Απάντηση του Γιώργου Σεφέρη σε ερώτηση του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν

 ΤΖΕΝΗ ΜΑΣΤΟΡΑΚΗ (21/2/1949-30/7/2024)

                 Μνήμη

   Στις 30 Ιουλίου συμπληρώθηκαν δύο χρόνια από την απώλεια της ελληνίδας ποιήτριας και μεταφράστριας μία από τις σημαντικότερες ποιήτριες της Γενιάς του 1970 Τζένης Μαστοράκη. Στην μνήμη της τα Λογοτεχνικά Πάρεργα, αφιερώνουμε ένα ακόμα σημείωμα για τον Σουηδό σκηνοθέτη και συγγραφέα Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Την Ερώτησή του (διαπίστωσή του;;) στον βραβευμένο πρώτο Έλληνα ποιητή μας, τον Μικρασιάτη Γιώργο Σεφέρη και την Απάντησή του, ή μάλλον, την σιωπή του!!!!

    Η Ερώτηση του Ingmar Bergman:

[Γιατί είναι ασήμαντη η σημερινή Ελλάδα]

περιλαμβάνεται στον Τρίτο τόμο Παραλειπόμενα (1932-1971) του βιβλίου ΔΟΚΙΜΕΣ του Γιώργου Σεφέρη εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 1992, σελίδες 172-173, με σχέδιο εξωφύλλου του εικαστικού Γιάννη Μόραλη. Την Φιλολογική Επιμέλεια της πολυσέλιδης έκδοσης- ο τόμος έχει 420 σελίδες-, και τα ΕΠΙΛΕΓΟΜΕΝΑ είχε ο ποιητής, δοκιμιογράφος, κριτικός λογοτεχνίας ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ, ο οποίος έφυγε πρόσφατα από κοντά μας. Πληροφορούμαστε από τον κολοφώνα «Ο ΤΡΙΤΟΣ ΤΟΜΟΣ (ΠΑΡΑΛΕΙΠΟΜΕΝΑ) ΤΩΝ ΔΟΚΙΜΩΝ ΤΟΥ Γ. ΣΕΦΕΡΗ ΜΕ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΤΟΥ Δ. ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟΙΧΕΙΟΘΕΤΗΘΗΚΕ ΣΤΗ ΜΟΝΟΤΥΠΙΑ ΑΦΩΝ ΠΑΛΗΒΟΓΙΑΝΝΗ ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΘΗΚΕ ΚΑΙ ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΣΤΟ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟ ΜΑΝΟΥΤΙΟΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ Γ. ΜΑΝΟΥΣΑΡΙΔΗ ΜΕ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΞΗ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟΥ ΤΗΣ ΚΩΣΤΟΥΛΑΣ  ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗ ΤΟΝ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟ ΤΟΥ 1992 ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΗΣ ΕΚΔΟΤΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΙΑΣ ΙΚΑΡΟΣ».

   Τα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ του Γ΄ τόμου χωρίζονται σε τρία μέρη. Α΄, Β΄, και ΕΠΙΜΕΤΡΟ. Περιλαμβάνει ακόμα Εκδοτικό Υπόμνημα, Επιλεγόμενα του Επιμελητή και Ευρετήριο.

