα)

Βλέπε:

-Δήμητρα Παυλάκου, εφ. Η Αυγή 6/6/1999, «Μπαξέδες και ωτομοτρίς»

2) Στο Δωμάτιο, εκδ. Κέδρος-Νεφέλη-Αθήνα 1999, σ. 78, (διηγήματα),

Το μικρό αυτό βιβλιαράκι της Μ. Κ. Α., που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Νεφέλη» κοσμεί ένα θαυμάσιο εξώφυλλο. Είναι λεπτομέρεια του πίνακα «Γκραβελίν» του Αντρέ Ντεραίν.

Το «ΣΤΟ ΔΩΜΑΤΙΟ» είναι αφιερωμένο «στην Αλίκη». Το διήγημα «ΟΙ ΕΡΓΑΤΕΣ-ΛΕΞΕΙΣ» (Στην ποίηση της Κικής Δημουλά), το διήγημα «ΤΟ ΟΝΕΙΡΟ» είναι αφιερωμένο «Στην Κ. Τ.»

Βλέπε:

-Ανωνύμως, εφ. Η Αυγή 3/10/1999, (στη στήλη Προσθήκες)

-Τάκης Μενδράκος, εφ. Η Αυγή 18/6/2000, «Η Οδύνη της φθοράς»

-Μιχάλης Γ. Μερακλής, περ. Η Λέξη τχ. 156/3,4,2000, σ. 288, «Την κυρία Κ.-Α. γνωρίζαμε ως ποιήτρια…»

-περ. Η Λέξη τχ. 154/11,12, 1999, σ. 784, «ΣΤΑΘΗΚΕ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ» στο εξ όνυχος.

3) Η Παραίτηση, εκδ. Κέδρος-Αθήνα, Μάϊος 2002, σ. 152 (διηγήματα)

Στοιχειοθετήθηκε και Σελιδοποιήθηκε στις εγκαταστάσεις των εκδόσεων «Κέδρος» τυπώθηκε σε 2000 αντίτυπα. Στις γραφικές τέχνες Νικολίνας Ιωάννης.

Το βιβλίο είναι αφιερωμένο «Στον Ηλία και στη Λένα μ’ ευγνωμοσύνη»

Περιεχόμενα

Το άχραντό σου σώμα/ Στο μπαλκόνι, ή Τα λόγια της μητρός μου/ Το φωτεινό τρένο/ Διπλή πορεία/ Αγαπούλα/ Γιογιό/ Στο νεκροταφείο/ Στο μνημόσυνο/ Στο δρόμο/ Η παραίτηση/ Οι άπιστες/ Η γάτα/ Η πιο ζωντανή/ Το πιο πικρό ποτήρι/ Του δρόμου τα γλυκίσματα/ Το προεξέχον μέλος/ Το αόρατο δίχτυ/ Βάι γκιντενέ/ Το σκοτεινό μουστάκι.

Βλέπε:

-Φώτης Χρονόπουλος, εφ. Ελεύθερος Τύπος, περιοδικό Relax τχ. 21/1-9-2002, σ. 22, (στις προτάσεις πεζογραφίας)

-Μάρυ Θεοδοσοπούλου, εφ. Το Βήμα 28/7/2002

-εφ. Τα Νέα 3/1/2004, «Η Ανθρώπινη αναμέτρηση με τον χρόνο, πάθη και παθήματα σε ατομικό επίπεδο…»

-εφ. Η Λέξη τχ. 171/9,10, 2002, σ. 883, «ΣΤΟ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ», στην σελίδα εξ όνυχος

4) Οι μικρές χαρές, εκδ. Μεταίχμιο-Αθήνα 2005 (διηγήματα) 

Δοκίμια

1)ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΑΙ ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ, εκδ. Νησίδες-Σκόπελος, Οκτώβριος 1999, σ. 116.

Επιμέλεια: Βασίλης Τομανάς. Εξώφυλλο: Σπύρος Τσιλιγκιρίδης. Το έργο του εξωφύλλου φιλοτέχνησε η Όλγα Σταυρίδου.

Το βιβλίο είναι αφιερωμένο «Στη μνήμη της Ζωής Καρέλλης»

Περιεχόμενα

Πρόλογος σ. 11

«Το δοκίμιο είναι στοχασμός που μουσκεύει

μέσα στην αδιάκοπη παλίρροια της καρδιάς».

          Ντίνος Χριστιανόπουλος

Γιώργος Θέμελης- Εις μνήμην σ.13-18

Το νόημα της «στέρησης». (Πάνω σ΄ ένα ποίημα της Ζωής Καρέλλη). Από τη συλλογή Το πλοίο (1955), σ. 19-24

Μνήμη ματωμένη. Κλείτος Κύρου, Οι κατασκευές (1949-1979). Μια επιλογή, Αθήνα, Κέδρος, 1980, σελ. 164., σ. 25-29

Οι αντιστάσεις στην πραγματικότητα. Αναστάσης Βιστωνίτης, Τέφρες, Ποιήματα. Θεσσαλονίκη, εκδ. Νέας Πορείας, 1980, 44 σελ., σ. 30-34

Ποιητική πεζογραφία. Πρόδρομος Χ. Μάρκογλου, Ο χώρος της Ιωάννας και ο χρόνος του Ιωάννη, Τραμ, εκδ. Εγνατία, Θεσσαλονίκη, 1980, σελ. 56, σ. 35-38

 Υποστασιοποίηση του «άδειου» και του «τίποτα» Γιώργος Ξ. Στογιαννίδη, Αμήχανη έξοδος, Θεσσαλονίκη, ΑΣΕ, 1982, σελ. 54, σ. 39-46

Ταύτιση έργου-προσώπου. Ζωής Καρέλλη, Παρατηρήσεις, Αθήνα, Αστρολάβος/ Ευθύνη, 1982, σελ. 155, σ. 47-48

Ανέστης Ευαγγέλου-Τα τελευταία βήματα, σ.49-64

Γιώργος Βαφόπουλος- Η θύρα και ο θυρωρός. Μια θεώρηση αντιθετική και παράλληλη, σ.65-69

Τρείς επισκέψεις στον Ανέστη Ευαγγέλου, σ. 70-76

Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου- Η ερημιά της αγάπης, σ. 77-79

Οριακά σημεία στην ποίηση του Κλείτου Κύρου, σ. 80-82.

Η άνθρωπος ή η δραματικότητα μιας εσωτερικής πάλης Ζωή Καρέλλη, σ. 83-89

Χαρά Χρηστάρα- Ριψοκίνδυνη άνοιξη, Νέα Πορεία, 1997, Θεσσαλονίκη, σελ. 83, σ. 90-94

 Ο μυθικός καθρέφτης του Γιώργου Στογιαννίδη, σ. 95-97

Ανεξάντλητοι οι δρόμοι και οι διαδρομές στην ποιητική πορεία της Ζωής Καρέλλη, σ. 98-99

Ζωή Καρέλλη- Η σκληρή πραγματικότητα πλάι στη μεγάλη ευαισθησία, σ. 100-109

«Έχω διάθεση λαμπερή να έρθεις». Στη μνήμη της Ζωής Καρέλλη, για τον ένα χρόνο της απουσίας της, σ. 110-112

Πρώτες δημοσιεύσεις, σ.113-114

Βλέπε:

-Νίκος Δαββέτας, εφ. Το Βήμα 5/12/1999

-εφ. Η Αυγή 1/1/2000. (Δεκαεπτά κείμενα για ποιητές της Θεσσαλονίκης περιλαμβάνει η παρούσα έκδοση,….)

