ΤΟ ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ Ι. Ν.
ΘΕΟΔΩΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ
του ΛΙΝΟΥ Γ. ΜΠΕΝΑΚΗ
Τετράδια «ΕΥΘΥΝΗΣ», Νούμερο 18/ 4,
1983, σ. 152. ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟΝ Ι. Ν. ΘΕΟΔΩΡΑΚΟΠΟΥΛΟ- ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ
ΤΟΥ, σελ. 79-87.
Η πρώτη προσπάθεια για τη σύνταξη μιάς
Εργογραφίας Ιωάννου Ν. Θεοδωρακόπουλου έγινε με την έκδοση του τόμου «Δεσμός»,
του αφιερωμένου στα 75 χρόνια του Δασκάλου μας. Περιελάμβανε το 1975 33 τίτλους
βιβλίων και 156 τίτλους άρθρων, ομιλιών, βιβλιοκρισιών και άλλων μικρών
κειμένων του.
Και βέβαια στην προσπάθειά μου εκείνη,
να καταγράψω και να κατατάξω το εκτεταμένο συγγραφικό του έργο, ήταν η βοήθεια
του ίδιου, παρά το γεγονός ότι ο
αείμνηστος δάσκαλος δεν τηρούσε προσωπικό αρχείο δημοσιευμάτων, και όλα σχεδόν
τα βιβλία του και τα περισσότερα από τα Ανάτυπα άρθρων του ήταν εξαντλημένα,
χωρίς το ελάχιστο απόθεμα στη βιβλιοθήκη του, καθώς τα προσέφερε απλόχερα στους
πάμπολλους φίλους, συνεργάτες και μαθητές του. Μπορώ να μαρτυρήσω για το
γεγονός, ότι οι περισσότερες από τις επανεκδόσεις των βιβλίων του-και η ίδια η
συγκέντρωση σ’ ένα τόμο των πρώτων φιλοσοφημάτων του το 1978- έγιναν από
αντίτυπα συνεργατών του.
Η οριστική, αλλοίμονο!, αναγραφή των
δημοσιευμάτων Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλου, όπως δημοσιεύεται στον τόμο 10-11/
1980-1981 της «Φιλοσοφίας», της Επετηρίδας του Κέντρου Φιλοσοφίας της Ακαδημίας
Αθηνών-που εκείνος ίδρυσε και που μόλις αυτές τις μέρες κυκλοφορεί αφιερωμένος
στη μνήμη του-περιλαμβάνει τώρα 53 τίτλους βιβλίων και 225 άρθρων, ομιλιών,
βιβλιοκρισιών κλπ. (Στην Εργογραφία αυτή, σελ. 35-47, οι πλήρεις τίτλοι και τα
άλλα βιβλιογραφικά στοιχεία όλων των κειμένων, πού αναφέρονται παρακάτω).
Και αυτή η Εργογραφία του έγινε ύστερα
από έρευνα και συγκέντρωση στοιχείων, όχι από το προσωπικό του αρχείο- γι’ αυτό
και είναι βέβαιο ότι παρουσιάζει κενά, ιδίως στις παλαιότερες περιόδους. Ελπίζω
η δημοσίευση να βοηθήσει στην επισήμανση κειμένων που λανθάνουν, και είμαι
βέβαιος ότι με την πολύτιμη βοήθεια της Κας Ελένης Θεοδωρακοπούλου- Στρατήγη
και όσων άλλων έχουν να συνεισφέρουν συμπληρωματικούς τίτλους, θα φθάσουμε και
στην αναδρομικά οριστική καταγραφή- και μακάρι επανέκδοση- του πολύτιμου έργου
του μεγάλου φιλοσόφου. Μαζί με τη συγκέντρωση σε ένα 2ο και ένα 3ο τόμο
«Φιλοσοφία και Ζωή» των μικρότερων κειμένων του θα είμαστε ευτυχείς να δούμε
και την «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας», που είχε προγραμματίσει και
που έτοιμη ευτυχώς θα κυκλοφορήσει με τη φροντίδα της οικογένειας του δασκάλου
μας.
Στην αποψινή
μνημόσυνη εκδήλωση η ευλαβική προσέγγιση του απλωμένου σε πολλές χιλιάδες
σελίδες πολύπτυχου και πολυσήμαντου αυτού έργου του θα ήθελα πολύ να είναι
περισσότερο ποιοτική παρά ποσοτική. Φοβούμαι ότι το δεύτερο προσφέρεται
καλύτερα στην περίσταση, γι’ αυτό και παρακαλώ στην αποψινή περιδιάβαση να μη
μας διαφεύγει ποτέ ότι το μέγιστο χρέος μας είναι να συλλάβουμε την εσωτερική
αξία του επιστημονικού και του επικαιρικού λόγου του Ιωάννη Θεοδωρακόπουλου,
που δεν είναι ποτέ συμβατικός, ουδέτερος, πλεοναστικός και εφήμερος, αλλά λόγος
ζυμωμένος με την εσωτερική ανάγκη να εκφράσει το φιλοσοφικό του πιστεύω, να διδάξει
τις μεγάλες κατακτήσεις του πνεύματος και τις αλήθειες του κόσμου και της ζωής,
να χειραγωγήσει, να ελέγξει, να συγκινήσει, να υπηρετήσει την υπόθεση του
ανθρώπου σε σχέση με τον εαυτό του και τον τόπο του. Και ας μου επιτραπεί εδώ
να καταθέσω την μαρτυρία μου για το γεγονός, ότι αυτή η ποιότητα και αυτή η
σημασία των γραπτών κειμένων του είναι που εξηγεί, πώς ο σοφός συγγραφέας ήταν
δάσκαλος στην κυριολεξία και όσων- και είναι πολλοί- δεν ευτύχησαν να τον
ακούσουν να διδάσκει από πανεπιστημιακή έδρα, της Θεσσαλονίκης ή των Αθηνών,
και από τα άλλα βήματα που ελάμπρυνε στη μεστή διδακτικού λόγου μακρά ζωή του.
Και κάτι ακόμα: ο αείμνηστος δάσκαλος
ευτύχησε να πάρει στα χέρια του και με στοργική κατανόηση να διαβάσει τις
εργασίες των μαθητών του στο Αφιέρωμα «Δεσμός», όπου όλα χωρίς εξαίρεση τα
κείμενα αφετηρία τους έχουν το δικό του έργο στις ποικίλες διαστάσεις του, και
των συγγραφέων του ο στόχος είναι αυτό το έργο να το κατανοήσουν και να το
αναλύσουν, να φθάσουν δηλαδή στην ουσία της διδασκαλίας του και να επισημάνουν
το καίριο, το πρωτότυπο και το μόνιμο σ’ αυτήν-και υπήρξαν περιπτώσεις, που τα
πορίσματα αυτής της προσέγγισης και της συσχέτισης τόσων γραπτών του ξάφνιασε
και τον ίδιο’ μπορώ να το βεβαιώσω αυτό! Έτσι ο τόμος «Δεσμός» είναι, πιστεύω, ένας
βασικός οδηγός στην ποιοτική ακριβώς εκείνη προσέγγιση που πολύ δύσκολα θα
μπορούσαμε να κάνουμε απόψε. Γι’ αυτό και όλες οι συμβολές του Αφιερώματος
αναγράφονται τώρα στη νέα Εργογραφία Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλου, που περιλάβαμε στον
νέο τόμο της «Φιλοσοφίας».