Το πρώτο μέρος, και το μεγαλύτερο σε έκταση σελίδων 9-266 περιλαμβάνει μικρά και εκτενέστερα κείμενα του Γιώργου Σεφέρη, τεχνοκριτικά, φιλολογικά και για την τέχνη, και κείμενά του ιστορικά, πολιτικά, γλωσσικά κλπ. Στην Γαλλική, σ. 56, σ.80 και Αγγλική γλώσσα, σ. 113. Πολλά από τα Σεφερικά Κείμενα έχουν κυκλοφορήσει και σε αυτόνομες εκδόσεις- «Για τον Κινηματογράφο», «Χειρόγραφο ‘68» κλπ. Έχουν δημοσιευθεί σε διάφορα περιοδικά και σχολιασθεί. Οι χρονολογίες των Κειμένων- όσες εντοπίζονται που είναι και οι περισσότερες, κυμαίνονται από το 1932 έως το 1971. Διαβάζουμε φιλολογικές παρατηρήσεις για τον Ορφικό ποιητή Άγγελο Σικελιανό, την Ιθάκη του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη αλλά και το Υστερόγραφο στη δοκιμή «Κ. Π. Καβάφης, Θ. Σ. Έλιοτ παράλληλοι», για τον Θεσσαλονικιό πεζογράφο Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη (οι ώρες της «Κυρίας Έρσης») τον διεθνούς φήμης διευθυντή ορχήστρας Δημήτρη Μητρόπουλο, την σημαντική πεζογράφο Μέλπω Αξιώτη, τον Κύπριο ζωγράφο Διαμαντή, «τα ζωγραφικά σχόλια στον Γιάννη Μόραλη, την Ωραία Ελένη, το «Σήμα» του Άγγελου Σεφεριάδη, τον Μαρσέλ Προύστ. Τα ιστορικά επετειακά του για την 28^η Οκτωβρίου, τον αγώνα των Ελλήνων ενάντια στον Γερμανό κατακτητή τα χρόνια της Σκλαβιάς, και φυσικά, την γνωστή «Δήλωση» του Νομπελίστα μας ποιητή ενάντια στην Δικτατορία του 1967. Ο γνωστός πεζογράφος Ρόδης Ρούφος μεταφράζει ένα του κείμενο. Σε αυτήν την πρώτη χορεία του Α΄ μέρους περιλαμβάνεται και η απάντησή του στον Σουηδό σκηνοθέτη Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Αξιοσημείωτο είναι μεταξύ άλλων ότι ο Γιώργος Σεφέρης, δεν είχε μόνο φιλολογικές ανησυχίες, ενδιαφέρθηκε για θέματα τέχνης-ζωγραφικής αλλά και για την Έβδομη Τέχνη. Ενδέχεται να είναι από τους λίγους της Γενιάς του 1930 που μίλησε για τον Κινηματογράφο αν δεν κάνω λάθος.

  Το Β΄ μέρος περιλαμβάνει  8 Κείμενά του με Σημειώσεις. Εδώ η Σκέψη και οι απόψεις του Γιώργου Σεφέρη περιστρέφεται σε «περισσότερο» ειδικά φιλολογικά (περί Κριτικής, Ελληνικής παιδείας) και περί Ελληνισμού και περί Ελληνικής παράδοσης θέματα (την σχέση της Ελλάδος έναντι της Ευρώπης), στέλνει απαντητικές επιστολές σε λογοτεχνικά περιοδικά «Νέα Εστία», τον κριτικό Ανδρέα Καραντώνη, τον δοκιμιογράφο και πεζογράφο Ι. Μ. Παναγιωτόπουλο, διαβάζουμε το κείμενό  του για τον Στρατηγό Μακρυγιάννη, που, αν δεν κάνω λάθος, είναι ο μόνος από τους Ήρωες του 1821, της Εθνεγερσίας, με τον οποίο ασχολήθηκε ο Γιώργος Σεφέρης. Εξαιτίας όπως φαίνεται του γεγονότος της Ελληνικής λαϊκής Λαλιάς, στις γλωσσικές αναζητήσεις του Νομπελίστα μας ποιητή για υιοθέτηση μιας σύγχρονης ομιλούμενης Ελληνικής. Ερωτόκριτος ή Μακρυγιαννικά Απομνημονεύματα!!!

    Εδώ θα ήθελα να σταθώ και να αντιγράψω ένα μικρό απόσπασμα της σελίδας 289 των σκέψεών του πάνω στην [Ελληνική και ευρωπαϊκή παιδεία]. Θεωρώ σαν Σεφερικός αναγνώστης ότι αυτά που μας λέει είναι μία έμμεση απάντηση σε όσους δυτικοευρωπαίους-και στον Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, λογίους και καλλιτέχνες εκφράζουν τις ενστάσεις τους έναντι της σύγχρονης εικόνας της Ελλάδος στην εποχή τους.