 Κείμενά της, ποιήματά της, συνεντεύξεις της

-εφ. Αγγελιοφόρος της Κυριακής 8/2/2004, σ. 4, συνέντευξη στον Στέλιο Λουκά, «Βλέπω και γράφω ποιητικά». Η Μαρία Κέντρου- Αγαθοπούλου ταμιεύει ακριβά συναισθήματα μέσα στις λέξεις.

-ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΕΥΘΥΝΗΣ αρ. 34,/1996, σ. 39-42, (μελέτη) Γιώργος Βαφόπουλος

-ΤΕΤΡΑΔΙΑ ΕΥΘΥΝΗΣ αρ. 35,/1997, σ. 36-42, (μελέτη) Ζωή Καρέλλη

-περ. Η Λέξη τχ. 135/9,10, 1996, σ. 660-662, (μελέτη) ΝΙΚΟΣ ΑΛΕΞΗΣ ΑΣΛΑΝΟΓΛΟΥ

-περ. Η Λέξη τχ. 137/1,2, 1997, σ. 46-49, (κείμενο) ΠΕΡΠΑΤΟΥΡΑ

-περ. Η Λέξη τχ. 145-146/5,8,1998, σ. 385, (ποίηση) «ΑΜΜΟΣ», «ΝΕΡΕΝΙΑ ΣΗΨΗ»

-περ. Best Seller, τχ. 15/3,4,1998, σ. 69, βιβ/κη για Πρόδρομος Μάρκογλου, «Σπαράγματα». Και σ. 78, Έλληνες Ποιητές για την Θάλασσα

-περ. Best Seller, τχ. 18/9,10, 1998, σ. 41-44, (μελέτη) Για την ποιήτρια Ζωή Καρέλλη

-περ. Ο Παρατηρητής τχ. 32/ Χειμώνας 1999, σ. 91-93, Ο μυθικός καθρέφτης του Γιώργου Στογιαννίδη

-περ. Διαγώνιος τχ. 7/1,4, 1981, σ. 81-86, Ζωή Καρέλλη

-περ. Διαβάζω τχ. 45/8, 1981, σ. 50-52, Κλείτος Κύρου

-περ. Διαβάζω τχ. 54/7, 1982, σ. 73-80, (112-115) (βιβ/κη) Γ. Ξ. Στογιαννίδη, Αμήχανη έξοδος. Υποστασιοποίηση του άδειου και του τίποτα.

-περ. Διαβάζω τχ. 72/6, 1983, σ. 63, Ζωή Καρέλλη

-περ. Γράμματα και τέχνες τχ. 3/3, 1982, σ. 22, Πρόδρομος Μάρκογλου

-περ. Γράμματα και τέχνες τχ. 85/10-1998/2, 1999, (κείμενο) «ΕΠΙΜΕΤΡΟ. ΠΗΓΑ ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΕΝ ΑΓΝΟΙΑ ΜΟΥ»

-περ. Ευθύνη τχ. 30/6, 1974, σ. 295, (ποίηση) α) Τρία νέα ποιήματα, β) Η Επάνω πόλη, γ) Μεταμορφώσεις, δ) Στροφή, ε) Αλλαγή.

-περ. Παραφυάδα τχ. 4/1988, σ. 19-20, «Ο συλλέκτης» και «Φυγή»

-περ. Νέα Εστία τχ. 1011/15-8-1969

-περ. Νέα Εστία τχ. 1243/15-4-1979,  σ. 525-528, (ομιλία) Μνήμη Γιώργου Θέμελη

-περ. Νέα Εστία τχ. 1331/Χριστούγεννα 1982, σ. 39, (ποίηση) «ΜΟΝΑΧΑ Τ’ ΟΝΟΜΑ ΤΟΥΣ ΘΥΜΑΜΑΙ»

-περ. Εντευκτήριο τχ. 8/   σ. 152, «Οι εργάτες-λέξεις»

-περ. Εντευκτήριο τχ. 14/ 1991, σ. 31, «Το όνειρο»

-περ. Εντευκτήριο τχ. 34/Άνοιξη 1996, σ. 82-86, (μελέτη) Ανέστης Ευαγγέλου

-περ. Εντευκτήριο τχ. 37/ 1 Χειμώνας 1996-1997, σ.44-45 (μελέτη) Κλείτος Κύρου

-περ. Εντευκτήριο τχ. 45/3, Χειμώνας 1998-1999, σ. 80-85, (ομιλία) «Τιμή στη Ζωή Καρέλλη»

-περ. Εντευκτήριο τχ. 50/ 4, 6, 2000, (ποίηση) «ΧΡΟΝΟΣ», «ΔΙΑΡΚΕΙΑ», «Πέραν»

-περ. Εντευκτήριο τχ. 51/7, 9, 2000, (ποίηση) «ΑΥΤΟΠΤΗΣ ΜΑΡΤΥΡΑΣ»

-περ. Εντευκτήριο τχ. 55/10, 12, 2001, σ. 28-29, (διήγημα) «Το άχραντό σου σώμα»

-περ. Νέα Πορεία τχ. 479/ 1995, σ. 57-58-59, «Ο παππούς μου στα κάρβουνα», «Στάθηκε ο θάνατος»

-περ. Νέα Πορεία τχ. 503-504/217,/ 1,3, 1997, σ. 87-90, (μελέτη) Χαρά Χρηστάρα

-περ. Νέα Πορεία τχ. 548-550/332,/10, 12, 2000, (ποίηση) «Πίστευε στη θεατρικότητα του βίου»

-περ. Νέα Πορεία τχ. 590-592/246,/4,6, 2004, «Ω ΜΕΛΙΧΡΑ ΜΕΣΗΜΕΡΙΑ», «ΠΑΙΡΝΕΙ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ ΜΕΣΑ ΤΗΣ», «ΣΑΠΙΑ ΑΡΜΟΝΙΑ», «ΠΑΠΛΩΜΑ ΠΑΜΠΑΛΑΙΑ», «ΑΓΓΕΛΟΣ ΣΕ ΛΟΥΤΡΟ».

Το 2003 τιμήθηκε με το Βραβείο του Ιδρύματος Πέτρου Χάρη της Ακαδημίας Αθηνών

Άρθρα για το έργο της

-Λογοτεχνία των Ελλήνων, τόμος 1^ος, σ. 50, εκδ. Χάρη Πάτση χ.χ.,

(«Η ποίησή της χαρακτηρίζεται από λυρικό αίσθημα και λιτή τεχνική» Δημοσιεύεται το ποίημα «ΠΟΡΕΙΑ»)

-Αλέξης Ζήρας- Θεοδόσης Κοντάκης, Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, εκδ. Πατάκη 2007, σ.1079,

(«Η ποίησή της φέρνει τη γόνιμη επίδραση του έργου της Ζωής Καρέλλη, αναπτύσσοντας με ανάλογα στοχαστικό τρόπο τον σκεπτικισμό της. Παρομοίως είναι διαπλασμένος και ο ποιητικός της λόγος: χαμηλόφωνος, συγκρατημένα συναισθηματικός και λυρικός, επιδιώκει να ανακαλύψει ιδιαίτερα τη δραματική πλευρά της ζωής, που δεν είναι παρά το τραγικό νόημα της ανθρώπινης μοίρας.