Από το 1927, το έτος που κυκλοφόρησε
γερμανικά η δικτατορική διατριβή του για την «Πλατωνική Διαλεκτική του Είναι»,
ως το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου ο Ι. Ν. Θεοδωρόπουλος δημοσιεύει 8 βασικά
έργα, 2 μικρότητα κείμενα και 43 άρθρα- από τα οποία τα 35 στους 11 τόμους του
«Αρχείου Φιλοσοφίας και Θεωρίας των «Επιστημών». Όσοι ακούσαμε μόλις προχθές
τον συγκινημένο λόγο του Προέδρου κ. Παναγιώτη Κανελλόπουλου στην Ακαδημία
Αθηνών ή διαβάσαμε το σοφό δοκίμιό του για την Χαϊδελβέργη στο «Αφιέρωμα στον Κωνσταντίνο
Τσάτσο», ξέρουμε τώρα πολύ καλύτερα τί σημαίνει η πνευματική παραγωγή του
Ιωάννη Θεοδωρακόπουλου αυτής της εποχής με αφετηρία τις σπουδές στη Χαϊδελβέργη
και μέσα από τις σελίδες του «Αρχείου Φιλοσοφίας». Την προσδιόρισε άλλωστε και
πρίν από λίγο ο Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος με το δικό του καίριο τρόπο.
Εκτός από τις δύο γερμανικές διατριβές
του- η δεύτερη για την «Μεταφυσική του Είναι στον Πλωτίνο» του 1928
επανεκδόθηκε στην Βέρνη το 1976- και την κλασική «Εισαγωγή στον Πλάτωνα», που
την βρήκε ο πόλεμος στο Τυπογραφείο και από το 1941 ως σήμερα έχει 5 εκδόσεις, τα περισσότερα κείμενα της περιόδου
αυτής (συγκεκριμένα της πρώτης γόνιμης τετραετίας 1927-1930) συγκεντρώθηκαν το
1978 στον επιβλητικό τόμο «Τα πρώτα μου φιλοσοφήματα» (564 σελίδες) για την
έκδοση του οποίου ο αείμνηστος δάσκαλος ήταν ιδιαίτερα ευτυχής. Παρακολούθησε
την εκτύπωση από πολύ κοντά και δοκίμασε την ικανοποίηση να ξαναδιαβάσει τα
πρώτα του έργα τόσο προσεκτικά και κριτικά ώστε να συζητά πρόθυμα για θέσεις
και κρίσεις του σ’ αυτά, κι ακόμη να επισημάνει και ορισμένες αβλεψίες στις
πρώτες εκδόσεις (έχουν περιληφθεί μετά την εκτύπωση σε μιά πρόσθετη σελίδα).
Θυμίζω τους τίτλους των κειμένων
αυτών.
Βιβλία:
-«Θεωρία του
λόγου ή Γνωσεολογία» Α’ (1928) -«Αι αρχαί της Φιλοσοφίας της Ιστορίας» (1928),
-«Αι θεμελιώδεις έννοιαι της φιλοσοφίας του Πλωτίνου» (1928), -«Η Γνωσεολογία
του Ρίκερτ ως εισαγωγή εις τον Νεοκαντιανισμόν» (1929), -«Φιλοσοφία της τέχνης»
(1929), «Σχολαστικισμός και φιλοσοφική κριτική» (1930) – το τελευταίο να συμπληρωθεί
με το εκτενές άρθρο του (1931) στο «Αρχείο»: «Τα φιλοσοφικά κείμενα στα χέρια
των Σχολαστικών» (αλλά στη σύγκρουση με το φιλοσοφικό κατεστημένο των Αθηνών
στις αρχές της δεκαετίας του ’30 θα αναφερθεί ειδικότερα ο τρίτος ομιλητής της
βραδιάς.
Άρθρα:
-«Η έννοια
της Φιλοσοφίας και η έννοια της Ιστορίας της Φιλοσοφίας» (1929),-«Φιλοσοφία και
Ψυχολογία» (1929), -«Ο Νεοκαντιανισμός και ο P. Natorp”. (1929), «Ηράκλειτος»,
«Πλάτωνος Θεαίτητος», «Κάντιος» (πυκνά λήμματα στην «Μεγάλη Ελληνική
Εγκυκλοπαίδεια» τ.12/1930).
Δεν επανεκδόθηκαν τα άρθρα στο «Αρχείο
Φιλοσοφίας και Θεωρίας των Επιστημών. Των τόμων Β/1930- ΙΑ/1940: «Η φιλοσοφία
της παιδείας», «Η έννοια της αξίας στη συστηματική φιλοσοφία», «Το πνεύμα και η
ζωή», «Το πρόβλημα της Φιλοσοφίας της Ιστορίας», «Αληθινός δημοτικισμός και
πνευματικός νεοπλουτισμός», «Η φιλοσοφία και οι νέοι», «Η έννοια του εγώ και η
έννοια της εποπτείας», «Ο γερμανικός ιδεαλισμός και η σημερινή γερμανική
φιλοσοφία» (1935), «Ο ηθικός στοχασμός και η θεωρία της ηδονής», «Ιστορία και
ζωή», «Το πρόβλημα της ζωής και του θανάτου στον Φαίδωνα του Πλάτωνος»,
«Διάνοια, δύναμη της κρίσης και νους στον Κάντ», «Η έννοια της ψυχής στον
Αριστοτέλη»: συνολικά 100 σελίδες, καθώς και οι Μεταφράσεις, οι δέκα
Βιβλιοκρισίες (μικρά μελετήματα όλες με προσωπικές θέσεις και απόψεις), κριτικά
σημειώματα, νεκρολογίες φιλοσόφων κ.ά.
Ιδιαίτερα χρήσιμη θα ήταν η επανέκδοση
και μερικών άλλων δημοσιευμάτων της περιόδου αυτής, που είναι δυσεύρετα (ή και
λανθάνουν). Επισημαίνω την μακρά Επιστολή από την Χαϊδελβέργη (1928), που
δημοσιεύθηκε στο «Ημερολόγιον της Μεγάλης Ελλάδος» του 1930 με τον τίτλο
«Ιστορία και φύσις», τις εξομολογητικές σελίδες με τον τίτλο «Από τα λόγια της
ψυχής μου» στο ίδιο Ημερολόγιο του 1931- 1932, την συνέντευξη στο Περιοδικό
«Μελέτη-Κριτική», τεύχος 2/1932 για την πορεία των πνευματικών μας πραγμάτων,
κ.ά.
