Μεταφραστική Μνήμη Ζήσιμου Λορεντζάτου

 

Μεταφραστική Μνήμη Ζήσιμου Λορεντζάτου

(Αθήνα 25 Ιουνίου 1915- 3 Φεβρουαρίου 2004)

     ΜΟΙΡΟΛΟΪ ΤΟΥ ΦΡΟΥΡΟΥ ΣΤΑ ΣΥΝΟΡΑ

Στην Πύλη του Βοριά, ο αγέρας φυσάει τινάζοντας την άμμο,

Μονάχος από τότε που υπάρχει κόσμος μέχρι τώρα!

Πέφτουν δέντρα, με το φθινόπωρο τα χόρτα κιτρινίζουν.

Σκαρφαλώνω πύργους και πύργους

     βιγλίζοντας τη γη των βαρβάρων:

Ρημαγμένο κάστρο, ουρανός, έρημος τόπος.

Δεν έμειναν τειχιά σε τούτο το χωριό.

Κόκαλα που τα ξάσπρισαν χίλιες παγωνιές,

Σωροί αψηλοί, που τους σκεπάζουν δέντρα και χορτάρι’

Ποιός έφερε όλα τούτα;

Ποιός έφερε τον φλογερόν αυτοκρατορικό παροξυσμό;

Ποιός έφερε το στράτεμα με τα ταμπούρλα και τα τουμπελέκια;

Οι βάρβαροι βασιλιάδες,

Μιά πρόσχαρη άνοιξη, γύρισε σε φθινόπωρο αιματόβρεχτο,

Έν’ αλαλητό πολεμιστάδων, άπλωσαν στο μεσανό βασίλειο,

Τριακόσιες εξήντα χιλιάδες,

Και θλίψη, θλίψη βροχή.

Θλίψη να πας, και θλίψη, θλίψη να γυρίσεις.

Όσο βλέπει το μάτι ρημαγμένοι κάμποι,

Κι απάνω τους δεν έχει πιά γιούς του πολέμου,

    Άντρες δεν έχει για την άμυνα και το

         γιουρούσι.

Ά, πώς θα μάθετε τη μαύρη θλίψη στου Βορρά την Πύλη,

Με τ’ όνομα του στρατηγού Ριχόκου απολησμονημένο,

Κι εμάς τους φύλακες φαγωμένους απ’ τις τίγρεις.

          Ριχάκου

Έζρα Πάουντ, ΚΑΤΑΗ, σελ.35-36

Ζήσιμος Λορεντζάτος, ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ, εκδόσεις ΙΚΑΡΟΣ, Αθήνα 2014

Σχετικά:

Στις 25 Ιουνίου (πριν τρείς μέρες) συμπληρώθηκαν 111 χρόνια από την γέννηση του σημαντικότερου ίσως Έλληνα στοχαστή και δοκιμιογράφου του εικοστού αιώνα Ζήσιμου Λορεντζάτου (Αθήνα 25/6/1915-3/2/2004). Του «ακατάτακτου» διανοούμενου όπως τον χαρακτήρισαν μελετητές του, βλέπε κριτική στην εφημερίδα “LIFO” του Νίκου Μπακουνάκη για την έκδοση του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων που προλόγισε ο συγγραφέας και επιμελητής Σταύρος Ζουμπουλάκης. Τα Λογοτεχνικά Πάρεργα και ο γράφων, συχνά μνημονεύουν την πνευματική του παρουσία, μεταφέρει μέσα στα δημοσιεύματά του ιδέες και απόψεις του, θέσεις και ερωτήματά του για την ιστορική διαδρομή του Ελληνισμού και τους εκπροσώπους του, τους κρίκους συνέχειας της Ελληνικής Παράδοσης μέσα στην ροή του Χρόνου και τους κύκλους της Ιστορίας. Στις 2 Ιουνίου του 2019 ιδιαίτερα, αντιγράψαμε το «ΑΛΦΑΒΗΤΑΡΙ» του που περιλαμβάνει τα 24 ΧΑΙ- ΚΟΥ του, δίχως να περιοριζόμαστε στις αναφορές μας από την συγκεκριμένη χρονολογία. Τους τελευταίους μήνες ασχολούμενοι και διαβάζοντας παλαιότερες και νεότερες μεταφράσεις του κλασικού αρχαίου έργου «Περί Ύψους» του Λογγίνου, πιάσαμε εκ νέου στα χέρια μας και το μελέτημα του Ζήσιμου Λορεντζάτου, «ΑΡΧΑΙΟΙ ΚΡΙΤΙΚΟΙ», εκδόσεις «Ίκαρος», Αθήνα, Ιούλιος 1978, σελίδες 102, δραχμές 120.