Το πεζογραφικό της έργο, το οποίο εμφανίστηκε σε όψιμη φάση της δημιουργικής της πορείας, κινήθηκε από την πρωτοκαθεδρία της άμεσης καταγραφής του βιώματος προς μια πιο αφαιρετική αποτύπωση της λειτουργίας της μνήμης. Κύριος άξονας σε αυτό, πάντως, είναι κατά κανόνα ο συνδυασμός των βιωμάτων της συγγραφέα σε περασμένες, αλλά σημαντικές για την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας, εποχές.»)

-Αλέξανδρος Ακριτόπουλος, Ελένη Φτίκα, Γιάννης Κοτσίφος, Ελένη Νικολακάκη: Συγγραφή- Επιμέλεια,  Βιογραφίες Νεοελλήνων Συγγραφέων, σ. 14

-Θανάσης Γεωργιάδης, «Ποίηση στη Θεσσαλονίκη», σ. 203. Στον τόμο «ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ», περιοδικό «νέα πορεία», ειδική έκδοση, εκτός σειράς 3. Ιούνης 1988.

-Ανθούλα Δανιήλ,  περ. Επιστήμη και Παιδαγωγική, εκδ. Περιφερειακού Επιμορφωτικού Κέντρου Τρίπολης τεύχος 1/ Ιανουάριος-Απρίλιος 2002, σ. 148-153, «Ο μοτοσικλετιστής»: ερμηνεύοντας το ποίημα της Μ. Κέντρου- Αγαθοπούλου. Η εργασία ολοκληρώνεται με τα παράλληλα κείμενα, όπου εξετάζονται τα ποιήματα: του Αντώνη Σανουδάκη, «Δύο μηχανές στον ίδιο δρόμο», του Νίκου Γρηγοριάδη, «τα αυτοκίνητα» και «Ο κοριός», Οδυσσέα Ελύτη, «Η ποδηλάτισσα».

-Ανέστης Ευαγγέλου, Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΓΕΝΙΑ (1950-1970) Ανθολογία. Εισαγωγή: Γιώργος Αράγης, εκδ. Παρατηρητής 1994, σ. 409-418, και σε άλλες σελίδες.

-Γιώργου Κ. Ζωγραφάκη: Πρόλογος-Επιμέλεια, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΖΩΗΣ 1878-1978. Ποίηση-Πεζός λόγος-Δοκίμιο-Κριτική-Θέατρο-Μετάφραση. Εκδ. Βιβλιοπωλείο Π. Ραγιά-Θεσσαλονίκη 1980, σ. 87. (στο δεύτερο μέρος Αλφαβητικό ευρετήριο συγγραφέων από το 1920-1978)

-Τόλης Καζαντζής, περ. Ο Πολίτης τχ. 71/1,3, 1986, σ. 79-95. «Η Λογοτεχνία στη Θεσσαλονίκη». Και στο Βάνιας 1991.

-Τόλης Καζαντζής, Η ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1912-1983. Μελετήματα 1966-1991, εκδ. Βάνιας- Θεσσαλονίκη 1991, σ. 166, 167, 264, 265.

-Νίκος Καρατζάς: Εισαγωγή-Ανθολόγηση-Εργογραφία, ΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1930-1980, εκδ. Επιλογή 1990, σ. 110-114, 164.

-Αλέξανδρος Κοσματόπουλος, περ. Εντευκτήριο τχ. 53/1,3, 2001, σ. 29-31, Η περιοχή της σιωπής. Σχόλια στην ποίηση της Μαρίας Κέντρου Αγαθοπούλου,

-Παναγιώτη Δ. Μαστροδημήτρη, Εισαγωγή στη Νεοελληνική Φιλολογία, 6^η έκδοση, εκδ. Δόμος 1996, σ. 185, 504.

(«Η συναισθηματικά και ηθικά ευαίσθητη θεώρηση προσώπων και πραγμάτων διακρίνει την περιεκτική ποίηση της Μ. Κ. Αγαθοπούλου…»)

-Μιχάλης Γ. Μερακλής, Η Σύγχρονη Ελληνική Λογοτεχνία (1945-1970)-Ι. Ποίηση, εκδ. Κωνσταντινίδη χ.χ.

-Κώστας Γ. Παπαγεωργίου, περ. Γράμματα και Τέχνες τχ, 85/Οκτώβριος- Φεβρουάριος 1999, σ. 4-6, Η ποιήτρια Μαρία Κέντρου – Αγαθοπούλου

-Κώστας Γ. Παπαγεωργίου, Η Ελληνική Ποίηση. Β΄ Μεταπολεμική γενιά, τόμος Στ΄, εκδ. Σοκόλη 2002, σ. 466-477

-Φώτης Τριάρχης: Διευθυντής. Βορειοελλαδικά. Μηνιαίο περιοδικό. Αφιέρωμα στη ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Θεσσαλονίκη 1985, σ. 59.

(Ο Νίκος Καρατζάς σημειώνει ότι η ποιήτρια: «ως την τελευταία της συλλογή «Επακόλουθα» (1979) προσπαθεί να διαμορφώσει μια ποιητική καθορισμένη απ’ τις εσωτερικές αντινομίες και την υπαρξιακή αγωνία» (141: Νίκος Καρατζάς, «Οι ποιητές της Θεσσαλονίκης 1930-1980», εκδ. Επιλογή-Θες/κη 1982, σ. 18))

-Δημήτριος Γρ. Τσάκωνα, Η ΣΧΟΛΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, (Πεζογραφία-Ποίηση-Δοκίμιο), εκδ. Liquid Letter 1990, σ. 338-340

-Μαρία Καραβολάνη-Χουρμουζιάδη, Η Λογοτεχνία της Θεσσαλονίκης. Ραδιοφωνικές συζητήσεις με τον Ντίνο Χριστιανόπουλο, τον Τόλη Καζαντζή και τον Πρόδρομο Μάρκογλου, εκδ. Βάνιας 1993, σ. 56.