[… «Το δίλημμα είναι αμείλικτο: είτε θ’ αντικρίσουμε το δυτικό πολιτισμό, που είναι κατά μέγα μέρος και δικός μας, μελετώντας με λογισμό και με νηφάλιο θάρρος τις ζωντανές πηγές του- κι αυτό δε βλέπω πώς μπορεί να γίνει αν δεν αντλήσουμε τη δύναμη από τις δικές μας ρίζες και χωρίς ένα συστηματικό μόχθο για τη δική μας παράδοση’ είτε θα του γυρίσουμε τις πλάτες και θα τον αγνοήσουμε, αφήνοντάς τον να μας υπερφαλαγγίσει, με κάποιον τρόπο από τα κάτω, με την βιομηχανοποιημένη, την αγοραία, τη χειρότερη μορφή της επίδρασής του»….] Το παράθεμα προέρχεται από τον Δεύτερο Πρόλογο στην «Έρημη Χώρα», βλ. Δοκιμές, Β΄, σ.27-29. Βλέπε Σημειώσεις σ. 312.

    Τα σημερινά συμπεράσματα εν έτη Αύγουστος του 2026 και η σημερινή ελληνική μας πολιτική και καλλιτεχνική πραγματικότητα και ο ιδεολογικός και πνευματικός προσανατολισμός μας ας μείνουν ξεχωριστά για τον καθένα και κάθε μία αναγνώστη- αναγνώστρια ακόμα αναπάντητα.

 Στο ΕΠΙΜΕΤΡΟ των σελίδων 313-371, ο καθηγητής Γιώργος Π. Σαββίδης, ο οποίος επιμελήθηκε έργα του ποίηση, μελέτες κλπ. ο ποιητής και μεταφραστής Στρατής Πασχάλης, ο δοκιμιογράφος και κριτικός Νάσος Δετζώρτζης και ο επιμελητής του Γ΄ Τόμου ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος μεταφράζουν 5 ‘’σκόρπια’’ Σεφερικά κείμενα διαφορετικής θεματολογίας και προβληματικής.

  Επιπρόσθετα ο καθηγητή Γιώργος Π. Σαββίδης κάνει αναφορά στον σκηνοθέτη Bergman στην ταινία του «Η Νύχτα των Σαλτιμπάγκων» (1953) στο κείμενό του «Με του τσίρκου τους παλιάτσους» σ. 51, στον τόμο «Εφήμερον Σπέρμα (1973-1978), εκδόσεις Ερμής, Αθήνα 1978.

   Δεν χρειάζεται να τονίσουμε την χρησιμότητα των επιλεγομένων του Δημήτρη Δασκαλόπουλου και φυσικά το ελληνόγλωσσο και ξενόγλωσσο ευρετήριο.

   Θεώρησα σκόπιμο πριν αντιγράψω την μακροσκελή Ερώτηση του Σουηδού Σκηνοθέτη Ίνγκμαρ Μπέργκμαν στον Έλληνα ποιητή Γιώργο Σεφέρη να δώσω το τι μας αναφέρεται στην σελίδα 387 του Εκδοτικού Υπομνήματος:

   [Γιατί είναι ασήμαντη η σημερινή Ελλάδα]

  Πρώτη ελληνική δημοσίευση στο περιοδικό Ο Ταχυδρόμος, 3 Απριλίου 1965, σ.22-23, με εισαγωγικό σημείωμα του Γ. Π. Σ(αββίδη) και τίτλο: Γιατί είναι ασήμαντη η σημερινή Ελλάδα; Ρωτάει ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Είναι τάχα ασήμαντη; Απαντούν τρεις κορυφαίοι Σουηδοί και ο Γιώργος Σεφέρης». Όλες οι απαντήσεις τυπώθηκαν στο πρόγραμμα της θεατρικής παράστασης της τραγωδίας του Ευριπίδη Ιππόλυτος, που ανέβασε το Βασιλικό Δραματικό Θέατρο της Στοκχόλμης στις 29 Ιανουαρίου 1965, σε σκηνοθεσία Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Το ερώτημα του Μπέργκμαν διαβιβάστηκε τηλεγραφικώς σε αγγλική γλώσσα, στον Σεφέρη και ήταν το ακόλουθο:

Η σημερινή Ελλάδα δεν κατέχει ηγετική θέση στα πολιτισμικά μας πράγματα. Η παρακμή ενός πολιτισμού αυτή καθεαυτή δεν είναι κάτι το αξιοσημείωτο. Είναι όμως αξιοσημείωτο το γεγονός ότι ο ελληνικός πολιτισμός εξακολουθεί να επιβιώνει σε κάθε προοδευτική κοινωνία. Τα ιδανικά που χαρακτήριζαν την αρχαία Αθήνα εξακολουθούν να είναι η βάση για ό,τι αποκαλούμε σήμερα δημοκρατία, επιστήμη, τέχνη. Πού οφείλεται, κατά τη γνώμη σας, το γεγονός ότι είναι τόσο ασήμαντη η συμβολή της σημερινής Ελλάδας στα πολιτισμικά μας θέματα;

   Στο ερώτημα του Μπέργκμαν απάντησαν, εκτός του Σεφέρη, και οι Σουηδοί: Tore Browaldh, οικονομολόγος και διοικητής τράπεζας’ Krister Hanell, καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας και αρχαίας ιστορίας (είχε λάβει μέρος στις ανασκαφές της Ασίνης στα 1926)’ Torsten Tegner, συγγραφέας και αθλητικογράφος, σημαίνουσα προσωπικότητα στο χώρο του σουηδικού αθλητισμού.

   Η σεφερική απάντηση ξανατυπώθηκε στο περ. Αιολικά Γράμματα ΙΑ΄ (Ιούλ- Αύγ. 1981), σελ. 291 (αφιέρωμα Σεφέρη).  

   Αντιγράφουμε την Σεφερική Απάντηση

[Γιατί είναι ασήμαντη η σημερινή Ελλάδα]

   ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΣΑΣ δεν είναι εύκολο, γιατί δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Είναι όμοιο με άλλα προβλήματα που κάθε στοχαστικός άνθρωπος πρέπει να έχει θέσει στον εαυτό του: λ.χ. γιατί η Αγγλία γέννησε έναν μονάχα Σαίξπηρ ή γιατί η Ιταλία γέννησε έναν μονάχα Ντάντε;

   Είναι φανερό πώς μέσα στα περιθώρια καιρού και χώρου που προσδιορίζει το τηλεγράφημά σας, δεν είναι δυνατό να δώσω πραγματικά ικανοποιητική απάντηση. Η πρόχειρη και βιαστική απάντησή μου περιορίζεται σε τρία σημεία:

α) Μπορεί ο σύγχρονος κόσμος, εννοώ στο σύνολό του, να έχει ανοίξει στον αστροναύτη τους αστρικούς δρόμους, μπορεί να έχει συσσωρεύσει, σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, έναν υπέρογκο-και πιθανότατα επικίνδυνο-όγκο επιστημονικών γνώσεων, αλλά από πολλές πλευρές δεν έφτασε τη στάθμη των αρχαίων. Δεν μπόρεσε να παρουσιάσει έναν Όμηρο ή έναν Αισχύλο, ένας Ηράκλειτο ή έναν Πλάτωνα.

  β) Τη σύγχρονη Ελλάδα πρέπει να την κρίνουμε μέσα στις αναλογίες του σύγχρονου κόσμου (ιστορικές, πλουτοπαραγωγικές, πληθυσμιακές κ.λ.) και, για να είμαι πολύ σύντομος, πρέπει να μην ξεχνούμε πώς είναι ένας τόπος που δοκιμάστηκε επί τέσσερις αιώνες από τη χειρότερη ξένη σκλαβιά που γνώρισε λαός της γης, και με τις πιό καταστρεπτικές συνέπειες.