Το παλαιό αυτό μελέτημα του Ζήσιμου Λορεντζάτου το οποίο αρχινά με μότο από το «Περί ψυχής (432 α 16) του Αριστοτέλη: «… τώ τε κριτικώ, ό διανοίας έργον εστί και αισθήσεως» εξετάζει συγκριτικά όπως ο ίδιος ο συγγραφέας του δηλώνει: «Η σύγκριση ανάμεσα στα τρία κριτικά κείμενα της αρχαιότητας, το Περί Ποιητικής (4^ος αιώνας π.Χ.), το Ars Poetica (1^ος αιώνας π.Χ.) και το Περί Ύψους (1^ος αιώνας μ.Χ.), είναι συντριπτική για τα δυό τελευταία. Ωστόσο και από τα τρία κείμενα μαζί μπορεί να βγάλει κανείς ωφέλημα συμπεράσματα για την τέχνη του γραψίματος γενικά, όχι μόνο στην αρχαιότητα, αλλά πάντα, και πολλά να μάθει για πολλά (της τέχνης αυτής)….. σελ. 7. Μετά τα εισαγωγικά του Ζήσιμου Λορεντζάτου για την τέχνη της γραφής, το πρώτο κριτικό αρχαίο κείμενο περιέχεται στις σελίδες 11-88, το δεύτερο 89-92 και τα «δύο χωρία από το Περί Ύψους» στις σελίδες 93-102. Στο παρόν μεταφραστικό σημείωμα εις Μνήμη του δεν αναρτούμε το πώς σχολιάζει δύο από τα κείμενα «Περί Ύψους» αλλά ένα χαρακτηριστικό ποίημα του αμερικανού ποιητή Έζρα Πάουντ από την συλλογή του «ΚΑΤΑΗ».

Ο τόμος με τις «ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ» του ποιητή και δοκιμιογράφου Ζήσιμου Λορεντζάτου, περιέχει τους δύο Προλόγους του και μεταφράσεις ποιημάτων του Έζρα Πάουντ, του Ουίλλιαμ Μπλέηκ, του Φρήντριχ Χέλντερλιν, του Ευγένιου Μοντάλε, του Ουίλλιαμ Μπάτλερ Γέητς, του Ώουντεν, του Έντγκαρ Άλαν Πόε κ. ά. Το βιβλίο αφιερώνεται: «του Γιώργου Σεφέρη, που διαβάσαμε μαζί τις φυλλάδες αυτές, από  μακριά.».

Διαβάζουμε σχετικά από τον Πρόλογο της πρώτης έκδοσης:

«Τα ποιήματα αυτά διασκευάστηκαν πρώτη φορά από τον Αμερικανό ποιητή Έζρα Πάουντ αγγλικά, το 1915, με τον γενικό τίτλο Cathay, που σημαίνει Κίνα ή καλύτερα είναι το πρώτο όνομα με το οποίο η μακρινή χώρα του Ήλιου γίνηκε γνωστή στους λαούς της μεσαιωνικής Ευρώπης. Και σήμερα ακόμα η Κίνα αναφέρεται, καμιά φορά, στην ποίηση με το όνομα Cathay, που ελληνικά το γράφουν Κατάι’ προτίμησα τη γραφή Κατάη, γιατί κάνει παραστατικότερη την έννοια του θηλυκού, η χώρα, η Κατάη.

   Ο Έζρα Πάουντ είναι κατά τεκμήριο γνωστός στους φίλους της τέχνης, και μπορεί πλατύτερα στο ελληνικό κοινό, από το Γιώργο Σεφέρη που τον παρουσίασε στο περιοδικό Τα Νέα Γράμματα, τεύχος Απριλίου- Ιουνίου 1939, με το άρθρο «Τα ‘Κάντο’ του Ezra Pound” και τη μετάφραση των I, XIII και XXX Κάντο. Χαίρομαι που ο φίλος μου ποιητής είναι και ο πρώτος που μετέφρασε ελληνικά ένα ποίημα αυτής της συλλογής, με τον τίτλο «Γράμμα ξενιτεμένου», στο ίδιο περιοδικό, τεύχος Δεκεμβρίου 1935’ στη μετάφρασή μου το ποίημα βρίσκεται με τον τίτλο «Γράμμα από την εξορία».

