Μνήμη Γιώργου Π. Σαββίδη

 Μνήμη Γιώργου Π. Σαββίδη

11 Μαρτίου 1929- 11 Ιουνίου 1995

    Τα χρόνια θα δείξουν αν κρατήθηκε

     μέσα στην τόση λάσπη ο σπόρος

                    Δημήτρης Δασκαλόπουλος

    Συμπληρώθηκαν 31 χρόνια από τον ξαφνικό και αδόκητο θάνατο του πανεπιστημιακού, επιστήμονα, φιλόλογου, επιμελητή εκδόσεων, αρθρογράφου και κριτικού Γιώργου Π. Σαββίδη. Ο πανεπιστημιακός δάσκαλος υπήρξε σταθερός συνεργάτης των εφημερίδων «Το Βήμα», «Τα Νέα» καθώς και άλλων εντύπων του Δημοσιογραφικού Συγκροτήματος Λαμπράκη. Ήταν σύζυγος της αδερφής του Χρήστου Λαμπράκη, της φιλολόγου Λένας Λαμπράκη και πατέρας του συγγραφέα και εκδότη Μανόλη Σαββίδη. Από τις δικές του επιμελημένες και φροντισμένες επανεκδόσεις των ποιητικών Απάντων- από τις εκδόσεις «Ίκαρος» των ποιητών Κωνσταντίνου Π. Καβάφη, του Γιώργου Σεφέρη, του Κώστα Καρυωτάκη, του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, του Άγγελου Σικελιανού και άλλων σημαντικών δημιουργών ήρθε η δική μας γενιά (1980) μετά την μεταπολίτευση σε επαφή, γνώρισε το ποιητικό τους έργο. Διαβάζαμε τα τακτικά βιβλιοκριτικά του εβδομαδιαία βιβλιοκριτικά και άλλα σημειώματα, τις μικρές του μελέτες και λογοτεχνικές παρεμβάσεις, τα άρθρα και τα σχόλιά του, τις επισημάνσεις του στον τύπο. Το όνομά του και οι φιλολογικές του εργασίες ήσαν γνωστές από τα μέσα του προηγούμενου αιώνα, βλέπε περιοδικό «Εποχές» κλπ. όταν σαν νεαρός φοιτητής έκανε τις πρώτες του εμφανίσεις στα ελληνικά γράμματα. Ο Γιώργος Π. Σαββίδης έχαιρε σεβασμού και θαυμασμού τόσο από τους πνευματικούς και πανεπιστημιακούς κύκλους της χώρας και του εξωτερικού όσο και από τους νέους φιλαναγνώστες και λάτρεις της ελληνικής ποίησης μετά την πτώση του δικτατορικού καθεστώτος. Η επταετία τον είχε παύσει από τα Πανεπιστημιακά του καθήκοντα από το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης. Διέσωσε τα παλαιά αρχεία και χειρόγραφα ελλήνων ποιητών και μας τα παρουσίασε επιμελώντας τα με αγάπη εκ νέου σχολιασμένα, με ορθές και καίριες επιστημονικές παρατηρήσεις και φιλολογικές «παρεμβάσεις» ή σωστότερα συμπληρώσεις στα κενά τους και ιστορικές- χρονολογικές διευκρινήσεις. Όταν τον Αύγουστο του 2024 στα Λογοτεχνικά Πάρεργα αποδελτιώσαμε το περιοδικό «Φιλολογικά Χρονικά» αντιγράψαμε πρώτες νεανικές του πρωτόλειες μεταφράσεις που συναντήσαμε στις σελίδες τευχών του περιοδικού. Η πόλη του Πειραιά ευτύχησε να έχει το Αρχείο του. Το Αρχείο του Γιώργου Π. Σαββίδη βρίσκεται στην κατοχή και την φύλαξη του Ιδρύματος της Βιβλιοθήκης Αικατερίνης Λασκαρίδη για όσους ενδιαφερόμενους.

          ΙΗ

Πολλοί ταπεινοί απόντες.

Κανένας

δεν τους χρειάζεται πια.