Το τελευταίο δημοσίευμα του δασκάλου
στην αρχή του πολέμου 1940-1941 είναι ένα δισέλιδο στο «Αφιέρωμα της Νέας
Εστίας» στον Παπαδιαμάντη με τίτλο «Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης- Ζωγράφος του
εσωτερικού βίου» (1941). Ακολουθεί σιωπή ως το 1944- εδώ όμως λανθάνουν ακόμη
κάποια δημοσιεύματα στον μυστικό τύπο της Κατοχής-, και έχουμε από το 1945 ως
το 1947 τους εξής χαρακτηριστικούς τίτλους κειμένων, που μαρτυρούν την μεγάλη
ευαισθησία και την αγωνία του φιλοσόφου για τα προβλήματα του Ελληνισμού, καθώς
μόλις έβγαινε από τη φοβερή δοκιμασία του Παγκοσμίου Πολέμου: «Λόγος στην
Πλατεία Θησείου προς τον λαό» (25 Μαρτίου 1945)- έχει περιληφθεί μαζί με άλλα
ανάλογα κείμενά του στον τόμο των Εκδόσεων των Φίλων «Το Εικοσιένα και ο
σύγχρονος Ελληνισμός» (1972) –«Η Ελλάς ως ιδέα, ο πόλεμος και οι ιδεολογίες» (1945, 23 σελ.), «Το πνεύμα του
Νεοελληνισμού και η τροπή των καιρών» (1945, 72 σελ.) –Για τα δύο αυτά βαρυσήμαντα
και «προφητικά» κείμενα παραπέμπω στο διεξοδικό διεισδυτικό μελέτημα του
Λευτέρη Πλατή στο Αφιέρωμα «Δεσμός» (σελ. 495-546) και για τον Έλληνα
Θεοδωρακόπουλο γενικά στον προχθεσινό μόλις εμπνευσμένο Λόγο του Προέδρου κ.
Κωνσταντίνου Τσάτσου στην Ακαδημία Αθηνών.
Το 1947 δημοσιεύθηκε το μελέτημα
«Ευρώπη και Σοσιαλισμός» (σειρά άρθρων στο Περιοδικό «Δημοκρατική Επιθεώρηση»,
πού ολοκληρωμένη με βάση το χειρόγραφο της εποχής αποτέλεσε το ομώνυμο βιβλίο
στις Εκδόσεις των Φίλων 1971, 153 σελ.). Επίσης τα άρθρα «Μία εθνική
διαμαρτυρία προς την Επιτροπήν Ερεύνης και τους αντιπροσώπους των γειτόνων», «Η
ελληνική σχεδία του βίου», «Ο Σολωμός και η ελευθερία του 1821», κ.ά.
Το 1947 κυκλοφορεί το «Σύστημα
Φιλοσοφικής Ηθικής» Α΄ (4 εκδόσεις ως σήμερα) και το 1948 ο πλατωνικός
«Φαίδρος» με Εισαγωγή, αρχαίο και νέο κείμενο με σχόλια (3 εκδόσεις ως σήμερα).
Από το 1948 ως το 1967, το έτος της βίαιης απομάκρυνσής του από το
Πανεπιστήμιο, έχουμε 8 τόμους Πανεπιστημιακών παραδόσεων («Εισαγωγή στη
Φιλοσοφία», «Ιστορία της Ελληνικής Φιλοσοφίας», Ευρωπαϊκή Φιλοσοφία, «Λογική»,
«Γενική Ψυχολογία» κ.ά.) και βέβαια το έργο, στο οποίο συνταίριαξε τη σοφία του
με την καλλιτεχνική του φύση, γραμμένο σε υψηλή γλώσσα, τον «Φάουστ του
Γκαίτε», Μετάφραση με αισθητική και φιλοσοφική ερμηνεία (3 εκδόσεις ως σήμερα),
καθώς και το υποδειγματικό μελέτημα- και προσδιοριστικό της επιλογής τριών
μορφών-σταθμών της ελληνικής σκέψης-«Πλάτων- Πλωτίνος-Ωριγένης» (εξαντλημένο
δυστυχώς σήμερα). Στους τόμους «Χριστιανικά και Φιλοσοφικά μελετήματα» (1949,
2η επηυξημένη έκδοση 1973) και «Φιλοσοφία και Ζωή» (1967) είναι συγκεντρωμένα
πολλά σημαντικά κείμενα- ομιλίες κυρίως φιλοσοφικού και παιδευτικού
περιεχομένου- της περιόδους 1947-1967.
Από το 1960 και για 20 ολόκληρα χρόνια
σημαντικά φιλοσοφικά, κριτικά και άλλα κείμενα πνευματικής και εθνικής
αυτογνωσίας (συνολικά 40 τίτλοι) δημοσιεύονται σε κάθε τόμο των «Πρακτικών της
Ακαδημίας Αθηνών». Μερικοί μόνο τίτλοι εδώ από την πνευματική αυτή παραγωγή του
ακαδημαϊκού Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλου στο χώρο της Ακαδημίας Αθηνών, που εξαντλείται
βέβαια καθόλου με μόνα τα κείμενα αυτά: Φιλοσοφική θεώρησις της εποχής μας
(1961), Η θέσις του Ελληνισμού εις τον σύγχρονον κόσμον, Περί Μεταφυσικής, Η
ουσία της Θρησκείας, Έγελος και Ιωάννης Βενθύλος, Η αυτογνωσία του συνειδέναι
και ο Κάντ, Η Ελλάς ως οικουμενική ιδέα, Λόγος και μύθος κατά Πλάτωνα, Ο
ορισμός της τραγωδίας κατά τον Αριστοτέλη, Κριτική της Οντολογίας του
Χάϊντεγγερ, η Αισθητική του Κάντ, Η Φιλοσοφία της Οικονομίας και της Τεχνικής
(1976). Το πνεύμα της Ευρώπης (1979). Η Ελλάς, τα ελληνικά γράμματα και ο
κόσμος, Το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του Ελληνισμού (1980). Στα Πρακτικά
της Ακαδημίας Αθηνών είναι δημοσιευμένο τώρα και το κύκνειο άσμα του, οι
Παρατηρήσεις του στην Ανακοίνωση του Ακαδημαϊκού κ. Μιχαήλ Στασινόπουλου για
«Το γράμμα Ε ως έμβλημα του Μαντείου των Δελφών» το απόγευμα της μοιραίας
εκείνης Πέμπτης, 19 Φεβρουαρίου 1981.
Η περίοδος 1960-1980 είναι ασφαλώς η
πιό παραγωγική σε βιβλία και δημοσιευμένες ομιλίες, άρθρα και ποικίλα κείμενα:
25 τόμοι βιβλίων και 160 επιστημονικά και ελληνοκεντρικά άρθρα, ομιλίες,
Πρόλογοι σε βιβλία τρίτων, επίκαιρα κείμενα, κριτικά σημειώματα, Συνεντεύξεις,
Νεκρολογίες κ.ά. Τακτική είναι η παρουσία του στα Περιοδικά: «Φιλοσοφία» (από
το 1971, το έτος που ο ίδιος ως Πρόεδρος της Εφορευτικής Επιτροπής του Κέντρου
Φιλοσοφίας και Γενικός Γραμματεύς της Ακαδημίας εισηγήθηκε την έκδοσή της και
θεμελίωσε το ετήσιο φιλοσοφικό σύγγραμμα της Ακαδημίας με τη διεθνή πιά
αναγνώριση), «Παρνασσός», «Νέα Εστία», «Ευθύνη» (περισσότερα από 20 άρθρα με
καίριες θέσεις σε κρίσιμα θέματα της εποχής και του τόπου), «Χριστιανικό
Συμπόσιο» (άρθρα του και στους 5 τόμους του), «Λακωνικαί Σπουδαί», κ.ά. Για τη
σύγχρονη πνευματική ιστορία μας ιδιαίτερη σημασία έχουν, πιστεύω, και όλα τα
επικαιρικά κείμενά του σε έντυπα μεγάλης κυκλοφορίας: εφημερίδες και περιοδικά,
χωρίς να υπολογίσουμε τις Συνεντεύξεις στο Ραδιόφωνο, από τις οποίες λίγες μόνο
δημοσιεύονταν μετά.