    Σήμερα τα Κάντο είναι 84, τα τελευταία 11 ή τα σχεδόν τελευταία, γράφτηκαν από τον Πάουντ στο στρατόπεδο φυλακισμένων της Πίζας, όπου ο ποιητής κρατήθηκε το ’45 από τα αμερικανικά στρατεύματα, και έμειναν γνωστά με τον τίτλο «Τα Κάντο της Πίζας». Ο Έζρα Πάουντ κατηγορήθηκε για προδοσία (στον πόλεμο έκανε ραδιοφωνικός προπαγανδιστής του Μουσσολίνι) και μεταφέρθηκε στην Αμερική για να δικαστεί. Ωστόσο η δίκη δεν έγινε και τώρα ο Πάουντ βρίσκεται άρρωστος από φρενοβλάβεια στο νοσοκομείο της Αγίας Ελισάβετ, στην Ουάσινγκτον. Έτσι τουλάχιστον παρουσιάζουν τα πράματα.

    Ο μύθος μπορεί να δηλώνει κάπως το τί παθαίνουν οι τεχνίτες και οι άνθρωποι του πνεύματος όταν ανακατώνονται  σε πράγματα που δεν είναι δουλειά τους. Και η εποχή μας δε φαίνεται βολική για τους ιδιόρρυθμους ανθρώπους.

    Λυπάμαι που δεν είναι κατάλληλη περίσταση να δώσω περισσότερες πληροφορίες για τον τεχνίτη που τόσα πολλά του χρωστάει η  ευρωπαϊκή τέχνη του λόγου τα τελευταία σαράντα χρόνια. Το ζήτημα είναι μεγαλύτερο από μιά παρέκβαση με άλλο κύριο θέμα, και αρκετά δύσκολο’ θα χρειαζόταν ξεχωριστή μελέτη ή δοκίμιο.»…. σελ. 9-10. Ενώ παρακάτω, μας δηλώνει ότι «Για την Κατάη δεν μπορώ να ξέρω που ακριβώς τελειώνει η μετάφραση από τους Κινέζους και που αρχίζει του Πάουντ η διασκευή. Ένα ξέρω, πώς οι κατάλογοι των έργων βάζουν ολόκληρη την συλλογή μαζί με τα πρωτότυπα ποιήματα του Πάουντ και όχι με τις μεταφράσεις του…».

    Ας μην μας διαφεύγουν οι χρονολογίες που γράφτηκαν οι δύο Πρόλογοι, η πρώτη το 1948 και η δεύτερη τριάντα χρόνια κατόπιν Κηφισιά 1978. Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος μεταφράζει ακόμα και τα εξής ποιήματα του Έζρα Πάουντ. [-ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΩΝ ΤΟΞΟΤΩΝ ΤΟΥ ΣΟΥ.-Η ΩΡΑΙΑ ΤΟΥΑΛΕΤΑ- ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΠΟΤΑΜΟΥ- Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΤΟΥ ΕΜΠΟΡΟΥ ΠΟΥ ΕΜΕΝΕ ΚΟΝΤΑ ΣΤΟΝ ΠΟΤΑΜΟ: ΓΡΑΜΜΑ.- ΠΟΙΗΜΑ ΚΟΝΤΑ ΣΤΟ ΓΙΟΦΥΡΙ ΤΟΥ ΤΕΝ-ΣΙΝ.-Ο ΚΑΗΜΟΣ ΤΗΣ ΣΚΑΛΑΣ ΠΟΥ ΗΤΑΝ ΟΛΗ ΑΠΟ ΠΕΤΡΑΔΙΑ.-ΓΡΑΜΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΞΟΡΙΑ. –ΤΕΣΣΕΡΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΑΠΟΧΩΡΙΣΜΟΥ (Ι. ΑΠΟΧΩΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΠΟΤΑΜΟ ΚΙΑΝΓΚ. 2. ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΩΝΤΑΣ ΕΝΑ ΦΙΛΟ. 3. ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΚΟΝΤΑ ΣΤΟ ΣΟΚΟΥ. 4. Η ΠΟΛΗ ΤΟΥ ΤΣΟΑΝ). –ΝΟΤΙΟΙ ΣΤΑ ΒΟΡΙΝΑ. – ΠΟΙΗΜΑΤΑ  ΣΕΝΝΙΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΚΟΥΧΑΚΟΥ. – Η  ΜΠΑΛΑΝΤΑ ΤΟΥ ΔΡΟΜΟΥ ΜΕ ΤΙΣ ΣΥΚΑΜΙΕΣ. – ΠΑΛΙΑ ΙΔΕΑ ΤΟΥ ΤΣΟΑΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΡΟΖΟΡΙΟΥ Ι, ΙΙ.- «ΤΟ ΑΣΑΛΕΥΤΟ ΣΥΝΝΕΦΟ» ΤΟΥ ΤΟ- ΕΜ- ΜΕΪ, Ι,ΙΙ,ΙΙΙ.

     Αυτά τα ολίγα από το μεταφραστικό «μεϊντάνι» του Ζήσιμου Λορεντζάτου, μικρή ένδειξη εις Μνήμη του.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

28 Ιουνίου 2026