-Συνέδριο Η ΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΤΟΝ 20 ο ΑΙΩΝΑ. Αφιερωμένο στον Γ. Βαφόπουλο. Αίθουσα Εκδηλώσεων Δημοτικής Βιβλιοθήκης Θεσσαλονίκης 6,7 Δεκεμβρίου 2001. Πρακτικά. Επιμέλεια Περικλής Σφυρίδης. Δήμος Θεσσαλονίκης 2003. (σε διάφορες σελίδες αναφέρεται η ποιήτρια Μ. Κ. Α. 218, 364, και σε άλλες.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

13/11/2026

Στη μνήμη της ποιήτριας, πεζογράφου και δοκιμιογράφου Μαρίας Κέντρου- Αγαθοπούλου εκ Πόλεως Θεσσαλονίκης (τρίτο σημείωμα)

    

Ο Μήτσος Παπανικολάου γράφει για τον Κώστα Καρυωτάκη

 

ΚΩΣΤΑΣ  ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ

Τρίπολη 30/10/ 1896- Πρέβεζα 21/7/1928

     Κατά ένα τρόπο αθόρυβο, σιωπηλό, υποδόριο, ίσως και ανεξήγητο στο ευρύ αναγνωστικό κοινό της ελληνικής ποίησης- ακόμα και σ’ εμάς τους ίδιους- ο αυτόχειρας ποιητής και μεταφραστής του Μεσοπολέμου Κώστας Καρυωτάκης, ο σαρκαστής και αυτοσαρκαζόμενος, ο σατιριστής των κοινωνικών καταστάσεων, συνθηκών και συμπεριφορών της κοινωνίας και των ανθρώπων της δημόσιας διοίκησης και εξουσίας της εποχής του είναι ακόμα δυναμικά και γοητευτικά παρόν. Είναι παρόν όχι ως επισκέπτης ποιητικός τουρίστας υπερβαίνοντας τον φυσικό χρόνο και την αδυσώπητη φθορά του, του δικού του αποκλειστικά χάρτη ποιητικής γραφής και εμπειριών, αλλά ως μόνιμος κάτοικος ενεργός πολίτης της ποιητικής μας παράδοσης, της καταραμένης και βασανισμένης γενιάς των δημιουργών της Μεσοπολεμικής ιστορικά περιόδου ο πρώτος εκπρόσωπος, που τράβηξε στο άρμα του τις «χαμηλές φωνές» της Γενιάς του. Αυτός, ο μη ελάσσων ποιητής στην αφήγηση της ατομικής του ιστορίας συζητητής μας που ξεχώρισε ακόμα και με την απώλειά του. Σχεδόν εκατό χρόνια από τον θάνατό του και εκατόν τριάντα από τη γέννησή του κυκλοφορεί ανάμεσά μας δεν τον παρέσυραν τα κύματα του χρόνου στα βαθειά νερά της λήθης της μνήμης των ανθρώπων. Έγινε φορέας μιάς άλλης αντίληψης για τα ποιητικά μας πράγματα παρά τις αρνητικές επιθέσεις που δέχτηκε για την αξία της ποιητικής του φωνής. Η διαμαρτυρία της ποιητικής φωνής του ηχεί στ’ αυτιά μας παράλληλα με τον απόηχο της σφαίρας που του στέρησε την ζωή και έκανε τους χτύπους της καρδιάς του να μη χτυπούν, την αναπνοή του να σιγήσει βυθίζοντας στην θλίψη ομοτέχνους του, κάνοντας ορόσημο την λάμψη του όπλου του. Η μεστή νοημάτων ποίησή του εξακολουθεί να διαβάζεται, να συγκινεί και να συζητιέται ακόμα, να βρίσκει μιμητές, να μελοποιείται, να γίνεται δημιουργικός ερεθισμός για νεότερες γενιές ποιητών και ποιητριών. Τα βιβλία του να επανεκδίδονται να ανθολογούνται τα ποιήματά του. Ο βουβός του πόνος, η στυφή γεύση των χειλιών του, τα πληγωμένα αισθήματά του και ο συγκρατημένος σπαραγμός που καθρεπτίζονται στους στίχους του, το θολό και απαισιόδοξο βλέμμα του, το σφίξιμο της ψυχής που ενέτεινε την απαισιόδοξη φύση του χαρακτήρα του, η επιλογή του να ρίξει ο ίδιος την τελευταία «ζαριά» του παιχνιδιού της ζωής του, ενέτειναν την πεισιθάνατη διάθεσή του που τον βασάνιζε για μεγάλα διαστήματα του βίου του. Ήταν η άλλη πλευρά των παράξενων ερεθιστικών βαδισμάτων της ζωής του, αυτά τα ψυχικά και σωματικά του «χαλάσματα» που δεν τον εγκατέλειψαν ποτέ ούτε ο ίδιος θέλησε να τα εγκαταλείψει να τα αφήσει πίσω του. Αυτές οι χαρακτηριστικές της προσωπικότητάς του διπλοσημάνσεις που πετυχαίνει με εκπληκτική ευελιξία να μετατοπίζει το βάρος τους από ποιητική του μονάδα σε ποιητική μονάδα. Αυτά τα σκόρπια της ψυχής του «έλκη» τα διακριτικά φωνητά στα έγκατα της συνείδησής του, τα αξερίζωτα, τα τροφοδοτούντα την ποιητική του μνήμη και ποιητική γραφή. Του αποκλειστικά δικού του μαρτυρίου και μαρτυρίας ζωής που φεγγίζει τις σκοτεινές σκιές του φτάνοντας τους τόνους της φωνής του στα όριά της, στις απαισιόδοξες και μελαγχολικές της διαστάσεις αντένες του ώστε σαν άλλος «Ιώβ» να συνομολογήσουμε μαζί του για το ανθρώπινο είδος και την Μοίρα του «γυμνός εξήλθον εκ κοιλίας μητρός μου, γυμνός και απελεύσομαι…» μία γυμνότητα που στο Καρυωτακικό ποιητικό σύμπαν και στις νοηματικές του συλλήψεις οδηγεί σε ένα είδος ματαιότητας και «μηδενισμού». Μιά άρνηση αποδοχής ακόμα και της υπεράσπισης των θεμελιακών αρχών προσπάθειας επιβίωσης ως διαλυμένης ανθρώπινης κατάστασης και ελπίδας.

Ο ποιητής Κώστας Καρυωτάκης έφτασε την προσωπική του ελευθερία των υπαρξιακών του δυνατοτήτων ως το έσχατο σημείο που δεν πάει παραπέρα. Ίσως υπήρξε περισσότερο εκλεκτικός στις επιλογές και αποφάσεις του-εσωστρεφής- όπως και άλλες συγγραφικές φυσιογνωμίες της εποχής του, που συνάντησαν το «σημείο μηδέν» είτε στην διαδρομή του βίου τους είτε στο περιπετειώδες ταξίδι της ποίησής τους και οι οποίες πέφτοντας πάνω στις ξέρες του χρόνου αρνήθηκαν να τις προσπεράσουν, γκρεμιζόμενοι ηρωικά από το ψηλότερο κατάρτι της όποιας ηδονής επέλεξαν. Του έρωτα, της συγγραφής ενός έργου ασχολούμενοι με την τέχνη, της πίστης ακόλουθοι σε ένα μεταφυσικό όραμα, των πολιτικών αγώνων παραστάτες μιάς ιδέας, μιάς επανάστασης ανατροπής των κοινωνικών και οικονομικών αδικιών του Κόσμου. Η ανθρώπινη ιστορία του πολιτισμού μας έχει δείξει και ίσως διδάξει ότι η αξία της όποιας προσφοράς μας στα ανθρώπινα κοινά και οι οικειοθελείς συμμετοχές μας σε αυτά, δεν πολλαπλασιάζεται με τους ίδιους ρυθμούς και εντάσεις αξίες αποδοχής όσο οι αποτυχίες μας και η μη προσφορά μας. η αδράνειά μας. Η συνειδητοποίηση αυτής της αρνητικής τραγικής κατάστασης δεν εξωραΐζεται ούτε με νέους υπαρξιακούς μύθους φτιαγμένους από εμπνευσμένους ποιητές ούτε από την αναπολητική διορθωτική λειτουργική κατάθεση της γλώσσας και των σημάτων της ως ποίηση επανάπαυσης, πνευματική δημιουργία για αυτά που προηγήθηκαν και αυτά που επακολούθησαν ως εμπειρία μνήμης.