Εδώ θα ήταν αναγκαία και πολύ
διαφωτιστική μιά συστηματική- θεματική κατάταξη όλων αυτών των κειμένων, αυτό δηλαδή που χαρακτήρισα ποιοτική
προσέγγιση του συγγραφικού έργου του Ιωάννη Θεοδωρακόπουλου. Λυπούμαι, που ο
χρόνος δεν επιτρέπει παρά τη απλή ανάγνωση χαρακτηριστικών τίτλων των κειμένων,
από την οποία και μόνο όμως φαίνεται το εύρος των θεμάτων που τον απασχολούσαν
υπεύθυνα και δημιουργικά: Η Λαϊκή Βιβλιοθήκη Βόλου (ομιλία στις 15.2. 1981 στο
Βόλο), «Αντιευρωπαϊκή η Παιδεία μας;» (συνέντευξη στις 27.1.1981), Πρόλογος στο
βιβλίο Κ. Βασιλείου, Δημογραφική ανάλυση νομού Κορινθίας, Η έννοια της
ελευθερίας, Λεωνίδας Ζέρβας (Νεκρολογία), Για να ζήσει η Δημοκρατία, Επιστροφή
στις ρίζες, Γιώργος Σαραντάρης (ομιλία στο Λεωνίδιο, 22.5.1977), Κινδυνεύει η
ζωή μας, Η γλώσσα και το νόημά της, Δημόσια συζήτηση για την ελληνική παράδοση
(9.2.1979), Η ερήμωση της Λακεδαίμονος και η ευθύνη ημών των ξενιτεμένων, Ο
Αριστοτέλης στην ΟΥΝΕΣΚΟ, Η Φιλοσοφία και η ζωή, Η πολιτική αγωγή, Φώτης
Κόντογλους, Η πολιτικοποίηση, Λαός και Έθνος, Παράδοσις και Δημοκρατία, Πώς
βλέπει τις σημερινές εκλογές ένας φιλόσοφος (17.11.1974). Φιλοσοφικός ορισμός
της ιδιοκτησίας, Ανάλυση και κριτική της θεωρίας του Φρόϋντ, Η Μεταφυσική του
Βενιαμίν Λεσβίου, Η καταναλωτική κοινωνία. Η περιπέτεια των Πανεπιστημίων
(1973), Λαός, Ιεραρχία, Πολιτεία, Πατριάρχης, Εις Μνήμην Μικράς Ασίας,
Συνέντευξη για το νεανικό κίνημα, Θεώρηση της ελληνικής πραγματικότητας,
Φιλοσοφία και Υπαρξισμός, Ελευθερία και αναγκαιότης, Ο Φάουστ και η Ελένη, Τί
πρέπει να γνωρίζουν οι νέοι της εποχής μας (1971, εκυκλοφόρησε και ως Δίσκος33
στρ. στα χρόνια της δικτατορίας), Τα προβλήματα της νέας γενεάς, Πολιτεία-
Δίκαιον-Έθνος- Βυζάντιον και Νέος Ελληνισμός. Ντάντε Αλιγκέρι, Πίστις και
Λογική, Η συμβολή της ελληνικής Μεσογείου εις τον ευρωπαϊκόν πολιτισμόν,
Προσκύνημα της πατρικής γης, Το Άγιον Όρος και η Ορθοδοξία. Διαφορά των
πολιτισμών Δύσεως και Ανατολής, Τέχνη και κάλλος (1960), κλπ. κλπ.
Στην ίδια περίοδο ο Ιωάννης
Θεοδωρακόπουλος στέλνει τακτικά συνεργασία και σε ξένα φιλοσοφικά περιοδικά,
ενώ δημοσιεύονται σε ξενόγλωσσους συλλογικούς τόμους Ομιλίες και Ανακοινώσεις
του σε Διεθνή Συνέδρια του εξωτερικού και σε εκδηλώσεις Ιδρυμάτων, Εταιρειών
και Ακαδημιών, των οποίων είχε εκλεγεί μέλος. Από τα δημοσιεύματα αυτά ξεχωρίζω
το αυτοπροσδιοριστικό του φιλοσοφικού του πιστεύω «Η φιλοσοφία ως μαρτυρία
προσωπικής εμπειρίας» (γαλλικά και γερμανικά) στον 1ο τόμο της Σειράς «Οι
φιλόσοφοι παρουσιάζουν τον εαυτό τους», πού από το 1975 άρχισε να εκδίδει η
Ομοσπονδία των Φιλοσοφικών Εταιρειών και Ιδρυμάτων (FISP). Ιδιαίτερη ήταν η
χαρά και η ικανοποίησή του, όταν ο
γνωστός εκδοτικός οίκος Nijholf ζήτησε να εκδώσει τα μαθήματα για την φιλοσοφία
του Πλάτωνος, που έκανε στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης ως προσκεκλημένος
Καθηγητής το θερινό εξάμηνο του 1969. Το 1972 κυκλοφόρησε στη Χάγη ο κομψός
τόμος “Die Hauptprobleme der Platonischen Philosophie”.
Επιστρέφω στα αυτοτελή δημοσιεύματα
του φιλοσόφου μας, τους τόμους των βιβλίων από το 1974 και εξής. Είναι η
χρονιά, που εκδίδονται οι δύο πρώτοι τόμοι της «Εισαγωγής στη Φιλοσοφία». Το
1975 εκδόθηκαν και οι άλλοι δύο τόμοι της τετράτομης Εισαγωγής: σύνολο 2200
σελίδες, πραγματικό έργο ζωής! Θυμόμαστε με πόση λαχτάρα αλλά και ήρεμη αναμονή
εμπιστευόταν τα ομοιόμορφα ημίφυλλα των 12 μεγάλων ενοτήτων της τετράτομης
«Εισαγωγής» στους συντελεστές της εκδόσεως. Ήταν τα χειρόγραφα της προηγούμενης
επταετίας, στην οποία –εξαναγκασμένος να διακόψει το διδακτικό του έργο στο
Πανεπιστήμιο- βρήκε το χρόνο, πιό πολύ όμως τη θέληση για την εκπλήρωση ενός
χρέους, να προσφέρει στους σπουδαστές της Φιλοσοφίας και σε κάθε σκεπτόμενο
άνθρωπο μιά υπεύθυνη, ευσύνοπτη και ασφαλώς προσιτή, γι’ αυτό και
αποτελεσματική μύηση στα μεγάλα θέματα της Φιλοσοφίας. Είναι ένα έργο
απαλλαγμένο από κάθε φόρτο «σοφών»
παραπομπών και παρεκβάσεων, ένα κείμενο που όχι μόνο διδάσκει, αλλά και
«ψυχαγωγεί» και εμπνέει στην δύσκολη πορεία προς την αλήθεια του φιλοσοφικού
λόγου.