   γ) Από τον καιρό που ελευθερώθηκε ένα μικρό μέρος της (μόλις το τρίτο του σημερινού εδάφους) με πληθυσμό, στα 1828, 750 χιλιάδες ψυχές, η Ελλάδα είχε να υπομείνει ατέλειωτους πολέμους, χωρίς να λησμονήσω τον τελευταίο.

   Και τώρα συλλογίζομαι τη Σουηδία που από τα 1813 χαίρεται χωρίς διακοπή τα αγαθά της ειρήνης. Και συλλογίζομαι ακόμη τον Άγγλο ιστορικό που παρατήρησε ότι οι ιστορικοί που έζησαν σε καιρούς ευημερίας και ειρήνης δεν είναι συνήθως επιτυχείς όταν κρίνουν περιόδους πολέμων και δυστυχίας;

      ΓΙΩΡΓΟΣ  ΣΕΦΕΡΗΣ [1964]

    Διπλωμάτης καριέρας ο νομπελίστας μας ποιητής Γιώργος Σεφέρης, εύστοχες διπλωματικές απαντήσεις κατείχε να δίνει σε όσους Δυτικούς αντιμετώπιζαν τους Έλληνες ως «φτωχούς συγγενείς». Και η συλλογιστική και οι απαντήσεις του δεν περιορίζονταν αποκλειστικά σε ζητήματα και ερωτήματα από πηγές μόνο φιλολογικές και πνευματικού ενδιαφέροντος αλλά είχε γνώσεις ιστορικές και ευρωπαϊκής διπλωματίας. Αναγνωρίζοντας τις Ιστορικές δυσκολίες της Ελλάδος από την περίοδο της Αρχαιότητας μέχρι των ημερών του, την γεωγραφική της θέση, τα σύνορά της που σε κάθε πολεμική επιχείρηση διευρύνονταν, τον εσωτερικό πληθυσμό της που αύξανε σταδιακά και άλλες αντίξοες συνθήκες. Οι ειρηνικές περίοδοι της πατρίδας μας μέσα στην Παγκόσμια Ιστορία της Ανθρωπότητας χρονολογικά ήσαν ελάχιστες σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές και δυτικές εθνότητες και κράτη όπως πχ. το Σουηδικό βασίλειο. Ενδέχεται, συλλογίζομαι, ότι η Ερώτηση του διάσημου και βραβευμένου Ingmar Bergman να οφείλεται στο γεγονός ότι πέρα από σκηνοθέτης και σεναριογράφος υπήρξε και σημαντικός συγγραφέας και λέγονταν όπως μας λένε οι Βιογράφοι του να έπρεπε να προταθεί για το Βραβείο Νομπέλ Λογοτεχνίας. Εξάλλου, λίγα χρόνια αργότερα, η μικρή χώρα μας στο νότιο μέρος της Βαλκανικής χερσονήσου, βγαίνοντας από ένα επτάχρονο στρατιωτικό καθεστώς που και η φίλη χώρα Σουηδία βοήθησε τους αντιστασιακούς εξόριστους έλληνες και ελληνίδες του εξωτερικού, θα προσφέρει ένα δεύτερο Βραβείο Νόμπελ με το έργο του Οδυσσέα Ελύτη. Θα τιμηθεί η χώρα μας για δεύτερη φορά, και αυτό δεν είναι ούτε χωρίς σημασία ούτε λίγο. Για να μην μνημονεύσουμε και των παλαιότερων γενεών ποιητές όπως ο Κωστής Παλαμάς, ο Νίκος Καζαντζάκης και άλλοι που προτάθηκαν αλλά οι πολιτικές καταστάσεις και ιδεολογικοί διαξιφισμοί της εποχής απέτρεψαν την βράβευσή τους.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

6 Αυγούστου 2026