Η ποίηση του Κώστα Καρυωτάκη κόμισε στον ελληνικό ποιητικό λόγο μία άλλη συναίσθησης ποιητική ξαγρύπνια, μία αφύπνιση αισθήσεων ζωής αυτών που χάθηκαν, χάνονται και θα εξακολουθήσουν να χάνονται πέρα από τις δυνάμεις αντίστασης του ανθρώπου αλλά και του ποιητή. Εδώ οι θέσεις του είναι διαφορετικές- αντίθετες από αυτές του ποιητή και κριτικού Μήτσου Παπανικολάου που πρεσβεύει ότι η Ποίηση λειτουργεί εποικοδομητικά και λυτρωτικά στις ζωές και τις σχέσεις των ανθρώπων. Ο ρόλος της είναι λυτρωτικός. Όμως τα πράγμα εξελίσσονται ερήμην μας και δεν μπορούν να ανατραπούν από κανένα ποιητικό γεγονός και πρόθεση του όποιου ποιητή. Αν σταθούμε με προσοχή στο πώς διαβάζει ο κριτικός Μήτσος Παπανικολάου τις κριτικές θέσεις του Κωνσταντίνου Θ. Δημαρά και του Γιώργου Θεοτοκά για την ποίηση του Κώστα Καρυωτάκη και τι μας λέει κατόπιν θα διαπιστώσουμε ότι η συλλογιστική του στηρίζεται σε μηχανισμούς της λογικής και μιάς ορθολογιστικής προβληματικής της δομημένης σκέψης του που δεν αφήνει περιθώρια αναθεωρήσεων εξέτασης της ποίησης του Καρυωτάκη. Εκείνο που έχει ενδιαφέρον στην προβληματική και λειτουργική συλλογιστική του Μήτσου Παπανικολάου καθώς συνθέτει το δικό του άρθρο είναι οι ερωτήσεις και υπο-ερωτήσεις που θέτει, αυτές που προτείνει στον αναγνώστη στην κοινή τους εξερεύνηση όχι σε αντιδιαστολή τόσο-αν δεν τον παρερμηνεύω- με τις μισό αρνητικές κρίσεις και μισό θετικές στην αποδοχή τους των δύο σημαντικών πνευματικών παραγόντων της Γενιάς του 1930, του Κ. Θ. Δημαρά και του Γιώργου Θεοτοκά, ο οποίος βαδίζει πάνω στα χνάρια του πρώτου, αλλά στο πώς προσπαθεί να αποδομήσει τις αρνητικές τους κρίσεις και κατορθώνοντάς το, να πετύχει την ανάδειξη της ποιητικής αξίας του Κώστα Καρυωτάκη διαχρονικά.

Ο ολιγογράφος ποιητής Μήτσος Παπανικολάου αποδεικνύεται για άλλη μία αφορά ένα σπινθηροβόλο πνεύμα, ένας βαθύνους νους, μία συγκροτημένη σκέψη και ένας έλληνας ποιητής και κριτικός του Μεσοπολέμου αρκετά μορφωμένος, με γαλλική και ευρωπαϊκή στέρεα παιδεία και προπάντων υγιή και σοβαρή και πολλά αποθεματικά ευαισθησίας. Ο Μήτσος Παπανικολάου όπως μας φανερώνουν οι κριτικές του καταθέσεις διέθετε μία θαυμάσια ικανότητα κριτικής ευελιξίας, μίας διαμορφωμένης στέρεας και πετυχημένης θεώρησης εξέτασης των έργων με μία πλαστικότητα ή αν θέλετε ελαστικότητα στα συμπεράσματά του. Μία κριτική ματιά και μία φωνή του Μεσοπολέμου ισοδύναμη με αυτήν του Κλέωνος Παράσχου, του Πέτρου Χάρη και άλλων σημαντικών φωνών της ελληνικής κριτικής σκέψης όπως ο Βάσος Βαρίκας, ο Ανδρέας Καραντώνης, ο Γιάννης Χατζίνης κλπ., οι οποίες διαμόρφωσαν τα νεότερα πεδία της Κριτικής στην πατρίδα μας στα κατοπινά χρόνια φέρνοντας σε επαφή με τις κριτικές επιλογές του παλαιότερες συγγραφικές φωνές της παράδοσης στο αναγνωστικό φώς των καιρών μας . Αν και κατά χρονικά διαστήματα αγνοήθηκε η παρουσία και προσφορά τους, το λαδάκι της κριτικής λυχνίας τους δεν έσβησε εντελώς. Στο τέλος, τελικά, τίποτε δεν πήγε ούτε πάει χαμένο. Οι υδρορροές του Χρόνου και της μνήμης των φιλότεχνων στάζουν ακόμη το «λάλων ύδωρ» της Κριτικής.