Αλλά το 1975 είναι ένας πολλαπλά
ευτυχισμένος χρόνος για τον Δάσκαλο. Στο κλίμα της αποκαταστάσεως του
δημοκρατικού πολιτεύματος στη χώρα, πράγμα που ήταν βαθειά του έγνοια και
αγωνία, γίνονται στις 20 Ιανουαρίου τα εγκαίνια της «Ελευθέρας Σχολής
Φιλοσοφίας ο Πλήθων» στη Μαγούλα της Σπάρτης στα πόδια του Μυστρά, ικανοποίηση
παλαιού βαθύτατου πόθου του και απαρχή πολλών συγκινήσεων από τον νέο άμεσο
τρόπο επικοινωνίας με το διψασμένο για γνήσιο φιλοσοφικό λόγο και για καθαρή
πνευματική τροφή πλήθος των ακροατών του, των ντόπιων και των πιστών από την
πρωτεύουσα.
Πρίν τελειώσει ο χρόνος τυπώνεται ο
πρώτος τόμος των Εκδόσεων της Σχολής που περιέλαβε τους λόγους των εγκαινίων
και τα μαθήματα της Α΄ περιόδου. Θυμίζω τα θέματα της πρώτης εκείνης σειράς
μαθημάτων στην Μαγούλα: Η θέση του Ελληνισμού στο σύγχρονο κόσμο- Ένας γενικός
χαρακτηρισμός της εποχής μας.- Ο άνθρωπος και η σύγχρονη εποχή.- Ή έννοια της
προόδου.- Τεχνική και σύγχρονος άνθρωπος.- Τί είναι Φιλοσοφία. Και όπως σε κάθε
σειρά, το πρώτο μάθημα το αφιερωμένο στον φιλόσοφο του Μυστρά, τον τελευταίο
βυζαντινό και πρώτο νεοέλληνα, όπως εύστοχα τον ονόμασε ο Ιωάννης
Θεοδωρακόπουλος.
Στη σειρά της «Ελευθέρας Σχολής ο
Πλήθων» εκδόθηκαν 7 τόμοι. Τον 7ο δεν πρόλαβε δυστυχώς να τον χαρεί ολοκληρωμένο.
Περιλαμβάνει την βαρυσήμαντη σειρά των τελευταίων μαθημάτων του στη Μαγούλα «Η
Πολιτική των Ελλήνων τον Οκτώβριο του 1980. Σημαντικό γεγονός ήταν η οργάνωση
του Β΄ Διεθνούς Συμποσίου Φιλοσοφίας της
FISP στην Μαγούλα το 1976. Γενικό θέμα του Συμποσίου «Μελέτη θανάτου» με τη
συμμετοχή κορυφαίων φιλοσόφων από όλο τον κόσμο. Και ως έκδοση ο τόμος των
ομιλιών εκείνων (355 σελίδες με όλα τα κείμενα και σε ελληνική μετάφραση) ήταν
σπουδαία προσφορά του Δασκάλου, που υπήρξε απαράμιλλος οικοδεσπότης και οργανωτής
του Συμποσίου, αλλά και τιμήθηκε επάξια
από τους εκλεκτούς Συνέδρους.
Ο 3ος τόμος της σειράς της «Ελευθέρας
Σχολής Φιλοσοφίας ο Πλήθων» περιέλαβε τα «Μαθήματα Φιλοσοφίας της Τέχνης» του
1977. Ο 4ος τα Μαθήματα Φιλοσοφίας Πολιτισμού» και τον κύκλο για τα «Προβλήματα
του Νέου Ελληνισμού». Ο 5ος τον κύκλο «Η Παιδεία των Ελλήνων» (1979) και ο 6ος
τις Ανακοινώσεις και Ομιλίες του «Πανελλήνιου Συμποσίου για τα βασικά
προβλήματα του συγχρόνου Ελληνισμού» (Οκτώβριος 1979), 300 περίπου σελίδες.
Ένας σπουδαίος και πολύτιμος τόμος, που το συμφέρον του τόπου θα επέβαλε (και
επιβάλλει πάντα) να αξιοποιηθεί. (Αναλυτικό Σημείωμά μου για τις εκδόσεις της
«Ελευθέρας Σχολής Φιλοσοφίας» βλέπε στη «Νέα Εστία» της 15.11.1980).
Το 1980 κυκλοφόρησαν τα δύο τελευταία
αγαπημένα βιβλία του Δασκάλου. Ο Πλατωνικός «Θεαίτητος» (Εισαγωγή, αρχαίο και
νεοελληνικό κείμενο) στην σειρά των αυτοτελών εκδόσεων του Κέντρου Φιλοσοφίας
της Ακαδημίας Αθηνών. Για τη μετάφραση του πλατωνικού αυτού διαλόγου-από τους
σημαντικότερους αλλά και δυσκολότερους διαλόγους- ο Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος
εργάσθηκε πολλά χρόνια, και στον Πρόλογό του εξέθεσε με χαρακτηριστική
αυτοπεποίθηση τις βασικές μεταφραστικές και ερμηνευτικές του αρχές. Ένα κείμενο
υποθήκη.
Λίγους μήνες πρίν από το αδόκητο τέλος
ήρθε η «Αγαπημένη μου Χαϊδελβέργη» το πιό προσωπικό του βιβλίο- ωραία έκπληξη
για πάρα πολλούς ασφαλώς-που έγινε αμέσως και best- seller της περιόδου. Τον
ευγνωμονούμε και γι’ αυτή του την προσφορά, και λυπούμαστε τόσο περισσότερο,
γιατί δεν πρόλαβε να μας δώσει και το
δεύτερο «αυτοβιογραφικό» του βιβλίο, που μας είχε υποσχεθεί: το χρονικό της
πανεπιστημιακής του ζωής και δράσης στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα.
Λίνος Γ. ΜΠΕΝΑΚΗΣ
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
Καταθέτουμε στα Λογοτεχνικά Πάρεργα το δεύτερο
σημείωμά μας για τον επιφανή Πλατωνιστή έλληνα φιλόσοφο Ιωάννη Ν.
Θεοδωρακόπουλο. Ο Δάσκαλος όπως αποκαλείται από τους μαθητές του και όχι μόνο Ιωάννης
Ν. Θεοδωρακόπουλος, θεωρήθηκε επάξια και συγκαταλέγεται δικαιωματικά ακόμα και
στις μέρες μας από την παγκόσμια επιστημονική κοινότητα και τα πανεπιστημιακά
περιβάλλοντα των καθηγητών και των κύκλων της Φιλοσοφίας διεθνώς, ως ένας από
τους μεγαλύτερους και σημαντικότερους ερμηνευτές και σχολιαστές του αρχαίου
έλληνα φιλόσοφου, του Πλάτωνα, όχι μόνο του 20ου αιώνα. Η συμβολή στις
Πλατωνικές Φιλοσοφικές Σπουδές και Έρευνες του Ι.Ν.Θ. είναι τεράστια και
πολύπτυχη όχι μόνο στην εποχή του και δεν περιορίζεται μόνο εντός των ελληνικών
ή ευρωπαϊκών συνόρων σε ζητήματα Ιστορίας της Φιλοσοφίας και τη εξέλιξής της.