    Με την συμπλήρωση 31 χρόνων από την απώλειά του αντιγράφουμε το κείμενο «Αποχαιρετισμού» του κριτικού και συγγραφέα που έφυγε πρόσφατα Δημήτρη Δασκαλόπουλου, ο οποίος μνημονεύει συχνά την φιλική του σχέση με τον Γ. Π. Σαββίδη και ευγνωμοσύνη, μια και στην δική του πρόσκληση και επιθυμία, παρέμβαση στον διευθυντή της εφημερίδα «Τα Νέα» Λέοντα Καραπαναγιώτη για μία περίπου τριετία/ εξαετία συνολικά από τις 13 Μαρτίου 1993 έως το 1996, οφείλεται η επαγγελματική του συνεργασία με το Δημοσιογραφικό συγκρότημα, γράφοντας για τις νέες βιβλιοκριτικές και παρουσιάσεις. Βλέπε και τον τόμο των εκδόσεων «Πατάκη 1999, Δημήτρης Δασκαλόπουλος, «Ανισόπεδες Διαβάσεις. Βιβλιοκριτικές στα «ΝΕΑ» 1993-1996». Σελ. 366. Οι εν «θερμώ» αυτές παρουσιάσεις και σχολιασμοί του Δ. Δ., πάνω από 120 τίτλοι, αναφέρονται κυρίως στην σύγχρονη ελληνική πεζογραφία δίχως να παραμελείται και η υπόλοιπη εκδοτική παραγωγή, και τα άλλα είδη του γραπτού λόγου, όπως η ποίηση, το δοκίμιο, οι μεταφράσεις.

Το 2016 πάλι από τις εκδόσεις «Πατάκη» ο βιβλιογράφος Δημήτρης Δασκαλόπουλος κυκλοφορεί το Χρονικό της Ζωής και της Εποχής του με τίτλο «Τα χρόνια μου και τα χαρτιά μου». Ο τόμος αποτελείται από τρείς εύρωστες και μεστές ενότητες, επίλογο και ένθετο φωτογραφικό υλικό. [-Ο τόπος- Οι άνθρωποι/ Νέοι ορίζοντες/ Προς τον καινούργιο αιώνα, σελ. 259-,/ Επίλογος/ Φωτογραφίες] Στην τρίτη ενότητα του προσωπικού του Χρονικού, σ. 259-322 το οποίο έχει ως μότο το Σεφερικό «Ό,τι πέρασε πέρασε σωστά.» επισκόπηση τόπων, γεγονότων, ανθρώπων, καταστάσεων, νέων βιβλίων και καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων και εκδόσεων, ο Δασκαλόπουλος, και συγκεκριμένα στις σελίδες 265 και κατόπιν ο βιβλιοκριτικός μας εξιστορεί τα της πρόσκλησης επαγγελματικής συνεργασίας στο Συγκρότημα Λαμπράκη με την μεσολάβηση του Γιώργου Π. Σαββίδη ο οποίος εκτιμούσε τις συγγραφικές και εκδοτικές του δραστηριότητες. Η δεύτερη περίοδος συνεργασίας του με το Δημοσιογραφικό Συγκρότημα έγινε κάτω από τον τίτλο «Ο Βιβλιογράφος» που έκανε την εμφάνισή του τον Οκτώβριο του 1993. Εδώ, παρενθετικά, να σημειώσουμε κάτι που συμβαίνει και στις «καλύτερες εκδοτικές οικογένειες» στην σελίδα 272 του Χρονικού υπάρχει χρονολογικό λαθάκι του θανάτου του Γ. Π. Σαββίδη. Διαβάζουμε: «Όλα κυλούσαν ομαλά ως εκείνο το βράδυ της Κυριακής, 11 Ιουνίου του 1996, όταν μας ήρθε το αναπάντεχο μήνυμα του θανάτου του Γ. Π. Σαββίδη στον Λόγγο του Αιγίου, καθώς επέστρεφε από τη Λευκάδα όπου τον είχαν ανακηρύξει επίτιμο δημότη…..».