   Όσον αφορά το έργο και την παρουσία του ποιητή Κώστα Καρυωτάκη, στην διαρκή ιστορία των ελληνικών γραμμάτων την αυτοτροφοδοτούμενη πάντα με νέες φωνές, ιδέες και δυνάμεις, ερεθίσματα και εμπειρίες, βιώματα, ερευνητικές εξερευνήσεις, εξακολουθεί να κεντρίζει και να απασχολεί τους φιλολογικούς και καλλιτεχνικούς κύκλους των ημερών μας, τους πανεπιστημιακούς δασκάλους και τις εκπαιδευτικές κοινότητες, να προκαλεί δημόσιους ερμηνευτικούς διαξιφισμούς και σχόλια, λογοτεχνικούς καυγάδες, να γυρίζονται σήριαλ με την περιπέτεια της ζωής του και της όποιας μορφής φιλική σχέση διατηρούσε με την Καλαματιανή ποιήτρια Μαρία Πολυδούρη. Μα, το κυριότερο, να βρίσκεται σαν παρουσία και ποιητική σφραγίδα στην πρώτη γραμμή ή αν θέλετε στις πρώτες σειρές των ποιητικών στασιδιών όπου είναι πάντα προσκεκλημένες οι καταραμένες φωνές της ποίησης όπως οι γάλλοι Αρθούρος Ρεμπώ, Πώλ Βερλαίν, Σαρλ Μπωντλαίρ, Ισιντόρ Ντυκάς και άλλα καταραμένα παιδιά της γαλλικής διανόησης. Ο αμερικανός ποιητής και πεζογράφος Έντγκαρ Άλαν Πόε, και οι δικοί μας Νίκος Καββαδίας, Κατερίνα Γώγου, Νικόλαος Άσημος (ο τραγουδοποιός) κ.ά. Φωνές τραγικές, πονεμένες και τσακισμένες από τους θυελλώδεις, σκοτεινούς ανέμους του αιώνα που πέρασε και δεν κατόρθωσαν να πλέξουν ειρηνικά το υφάδι του βίου τους περιπέτεια ούτε να ξεμπλέξουν τους κόμπους της ατομικής τους Μοίρας. Υπάρξεις γοητευτικές και ταυτόχρονα δραματικές. Νομίζω, από τις δικές μου αναγνώσεις μελετών της ποίησής του, δεν «επιθυμούσε» να μας κληροδοτήσει ποιητικούς απογόνους, δεν ενδιαφέρονταν αν θα μιμηθούν το ύφος της γραφής του, την ποιητική του εικόνα, αν οι επερχόμενες γενιές θα τον συγκρίνουν ή θα τον συναριθμούν με άλλους ποιητές της Γενιάς του. Ο ίδιος πρέπει να γνώριζε την αξία του. Όπως και νάχει και σήμερα ακόμη, που ο αιώνας μας έχει διαφοροποιηθεί από τον αιώνα του στις κοινωνικές μας ανάγκες και ποιητικούς οραματισμούς και τεχνικές μας συνοδοιπορεί στα ποιητικά μας ταξίδια, μας συντροφεύει στις αναμνήσεις μας των χώρων της ποίησης, στέκεται κρυφός παραστάτης στις συγγραφικές μας καταθέσεις. Μας ανεφοδιάζει με τα δικά του εφόδια, οράματα και ιδέες, απόψεις και αντιλήψεις, ξεμπλοκάρει τις μπλοκαρισμένες συνειδήσεις μας, τις ναρκωμένες από τους καταναλωτικούς καιρούς μας. Ο Τριπολιτσιώτης την καταγωγή δημόσιος υπάλληλος ποιητής Κώστας Καρυωτάκης που δεν άντεχε την εργασιακή σκλαβιά και τους ρόλους που του ζητούσαν να ακολουθήσει- κυκλοφορεί ανάμεσά μας είναι ακόμα παρόν, ομοτράπεζος στα ποιητικά τσιμπούσια και στα πνευματικά ξενύχτια της Ελλάδας. Μας δηλώνει την παρουσία του με διάφορους τρόπους ακούγεται η φωνή του από τα σύγχρονα «μεγάφωνα» των ποιητικών δημιουργών νέων σε ηλικία λογοτεχνών. Ο λόγος του στεγάζει αρκετές «σαραβαλιασμένες» υπάρξεις και μαγνητίζει όσους και όσες έρχονται σε επαφή μαζί του.

        Παραθέτω το άρθρο του Μήτσου Παπανικολάου ώστε να κατανοήσουμε για άλλη μία φορά το βάθος και την προβληματική της σκέψης του. Έτσι, σαν μία μικρή ποιητική «συνωμοσία» διαφορετικών γενεών ελλήνων ποιητών και κριτικών φωνών.  

        ΚΩΣΤΑΣ  ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ

του Μήτσου Παπανικολάου

    Είμαστε άνθρωποι των άκρων. Ο μέσος όρος δεν υπάρχει στην Ελλάδα: ή είσαι μεγάλος ή είσαι μηδενικό. Ανάμεσα σ’ αυτά τα δυό δε μεσολαβεί τίποτα. Πρίν από λίγα χρόνια χαλούσε ο κόσμος με τον Καρυωτάκη. Ήταν ο ποιητής, ο μεγάλος, ο μοναδικός, ο αναμενόμενος, ο τρίτος σταθμός στη νεοελληνική ποίηση μετά το Σολωμό και το Καβάφη, ο ποιητής που έπαιρνε ευρωπαϊκή πιά σημασία. Έπειτα ήρθε μιά περίοδος που οι φωνές χαμήλωσαν τον τόνο τους και που το ζήτημα φάνηκε να παίρνει το φυσικό του δρόμο, που ήταν κι ο καλύτερος. Έτσι θα μπορούσε να ελπίζει κανείς ότι τώρα, δέκα χρόνια μετά το θάνατο του Καρυωτάκη, με την ευκαιρία της έκδοσης των «Απάντων» του, η σύγχρονη κριτική, που την παραδέχομαι πολύ πιό εξελιγμένη από την κριτική του 1930, θα τοποθετούσε τον τραγικό αυτό νέο στη θέση που του πρέπει. Είμαστε όμως οι άνθρωποι των άκρων και γι’ αυτό έπρεπε να γκρεμίσουμε τον Καρυωτάκη από κει που τον ανεβάσαμε και να τον ρίξουμε όσο το δυνατόν πιό κάτω.

    Μά, ενώ στην αρχή, τότε δηλαδή που δεν έβγαινε περιοδικό χωρίς να δημιουργήσει γι’ αυτόν ένα διθύραμβο, μιλούσαν άνθρωποι μάλλον ανεύθυνοι- ποιητικοί νεοσσοί των καφενείων χωρίς καμιά κατάρτιση και γνώση, παιδιά πού πρωτογνώριζαν την ποίηση και τα συνάρπαζε το παράδοξο και το καινούργιο πού συναντούσαν στα «Ελεγεία και Σάτιρες», γιατί δεν ήξεραν τίποτε άλλο πιό πέρα απ’ αυτά- σήμερα άρχισαν την επίθεση δυό πραγματικοί διανοούμενοι, δυό άνθρωποι πού ξέρουν να σκέφτονται και να διατυπώνουν τη σκέψη τους, δυό λογοτέχναι με τέλεια κατάσταση κι ευρύτατη γνώση, οι κ.κ. Κ. Θ. Δημαράς και Γιώργος Θεοτοκάς. Θα συνεχίσουν ίσως κι άλλοι, αλλά φαντάζομαι ότι αυτοί δεν θα έχουν το ίδιο κύρος με τους παραπάνω.

   Την αρχή την έκανε ο κ. Δημαράς μ’ ένα σημείωμα στο «Ελεύθερο Βήμα» της 21.2.38. Όταν διαβάσει κανείς το σημείωμα αυτό, καταλαβαίνει πώς όσα γράφει ο κ. Δημαράς ήθελε να τα πει πρίν από καιρό, μα δε τα έλεγε, όχι γιατί θ’ αποτελούσε παραφωνία μέσα στους διθυράμβους αλλά γιατί θα τον εμπόδιζαν ν’ ακουστεί με την προσοχή που έπρεπε. Περίμενε να εξαντληθούν οι υμνητές για να μιλήσει κι αυτός.

   Ο κ. Δημαράς, που πάντα διακρίνεται για το μέτρο του και το συγκράτημά του, αυτή τη φορά μιλάει ανεπιφύλακτα: «Εγώ πιστεύω πώς δεν ήταν κάν ποιητής», «Δεν ευρήκα ούτε ένα στίχο του ποτισμένο με τη θεία εκείνη ουσία που εξαϋλώνει το λόγο για να τον κάνει ποίηση». Και πιό κάτω: «Μας συγκινεί ο Καρυωτάκης, αλλά όχι αισθητικά». «Ματαίως θα προσπαθήσει κανείς να ανιχνεύσει ποίηση μέσα στους στίχους αυτούς», «Το διάβασμα των στίχων του δεν μας δίνει καμιά μέθη ποιητική», κλπ.