Δυνατό και σπινθηροβόλο πνεύμα ο Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλος, οξύς νους, σπάνια κριτική
σκέψη, φλογερή φιλοσοφική συνείδηση, δυνατή πέννα, ανοιχτό και δεχτικό μυαλό
στα ρεύματα της εποχής του. Εργατικότατος μέχρι τις τελευταίες ώρες του επίγειου
βίου του, παρά τις αναρίθμητες δημόσιες υποχρεώσεις του λόγω των υψηλών θέσεων
που του είχαν ανατεθεί και συμμετείχε, και παρά το άσθμα που τον βασάνιζε και
άλλα προβλήματα της επισφαλούς υγείας του που τον τυραννούσαν λόγω του
προχωρημένου της ηλικίας του. Ένα γερασμένο και κουρασμένο «λιοντάρι» που
μεταμορφώνονταν σε έναν άγρυπνο θηρευτή της ανθρώπινης συνείδησης, της
ψυχολογίας του ατόμου, της περιπέτειας των Πλατωνικών ιδεών και Ελληνικής
Φιλοσοφίας μόλις ανέβαινε στο βήμα για να μιλήσει για τον Θείο Πλάτωνα, να
παρέμβει παιδαγωγικά σε μία συζήτηση, να κομίσει κάτι καινούργιο σε μία ομιλία,
να διδάξει με θέρμη και αμέτρητο πατρικό ενδιαφέρον τους μαθητές του, να
εκφέρει ελεύθερα την γνώμη του σε ένα συνέδριο για ζητήματα της Φιλοσοφίας, και
παράλληλα τα διαχρονικά προβλήματα που απασχολούσαν τον Σύγχρονο Ελληνισμό, την
ιδιοπροσωπεία και την ταυτότητα του Ελληνικού Λαού στην διαδρομή των αιώνων.
Ακανθώδη προβλήματα που δεν αφορούσαν μόνο τους νέους της εποχής του τους
χρόνους του επίγειου βιολογικού του βίου, αλλά, και στο Μέλλον, όπως σε κάθε
συγγραφική του ευκαιρία τόνιζε. Μιά χαρακτηριστική εικόνα του Ι.Ν. Θ., στο πώς
δηλαδή γνώριζε και κατόρθωνε να μεταμορφώνεται από ένα «κουρασμένο και
γερασμένο λιοντάρι» όταν προσκαλείτο να μιλήσει για θέματα που απασχολούσαν το
Νέο Ελληνισμό στις εσχατιές της Ελλάδας, (Κομοτηνή) και να πετυχαίνει άμεσα και
αυθόρμητα να δημιουργεί το κατάλληλο κλίμα μυσταγωγίας που ένιωθε και
αισθάνονταν το ετερόκλητο και διαφορετικών ηλικιών και παιδείας ακροατήριό του.
Πώς με το επιβλητικό παρουσιαστικό του, τους τόνους και τους χρωματισμούς της
φωνής του, την καθαρή άρθρωσή του και τις ελεγχόμενες χειρονομίες των χεριών
του συντελούσε στην ατμόσφαιρα της «μεταρσίωσης» των ατόμων που παρευρίσκονταν
στις διαλέξεις του, όσων είχαν την τύχη να παρακολουθούσαν τις ομιλίες του,
κρατούσαν σημειώσεις από τα λεγόμενα των παρεμβάσεών του και των αυστηρών αλλά
σοφών και δίκαιων υποδείξεών του. Βλέπε «Μιά Μαρτυρία και μία Ανάμνηση» του
συγγραφέα και συνεργάτη του περιοδικού και των Τετραδίων της «Ευθύνης» κυρού
Παναγιώτη Φωτέα στο ίδιο αφιέρωμα σελ. 104-108, (Το χρονικό της επίσκεψης του
Ι. Θ. στην Κομοτηνή). Ας μας επιτραπεί να προσθέσουμε ότι όσες φορές τις
προηγούμενες δεκαετίες συναντούσαμε άτομα που υπήρξαν μαθητές, φοιτητές του,
πάντα ακούγαμε τις ίδιες σταθερές θετικές κρίσεις για το πρόσωπό του, ότι ο
Δάσκαλος κατόρθωνε να τους μαγεύει με το παρουσιαστικό του και την επιβλητική
κάπως «μεγαλόσωμη» παρουσία του, ότι κρέμονταν από τα χείλη του όταν δίδασκε
είτε στα Πανεπιστημιακά του έδρανα, είτε στην «Ελευθέρα Σχολή Φιλοσοφίας ο
ΠΛΗΘΩΝ» στις Σειρές των περιοδικών Μαθημάτων του στην περιοχή της Μαγούλας στην
Σπάρτη που είχε ιδρύσει. Μέχρι τα τελευταία του ήθελε να είναι χρήσιμος στην
πατρίδα του, στον Ελληνισμό, στα ελληνικά φιλοσοφικά γράμματα, πρέσβευε στην
διάδοση της φιλοσοφικής σκέψης και προβληματισμού της, των ερωτημάτων που
θέτει, τις απαντήσεις που προτείνει σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο κοινό ακροατών,
σε όσο γίνεται μεγαλύτερη μερίδα του ελληνικού λαού, με τον πιο απλό τρόπο, με καθαρό
στοχασμό, σαφή ερμηνεία και ύφος γραφής ξεκλειδώματος της φιλοσοφικής
προβληματικής ακόμα και για τους πλέον αμύητους. Προσδοκούσε σε έναν Έλληνα
μορφωμένο, σε έναν Λαό με στέρεα παιδείας αγωγή που δεν λησμονεί τα πολιτιστικά
του ριζώματα και την προσφορά του στο παγκόσμιο πολιτιστικό γίγνεσθαι μέσα στην
Ιστορία. Στους Έλληνες που θα ιχνομυθήσουν εκ νέου τις αληθινές της παράδοσής
τους ρίζες, θα τις ανασύρουν από τα βάθη των αιώνων και θα μεταλαμπαδεύσουν
τους χυμούς τους στους καινούργιους σύγχρονους καιρούς, θα επαναπροσεγγίσουν το
Ελληνικό Οικουμενικό Πνεύμα στα τέσσερα σημεία των οριζόντων της Ανθρωπότητας.
Πέρα από στείρους σωβινισμούς, μακρυά από άκαιρες και επικίνδυνες
πατριδολαγνείες, αφηρημένα βυζαντινοαυτοκρατορικά μεταφυσικά σχήματα ή προφητικούς
μοναχών μεσσιανισμού θρύλους, αλλά και των παλαιών Εθνικών Ελλήνων ένδοξες
Εθνικές εμφυλιοπολεμικές των κρατών- πόλεων στρατηγικές μεγαλειότητες. Είναι
τέτοια η ρευστότητα και η ποικιλομορφία της δυναμικής του Ελληνισμού, του
Ελληνικού πνεύματος διαχρονικά, πού δεν μπορεί να σταθεί, περιορισθεί ούτε στα
ιερά χώματα που το γέννησαν και καρποφόρησε. Εμπεριέχει την ρέουσα ταυτότητα
της Ελλάδας και ημών των Ελλήνων και ταυτόχρονα μας υπερβαίνει και εξαπλώνεται
στα πέρατα της οικουμένης.