    Ξέρεις, απ’ όλα τα μέσα συγκοινωνίας

     τα πιο σαράβαλα είναι οι λέξεις

   Το κείμενο «Αποχαιρετισμός» στον Γιώργο Π. Σαββίδη, πρωτοδημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Τα Νέα» στις 13 Ιουνίου 1995, και μεταφέρθηκε κατόπιν στο βιβλίο του Δ. Δασκαλόπουλος, «Συμπαθητική μελάνη» Θέματα, συγγραφείς, έργα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, εκδόσεις «Ερμής», Αθήνα 1999, σελίδες 113-114.  Στον ίδιο τόμο και στην Τρίτη ενότητα, δημοσιεύονται δύο ακόμα εργασίες του Δ. Δασκαλόπουλου για τον Γ. Π. Σαββίδη. -«Ο Γ. Σεφέρης, ο Γ. Π. Σαββίδης και η Κύπρος» και -«Η λειτουργία του θαύματος: Γ. Π. Σαββίδης και Κύπρος». Συμπληρωματικά να αναφέρουμε ότι ο Δ.Δ. έγραψε για εργασίες του Γ. Π. Σαββίδη: - Από τα «Ανέκδοτα» στα «Κρυμμένα». Κ. Π. Καβάφης: Κρυμμένα Ποιήματα. 1877;-1933. Φιλολογική επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδης. Εκδόσεις Ίκαρος, 1923,σ. 210.  Βλέπε σ. 73-74/29-1-1994. Και -Μνήμη Γ.Π. Σαββίδη. Κωνσταντίνος (Καισάριος) Δαπόντες: Κήπος Χαρίτων. Τρίτη έκδοη, ενημερωμένη και αυξημένη με άγνωστα κείμενα από τον Καθρέπτη γυναικών (1776), τη Γεωγραφικήν ιστορία (1782) κτλ. Φιλολογική επιμέλεια Γ.Π. Σαββίδη. Ερμής 1995, σελ. 444. Σελ. 316-318/ 11 Ιουνίου 1996. Στον τόμο «Ανισόπεδες Διαβάσεις» Βιβλιοκριτικές. Αρκετές αναφορές στο όνομα και τις εργασίες του Γιώργου Π. Σαββίδη συναντάμε και στα βιβλία του Δημήτρη Δασκαλόπουλου: -«Τα Βήματα του Χρόνου» Σημειώσεις Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, εκδ. Διάττων 1987. –«Σχόλια στον Σεφέρη», εκδ. Σμίλη και –«Ιχνογραφία Κριτικά Σχόλια», εκδ. «Γαβριηλίδης» 2007, από όσο γνωρίζω, δίχως να αποκλείω και άλλες αναφορές του στα εκτός εμπορίου βιβλία του.

   ΣΧΟΛΙΟ

Κι αν δεν μπορώ παρά να μιλώ

για πράγματα που δεν αρέσουν

είναι γιατί δεν έχω άλλη φωνή.

Κι από το στόμα μου

-τον φράχτη που έλεγε ο Τυφλός-

ξεφεύγουν μονάχα ρίζες’ οι ρίζες

που θρέφουν τριαντάφυλλα

τυλιγμένες χώμα υγρό νεύρα ζωντανά

που σπαρταράνε σβόλοι μιας καρδιάς

που μόλις

ακούγεται

λίγην ώρα

πριν

σπάσει.

          Αποχαιρετισμός

   Στην ώρα της οδύνης είναι δύσκολο να βάλεις σε τάξη τη σκέψη σου. Δυσκολότερο να ελέγξεις τον τόνο αυτών που θα πεις, μια και η σκιά του ανθρώπου για τον οποίο γράφεις γίνεται εντονότερη τώρα με την απουσία του. Όσα φέρνει στην επιφάνεια η πλημμύρα της μνήμης είναι προσωπικά, αμετάδοτα και, τελικώς, ιδιωτικά. Δεν είναι ο τόνος που θα ταίριαζε για την περίπτωση του Γ. Π. Σαββίδη-πάντα τον ενοχλούσαν οι υπερθετικές εκδηλώσεις αγάπης και θαυμασμού, ακόμη κι αν ήταν άδολες και ανυπόκριτες.

   Συναντηθήκαμε για τελευταία φορά την Τρίτη 6 Ιουνίου, λίγες μέρες πριν φύγει για την τιμητική εκδήλωση που του είχε ετοιμάσει ο Δήμος Λευκάδας. Σ’ έναν δροσερό κήπο στο Χαλάνδρι. Μαζί μας, η Λένα, η Μαρία, ο Μίμης από τη Φλώρινα. «Η πρώτη φορά που κατάλαβα πως η δουλειά μου έπιασε τόπο», είχε πει χαριτολογώντας, «ήταν πρίν από πάρα πολλά χρόνια. Γυρίζαμε από ταξίδι στην Ευρώπη, μ’ ένα αυτοκίνητο γεμάτο βιβλία, δίσκους και αγορές. Ο τελωνειακός υπάλληλος στην Πάτρα, μόλις είδε το διαβατήριο, με ρώτησε: «Είσθε ο Γ. Π. Σαββίδης, ο εκδότης του Καβάφη;», και μας άφησε να περάσουμε, χωρίς να ελέγξει τις αποσκευές μας!». Πόσο τόπο έπιασε η δουλειά του το λένε και θα το λένε οι στρατιές των φιλολόγων που τον είχαν δάσκαλο στη Θεσσαλονίκη, την Κρήτη, την Κύπρο. Θα το λένε όλοι εκείνοι που σκύβουν με αγάπη πάνω στο συνολικό έργο του ή σε μεμονωμένα βιβλία του Καβάφη, του Σεφέρη, του Βαλαωρίτη, του Θεοτοκά, του Βάρναλη, του Βρισιμιτζάκη, του Δαπόντε, του Καρυωτάκη, του Σικελιανού, του Μόντη.