   Και, παίρνοντας έναν αρνητικό, καθώς λέει, τρόπο, για ν΄ αποδείξει την άποψή του- τη στάση των κριτικών του Καρυωτάκη, που μιλούν άλλος για την απαισιοδοξία του, άλλος για τη φιλοσοφία του και άλλος για το στίχο του, χωρίς, όμως, κανένας να μιλάει για την ίδια την ποίησή του- καταλήγει στο συμπέρασμα πώς από τον Καρυωτάκη έλειπε «το πνεύμα της ποιήσεως» που είναι αποτέλεσμα θέλησης του ποιητού ή δωρεάς της χάριτος- πράγμα πού, κατά τη γνώμη μου, είναι σχεδόν το ίδιο.

   Μά, παραδόξως έπειτα απ’ όλα αυτά, αμέσως πιό κάτω ο κ. Δημαράς προσθέτει:

    Ο Καρυωτάκης αντιπροσωπεύει μέσα στη φιλολογία μας τη γενιά του ολόκληρη: τίτλος μεγάλος που του εξασφαλίζει την αθανασία’ άς μη προσπαθούμε λοιπόν να στολίσουμε τη δόξα του με ποιητικές δάφνες πού δεν του ανήκουν.

   Όλ’ αυτά τα εγκρίνει και τα επιδοκιμάζει κι ο κ. Θεοτοκάς στο άρθρο του που δημοσιεύτηκε στο περασμένο φύλλο των «Νεοελληνικών Γραμμάτων». Παραλείπω μάλιστα να δώσω περίληψή του γιατί οι αναγνώστες του περιοδικού το έχουν πρόχειρο. Τα ξεχωριστά σημεία του άρθρου του κ. Θεοτοκά είν’ εκεί όπου χαρακτηρίζει τον Καρυωτάκη ως καλλιτέχνη με λιγοστή καλλιέργεια καθώς επίσης κι εκεί που γράφει ότι, αν ψάξουμε στη γενεά του Καρυωτάκη, θα βρούμε τρείς-τέσσερις, ίσως και περισσότερους ποιητές που είναι ασφαλώς καλύτεροι καλλιτέχνες απ’ αυτόν. Κατά τα άλλα συμφωνεί με τον κ. Δημαρά, κι ίσως τον ξεπερνάει.

   Πρίν απαντήσω, θα προσπαθήσω να τοποθετήσω τον εαυτό μου απέναντι στον Καρυωτάκη. Ομολογώ ότι οι έξαλλοι ενθουσιασμοί για τα ποιήματά του δεν μ’ είχαν παρασύρει ποτέ. Τα αγαπούσα και τα θεωρούσα ως τα καλύτερα και τα πιό αντιπροσωπευτικά της περιόδου 1910-1930. Πρίν από λίγους μήνες μάλιστα σ’ ένα άρθρο μου για το Λαφόργκ που δημοσιεύτηκε στα «Νεοελληνικά Γράμματα», τονίζοντας την επίδραση που είχε ο Γάλλος αυτός ποιητής στη νεοελληνική ποίηση, έγραφα:

    Μά πιό ζωηρή, πιό βαθειά, είναι η επίδραση του Καρυωτάκη, που την ανακάτεψε με την επίδραση όλων των Γάλλων ποιητών του τέλους του περασμένου αιώνα, από τον Μπωντλαίρ, ώς τον Τουλέ, για να μας δώσει ένα έργο πού, παρ’ όλη τη γοητεία του, μπορεί να του αμφισβητήσει κανείς την προσωπικότητα. Ο Καρυωτάκης, ποιητής με σπουδαία χαρίσματα βρισκόταν, όταν πέθανε τόσο νέος, στην περίοδο του σχηματισμού που περνάει κάθε ποιητής. Δεν είχε κατορθώσει ακόμα να βρει τον εαυτό του και πάλευε μ’ αγωνία να τον ανακαλύψει μεσ’ από τους ξένους ποιητές πού νόμιζε πώς του συγγένευαν. Έτσι το έργο του δεχόταν την επίδρασή τους τόσο έντονη και κυριαρχική, ώστε να σκεπάζει την ίδια του τη φωνή. Η αφομοίωση γινόταν βέβαια αριστοτεχνικά, μα αυτό δεν εμποδίζει όταν διαβάζουμε τα «Νηπενθή» ή τα «Ελεγεία και Σάτιρες», να νομίζουμε πώς ακούμε φωνές ακουσμένες κιόλας από τον Μπωντλαίρ ή τον Λαφόργκ. Αυτό που σώζει τον Καρυωτάκη και το έργο του είναι η τεχνική του, απόλυτα προσωπική αυτή, πρωτότυπη κι ιδιόρρυθμη, κι ακόμα η ιδιοσυγκρασία του, συγγενική με τους ποιητές πού το επηρέασαν και που τον έκανε ν’ αφομοιώσει την επίδραση, ν’ αποφύγει τη μίμηση και να μας συγκινήσει.

   Αυτή ήταν η γνώμη μου για τον Καρυωτάκη και, φυσικά, δεν έχει αλλάξει μέσα σε λίγους μήνες. Δε διαφέρει κατά ένα μέρος σχεδόν καθόλου απ’ αυτό που λέει κι ο κ. Δημαράς:

   Σε κάθε του ποίημα μπορούμε χωρίς σοφία κι έρευνα μεγάλες να σημειώνουμε το όνομα του δικού μας (;) ή του ξένου ποιητού από τον οποίο εκάστοτε επηρεάζεται. Αλλά ήταν δέκτης ευαισθησίας καταπληκτικής που συγκέντρωνε μέσα του όλες τις διάχυτες τάσεις και ροπές της γενεάς του, τις αποκρυστάλλωσε  και τους έδωσε τελειωτική μορφή.

   Μα η ταυτότητα στις απόψεις μου περιορίζεται μόνο εκεί. Γιατί ο κ. Δημαράς αρνιέται κάθε ποιητική  αξία του Καρυωτάκη, πράγμα που δεν μπορώ να το παραδεχτώ. Και για να δικαιολογήσω τη γνώμη μου θα μεταχειριστώ τον ίδιο αρνητικό τρόπο που χρησιμοποιεί κι εκείνος.

   Ο Καρυωτάκης δεν είναι κάν ποιητής και όμως αντιπροσωπεύει στη φιλολογία μας τη γενεά του ολόκληρη και γι’ αυτό θα μείνει αθάνατος- έτσι λέει ο κ. Δημαράς. Μα δεν λέει καθόλου πώς συμβιβάζεται αυτό. Με ποιους τίτλους θα εξασφαλίσει ο Καρυωτάκης την αθανασία; Τί ήταν αφού δεν ήταν ποιητής; Και με ποιό δικαίωμα μπορεί ν’ αντιπροσωπεύει  μιά εποχή ένας άνθρωπος που έγραψε στίχους χωρίς ποίηση, ένας επιδέξιος θεματογράφος στιχουργός, για να πω αυτό που δεν λέει ούτε ο κ. Δημαράς;