Από την μεριά μας, ήρθαμε για πρώτη φορά σε
επαφή με τα βιβλία του, στο βιβλιοπωλείο της Αθήνας των εκδόσεων «Γρηγόρη» και
κατόπιν στο βιβλιοπωλείο και τις εκδόσεις «Βιβλιογονία» του έμπειρου και
μορφωμένου βιβλιοπώλη Χρήστου Μουτσόπουλου ο οποίος μας προέτρεψε να διαβάσουμε
την «Εισαγωγή στην Φιλοσοφία» που τότε, κυκλοφορούσαν ξεχωριστά ανά διαστήματα
οι 4 τόμοι της. Ο αγαπητός βιβλιοπώλης είχε εκδώσει και βιβλία του Δημήτρη
Λιαντίνη και ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για την Βυζαντινή Φιλοσοφία. Οι μόνες
πρωτόλειες επαφές με κείμενά του που είχαμε εκείνο το διάστημα ήταν ορισμένα
άρθρα του στο περιοδικό «Νέα Εστία» που αναφέρονταν σε πρόσωπα της Λογοτεχνίας
όπως ο κυρ Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ο ποιητής Κωστής Παλαμάς, ο κλασικός
φιλόλογος Ιωάννης Συκουτρής, ο ιταλός Δάντης Αλιγκέρι, το έργο «Φάουστ» του
γερμανού Β. Γκαίτε, και ό,τι είχαμε διαβάσει σε τεύχη του περιοδικού «Ευθύνη»
και «Παρνασσός» που κάποτε αγοράζαμε. Και φυσικά, είναι πλεονασμός, να
αναφέρουμε τις μελέτες του πάνω στον Πλάτωνα, βλέπε «Εισαγωγή του» 5 έκδοση
1970 (σε αρκετές επανεκδόσεις) και τις αναστυλώσεις του Πλατωνικών Έργων όπως
«Ο Φαίδρος» κ.ά. Οι επαινετικές γνώμες και κρίσεις θαυμαστών του και το αρχικό αναγνωστικό
ανιχνευτικό πλησίασμά μας για τον πρώτο Νεοέλληνα Γεώργιο Γεμιστό Πλήθωνα
στερέωσε βαθμιαία το ενδιαφέρον μας για το έργο του Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλου, αυξάνοντας σταδιακά
και αργόσυρτα τις ώρες διαβάσματος που διαθέταμε στις παλαιότερες και σύγχρονες
εργασίες και βιβλία του. Μάλιστα, γνωστός λόγιος φοιτητής του μας είχε
πληροφορήσει και για τον αδόκητο θάνατο του γιού του. Ο υγιής από την άλλη
Ελληνοκεντρισμός του, η μεγάλη του έγνοια
για την πορεία του Νέο Ελληνισμού και τα προβλήματά του στους σύγχρονους
καιρούς, οι μοντέρνοι απρόβλεπτοι κίνδυνοι που τον απειλούσαν στους νέους
ιστορικούς ορίζοντες που ανοίγονταν μπροστά του καθώς η χώρα μας γίνονταν
ισότιμο μέλος με τα άλλα ισχυρά κράτη της τότε ΕΟΚ ήταν κάτι που μας εξιτάριζε
και μας παρακινούσε σε διεξοδικότερες ανιχνεύσεις και διαβάσματα περιφερειακά
θα γράφαμε της Λογοτεχνίας. Πολυγραφότατος σαν συγγραφέας ο Ιωάννης Ν.
Θεοδωρακόπουλος, ενεργός και ακάματος ερευνητής μέχρι τα τελευταία του, στάθηκε
όρθιος και ακμαίος σαν Φάρος που εξακολουθεί να φωτίζει τις συνειδήσεις των
Ελλήνων και μετά την βιολογική του απώλεια. Ο Ιωάννης Ν. Θεοδωρακόπουλος
προέρχεται από μιά γενιά Ελλήνων λογίων, συγγραφέων, στοχαστών και φιλοσόφων οι
οποίοι έβλεπαν και αντιμετώπιζαν το Ελληνικό Πνεύμα ως ενιαίο, στην
καθολικότητά του από τις απαρχές των φιλοσοφικών δοξασιών και επιστημονικών
θεωριών της ελληνικής αρχαιότητας έως τις εκβολές του στην
Βυζαντινή-Χριστιανική Αυτοκρατορική χιλιετή περίοδο που, κατεδίωξε, κυνήγησε,
γκρέμισε τους ιερούς ναούς και τα μνημεία των Εθνικών Ελλήνων, απαγόρευσε τα
ιερά της ελληνικής μυθολογίας κείμενα αλλά και παράλληλα, μετά τον 8ο μ.Χ.
αιώνα εγκολπώθηκε, αφομοίωσε, μετάλλαξε ότι ομορφότερο και δημιουργικότερο είχε
η Αρχαία Ελληνική Σκέψη και Στοχασμός και μας κληροδότησαν τα Ελληνικά
Γράμματα. Η πολιτιστική μαγιά για τον Θεοδωρακόπουλο ήταν η ίδια, αυτή που
γέννησε ότι ονομάζουμε ελληνοβυζαντινό πολιτισμό με τις εξακτινώσεις του τόσο
στην Κλασική Αρχαία Δημοκρατία των Πόλεων-Κρατών όσο και στις Καστροπολιτείες
του Μυστρά και στα πετρόχτιστα Μοναστήρια της Καππαδοκίας που τόσο όμορφα μας
μιλά για αυτά ο νομπελίστας μας ποιητής Μικρασιάτης Γιώργος Σεφέρης. Ότι, ένας
ακραιφνής Έλληνας Πλατωνιστής δάσκαλος της Φιλοσοφίας διαθέτει τέτοια ευρύτητα
πνεύματος και κοινωνικής αντίληψης φαίνεται μεταξύ άλλων και από το βιβλίο που
του εξέδωσε η Βιβλιοθήκη της Αποστολικής Διακονίας το 1949, με τίτλο
«Χριστιανικά και Φιλοσοφικά Μελετήματα»
σελ. 147. Το παλαιό αυτό σύγγραμμα περιέχει 5 Κείμενά του όπως: «Ο ιερός
Αυγουστίνος», «Ο χριστιανός φιλόσοφος της υπάρξεως Κίρκεγκαρντ», «Περί ψυχής»,
«Ο χριστιανός ως ταπείνωσις» και «Ο άνθρωπος και το επάγγελμά του». Ενώ δέκα
χρόνια αργότερα, το ίδιο Πλατωνικό πνεύμα θα κυκλοφορήσει το μελέτημά του για
τρείς μεγάλες πνευματικές φυσιογνωμίες της αρχαιότητας που επηρέασαν και
επέδρασαν στην δυτική σκέψη και στοχασμό. Το «ΠΛΑΤΩΝ- ΠΛΩΤΙΝΟΣ- ΩΡΙΓΕΝΗΣ» 80
σελίδων από την οποία αναρτήσαμε τον «Πλάτωνα» στα Λογοτεχνικά Πάρεργα.