   Θα το λένε, ακόμη, οι νεοελληνιστές της Ευρώπης και της Αμερικής οι οποίοι προσέφυγαν στη βοήθειά του και λογάριαζαν τη φιλολογική του γνώμη. Και το αγγλόφωνο κοινό που γνώρισε μέσα από τις δικές του συνεργασίες και μεταφράσεις την ποίηση του Καβάφη, του Σεφέρη και του Ελύτη.

   Ο Γ. Π. Σαββίδης έδωσε νόημα και περιεχόμενο σε ό,τι αποκαλούμε «Νεοελληνικές Σπουδές». Έδωσε, πλέον, έμπρακτο παράδειγμα για το πώς πρέπει να προσεγγίζουμε και να εκδίδουμε τα νεοελληνικά κείμενα. Γιατί είχε όλον τον γνωστικό οπλισμό για κάτι τέτοιο. Στα γραπτά του, από τα απλά σχόλια έως τις συνθετικές εργασίες, διέβλεπες τη βαθύτατη παιδεία του, τη γλωσσομάθεια, την ακόρεστη φιλομάθεια, αλλά και την αυστηρότητα που δεν ήξερε να χαρίζεται, ακόμη κι αν επρόκειτο για στενούς φίλους ή για συνεργάτες του.

   Τα τελευταία χρόνια της ζωής του, παρά τα προβλήματα υγείας, δούλευε νυχθημερόν με ζήλο νεοφώτιστου, ανιχνεύοντας περιοχές της λογοτεχνίας μας και έργα που δεν τον είχαν απασχολήσει συστηματικά κατά τα προηγούμενα χρόνια. Το φθινόπωρο θα κρατήσουμε στα χέρια μας τις ανθολογήσεις νεοελλήνων ποιητών που είχε κιόλας παραδώσει για τη νέα σειρά του «Ερμή». Θα δούμε, επίσης, τον Κήπο Χαρίτων του Καισάριου Δαπόντε. Και, όσο, γίνεται συντομότερα, την ξεκινημένη από τον ίδιον «Αλληλογραφία Σεφέρη- Κατσίμπαλη» που με παρακάλεσε, στην τελευταία μας συνάντηση, να ολοκληρώσω.

   Το κενό που αφήνει δεν πρόκειται να καλυφθεί. Πάνω απ’ όλα χάσαμε «το πιό τίμιο, τη μορφή του» Τον άνθρωπο με τα λεπτά γούστα στην καθημερινή του ζωή, που ήθελε πάντα να κρατιέται μακριά από τη μιζέρια και την τσαπατσουλιά, μακριά από τις συμβατικότητες και τον εύκολο λόγο. Ως «συγκάτοικος» στη σελίδα βιβλίου των Νέων, αποχαιρετώ με πραγματική οδύνη τον ακριβότερο φίλο που μου χάρισε η ζωή στα τελευταία είκοσι χρόνια.

   Καλό ταξίδι, Γιώργο!

    Τα βιβλία που μας αναφέρει ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος, έχουν κυκλοφορήσει.

   Ας κλείσουμε το σημείωμα Μνήμης στον Γιώργο Π. Σαββίδη (μάλλον διπλής Μνήμης) με ποίηση του ποιητή Δημήτρη Δασκαλόπουλου, από την συλλογή Τα χρόνια που θα ‘ρθουν. Ποιήματα 1958- 2018, εκδόσεις «Πατάκη» 2022.

Ώρα λοιπόν να πηγαίνω.

Σειρά έχουν άλλοι στη σκηνή

ν’ απαγγείλουν τα λόγια τους.

Πλαγιάζω κατά κει που αφουγκράζεται η μνήμη.

Απόψε κιόλας γεμίζω τα πανέρια μου

με νέα κολλυβογράμματα.

 

Ίσως ξανάρθω.

      Προσκυνώ σας.

Γιώργος Χ. Μπαλούρδος

Πειραιάς

12 Ιουνίου 2026.