   Ο κ. Δημαράς σε πολλά σημεία του άρθρου του έρχεται σε αντίθεση με τον ίδιο τον εαυτό του, με όσα δηλαδή γράφει πιό πάνω ή πιό κάτω, γιατί δεν μπορώ να καταλάβω πώς μπορεί ένας ποιητής χωρίς ποίηση (αν μπορεί να γίνει αυτό) να καταλάβει θέση τόσο σημαντική σε μιά λογοτεχνία όπως αυτή που θα πάρει ο Καρυωτάκης σύμφωνα με το τέλος του άρθρου του κ. Δημαρά. Εγώ τουλάχιστον δεν ξέρω κανέναν ποιητή χωρίς ποίηση, πού να κέρδισε την αθανασία. Αν ξέρει κανένας άλλος, θα μ’ υποχρέωνε να μου τον αναφέρει. Αν δεν υπάρχει ποίηση στο έργο του Καρυωτάκη, τότε ποιά είναι η αξία του; Πού βρίσκεται; Φιλοσοφία, σαρκασμός, ανθρώπινος πόνος κλπ. μέσα σ’ ένα ποίημα χωρίς ποίηση δε μπορούν να υπάρχουν ή, καλύτερα, δε μπορούν, κι αν υπάρχουν, να πάρουν την σημασία που θα τους δώσει το δικαίωμα ν’ αντιπροσωπεύουν μιά εποχή. Τί θα ήταν το έργο του Σολωμού χωρίς την ποίηση; Στίχοι πατριωτικοί, στίχοι που δεν θα έδιναν κανένα ρίγος από το Εικοσιένα, που θα το υποβιβάζανε ίσως και δε θα μας συγκινούσαν ποτέ με λυρική εντύπωση, με την υψηλότερη δηλαδή μαρτυρία μιάς εποχής.

   Η ποίηση του Καρυωτάκη δεν ήταν αγνή, λέει ο κ. Δημαράς. Μά ποιά είναι η αγνή ποίηση, που αρχίζει και που τελειώνει; Αρχίζει από το Βαλερύ ή από τον πρώτο ποιητή του κόσμου; Άς μή παρασυρόμαστε από θεωρίες, ωραίες και σωστές για λίγα χρόνια, που γκρεμίζονται γρήγορα από τις αντίθετες θεωρίες, ωραίες και σωστές κι αυτές. Διάβασα αυτές τις μέρες ένα τελευταίο βιβλίο των αρχηγών του συρρεαλισμού Μπρετόν και Ελυάρ «Σκέψεις απάνω στην ποίηση», όπου, παίρνοντας ένα προς ένα, όλους τους αφορισμούς του Βαλερύ για την ποίηση, τους κάνουν να λένε, αλλάζοντας μιά δυό λέξεις στο κείμενό τους, τα εντελώς αντίθετα πράγματα. Τόσο, όμως, ο Βαλερύ όσο κι οι δυό συρρεαλιστές λένε ωραιότατα και μοναδικά πράγματα πού γοητεύουν.

   Η ποίηση είναι πάντα αγνή, όπου υπάρχει ποίηση. Ίσως στον Καρυωτάκη να μην υπάρχει ο πυκνός και συνεχής εκείνος λυρισμός, ο ηλεκτρισμός του ποιήματος, που μεταμορφώνει τις λέξεις, που απλώνει ως το άπειρο κι εκμηδενίζει τα κοινά νοήματα, που δημιουργεί την ποιητική μαγεία. Μα σε ποιόν άλλο Έλληνα ποιητή υπάρχει; Ίσως μόνο στα τελευταία ποιήματα του Σολωμού, σε μερικά του Καβάφη και σε τρία τέσσερα του Παπατσώνη. Μα γι’ αυτό πρέπει ν’ αρνηθούμε όλους τους άλλους; Οι μεγάλοι ποιητές είναι σπάνιοι. Μα, εκτός από τους μεγάλους, υπάρχουν κι οι καλοί. Όχι μετριότητες. Αυτές στην ποίηση δε χωρούν. Καλοί με την απόλυτη έννοια της λέξεως. Σ’ αυτούς ο λυρισμός είναι ίσως λιγότερο βαθύς, πιό αραιός, σκορπισμένος εδώ κι εκεί, αυτό, όμως, δεν τον εμποδίζει να γίνεται μερικές φορές τόσο οξύς ή τόσο γλυκός ώστε να ομορφαίνει και τα μέρη του ποιήματος όπου δεν υπάρχει καθόλου.

    Αυτό συμβαίνει με τον Καρυωτάκη. Έχει, βέβαια, στίχους κοινούς, στίχους χωρίς καμιά ποίηση ίσως, μα έξαφνα μιά κραυγή ξεπετιέται, ένα επιφώνημα ακούγεται ή βλέπουμε μιά εικόνα τόσο καλά αρπαγμένη από τη στιγμιαία ζωή, ώστε ξεχνάμε αμέσως κάποια δυσφορία που μας προκάλεσαν οι προηγούμενοι στίχοι και, φωτισμένους από την αντανάκλαση του λυρισμού, τους δικαιολογούμε.

   Ο Καρυωτάκης εξάλλου- αν και ο κ. Θεοτοκάς λέει το αντίθετο- είχε μιά καλλιέργεια μοναδική ίσως στην εποχή του. Όχι μόνο την κατάρτιση που πρέπει να έχει κάθε ποιητής (κι αυτό το βεβαιώνω γιατί τον γνώρισα), αλλά ήταν προικισμένος και με την καταπληκτική εκείνη διαίσθηση που κάνει κανένα να μαντεύει και όσα δεν ξέρει, και που μόνοι οι πραγματικοί καλλιτέχνες την έχουν. Όλα τα ρεύματα του πρώτου τετάρτου του αιώνα μας, όλο το χάος των ιδεών που προηγήθηκε μιάς μεταβολής χωρίς προηγούμενο, βρήκαν αντίχτυπο σ’ αυτόν και τον μπέρδεψαν ίσως μέσα σ’ έναν λαβύρινθο, όπου μ’ αγωνία έψαχνε να βρει το δρόμο του. Από την πρόοδο, όμως, που βλέπουμε στα τελευταία του ποιήματα, καταλαβαίνουμε ότι τον έβρισκε, έστω και μέσα στο σκοτάδι.

   Θυμούμαι την «Αισιοδοξία» του, που δημοσιεύτηκε μετά το θάνατό του. Στο ποίημα αυτό ο Καρυωτάκης έχει προχωρήσει πολύ πιό πέρα απ’ τα «Ελεγεία και Σάτιρες», είναι μεταμορφωμένος. Η αγωνία του δεν έχει πιά τον ανυπόφορο εφιαλτικό χαρακτήρα μερικών άλλων του ποιημάτων. Εδώ ανακουφίζει και, μπορώ να πω, ικανοποιεί τον αναγνώστη. Κι αυτό γιατί υπάρχει ο πυκνός λυρισμός που ανέφερα παραπάνω, γιατί, όσο προχωρούσε μέσα στην ποίηση, έκανε λαμπρές ανακαλύψεις, που θα τον οδηγούσαν ίσως μιά μέρα στη λύτρωση με το λυρισμό. Μά αυτός προτίμησε τη λύτρωση με το θάνατο.

     ΜΗΤΣΟΣ  ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ

Κώστας Καρυωτάκης, ο ποιητής μιάς γενιάς, περιοδικό Νεοελληνικά Γράμματα τχ. 69/26-3-1938, σ.5,11. Και, σελίδες 61-66 στο Μήτσος Παπανικολάου, κριτικά. Επιμέλεια Τάσου Κόρφη, εκδόσεις Πρόσπερος, Αθήνα 1980.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

12/11/2026