Στο δεύτερο λοιπόν σημείωμά μας
θελήσαμε να αντιγράψουμε από το Αφιέρωμα των Τετραδίων της «Ευθύνης» νούμερο 18/4,1983
την συμμετοχή του Επτανήσιου σημαντικού ιστορικού της Φιλοσοφίας, πανεπιστημιακού
καθηγητή, μεταφραστή με σημαντικές και αξιόλογες ερευνητικές συγγραφικές και
μεταφραστικές εργασίες στο ενεργητικό του. Βλέπε την μετάφραση και επιμέλεια
της τρίτομης έκδοσης «Βυζαντινή Λογοτεχνία» του Herbert Hunger, έκδοση ΜΙΕΤ 2010 του κυρού Λίνου Γ.
Μπενάκη (Κέρκυρα 31/1/1928- 31/1/2022). Το όνομα του Λίνου Γ. Μπενάκη το είχαμε
συναντήσει και όταν διαβάζαμε και κείμενα της ελληνίδας φιλοσόφου Έλλης
Λαμπρίδη. Είναι η πρώτη γυναικεία παρουσία στον επίσημο, ακαδημαϊκό χώρο της
Φιλοσοφίας, φίλη του Νίκου Καζαντζάκη. Επέλεξα την εκτενή παρουσίαση επειδή μας
δίνει ένα γενικό πανόραμα των συγγραφικών δραστηριοτήτων του Ιωάννη Ν.
Θεοδωρακόπουλου, πριν αναρτήσουμε άλλα δημοσιεύματα του Έλληνα Φιλοσόφου. Στο
σημείο αυτό οφείλουμε να διευκρινίσουμε το εξής. Ο Λίνος Γ. Μπενάκης είναι ο
μοναδικός μέχρι σήμερα από όσο γνωρίζω, που του οφείλουμε την διάσωση και
καταγραφή, αποδελτίωση των εργασιακών και εκδοτικών τίτλων του έργου του Ιωάννη
Ν. Θεοδωρακόπουλου. Ας μου επιτραπεί να δώσω ορισμένες μόνο γενικές πληροφορίες.
Το 1975 στην Αθήνα, λίγα μόλις χρόνια πριν τον θάνατο του Πλατωνιστή Δασκάλου
κυκλοφορεί ένας ογκώδης τόμος 554 σελίδων του περιοδικού «Δεσμός», ΑΦΙΕΡΩΜΑ
ΣΤΟΝ Ι. Ν. ΘΕΟΔΩΡΑΚΟΠΟΥΛΟ. Επιστημονικαί Διατριβαί Ν.7. Φιλολογικός Σύλλογος
«Παρνασσός». Η φωτογραφία του Θεοδωρακόπουλου που κοσμεί το εξώφυλλο είναι του
φωτογράφου Θανάση Διαμαντόπουλου. Τυπώθηκε στο Τυπογραφείο του Ιορδάνου
Μυρτίδη, Μενάνδρου 23 στην Αθήνα. Η καθηγήτρια Άννα Κελεσίδου- Γαλανού, ανοίγει
την αυλαία του Αφιερώματος με τα «Προλεγόμενα». (10, 1975), ακολουθεί το
«Ξυνδέσμου Χάριν» του πανεπιστημιακού Αναστάσιου Γιανναρά και έπεται η κύρια
ύλη των Περιεχομένων με κείμενα και ανακοινώσεις 23 αντρών και γυναικών
καθηγητών. Μετά το ακροτελεύτιο εκτενέστατο κριτικό μελέτημα του τότε Επιθεωρητή
Μέσης Εκπαιδεύσεως Ελευθέριου Ν. Πλατή, σελ. 495-546, (αν δεν λαθεύω ο Ε. Ν.
Πλατής ήταν σύζυγος της Πειραιώτισσας ποιήτριας και μεταφράστριας Όλγας Βότση,
και ενός καλογραμμένου βιβλίου «Το ερωτικό στοιχείο στον Μυστικισμό») ο
Αφιερωματικός τόμος κλείνει με την τετραμερή κατηγοριοποίηση των «Δημοσιευμάτων
του Ι. Ν. Θ.», σελ. 547-554. -1. ΒΙΒΛΙΑ καταγράφονται ξενόγλωσσα και
ελληνόγλωσσα 33 βιβλία. -2. ΑΡΘΡΑ ΚΑΙ ΟΜΙΛΙΕΣ παρουσιάζονται 142 λήμματα, σε
περιοδικά, σε βιβλία και εφημερίδες. Τα περισσότερα είναι δημοσιεύσεις στο
«Αρχείον Φιλοσοφίας και θεωρίας των Επιστημών», σε Επετηρίδες του Πανεπιστημίου
Αθηνών, στο περιοδικό «Μελέτη- Κριτική», στη «Νέα Εστία», στην «Ευθύνη», στο
«Χριστιανικό Συμπόσιο», στις «Μορφές», στο «Σύνορο» στον «Παρνασσό», στις
«Λακωνικές Σπουδές», σε τόμους της «Φιλοσοφίας», στις εφημερίδες «Η
Καθημερινή», «Η Βραδυνή», σε Βιβλία και Πρακτικά κλπ. -3. ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΕΣ ΚΑΙ
ΚΡΙΤΙΚΑ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ, έχουμε 13 δημοσιεύματα. Κρίνονται μεταξύ άλλων βιβλία του
Κ. Λογοθέτη, του Θεόφιλου Βορέα, του Λ. Δαράκη, του μυστικού Μάιστερ Έκχαρτ
κ.ά. Και τέλος, -4. Δύο μεταφράσεις. Των H. Rickert, «Θέσεις του Συστήματος της
Φιλοσοφίας» και J. Greiner, «Για την οικοδόμηση της αισθητής
και νοητής πείρας». Ο Λίνος Γ. Μπενάκης συμμετέχει ακόμα με το άρθρο του «Η χριστιανική
σκέψη και το Βυζάντιο στο έργο του Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλου», σ. 417-439. Στον
χρήσιμο αυτόν Αφιερωματικό τόμο μνήμης στον Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλου, αξίζει να
αναφέρουμε και δύο δημοσιεύσεις που αναφέρονται στην γλώσσα που γράφει ο
Πλατωνιστής Δάσκαλος της Φιλοσοφίας. Το «Η γλωσσική προσφορά του Ι. Ν. Θ. στην
πνευματική μας ζωή. Δοκιμή για μιά πρώτη συνθετική θεώρηση του ύφους του» της
Μαίρης Σταθοπούλου- Χριστοφέλλη, σ. 157 και το κείμενο «Μορφολογική και
σημαντική διαστρωμάτωση της γλώσσας του Ι. Ν. Θ.» σ. 163 της Μαρίας
Ευαγγελινού- Σαντορινιού, που συναντήσαμε το όνομά της στο προηγούμενο σημείωμα
σε αναφορά του ομότιμου καθηγητής γλωσσολογίας πανεπιστημιακού κυρίου Γεωργίου
Μπαμπινιώτη. Εδώ μόνο εν τάχει να αναφέρουμε ότι ο Ιωάννης Ν. Θεοδωρακόπουλος
έγραφε και δημοσίευε τα κείμενά του είτε σε αμιγώς Καθαρεύουσα της εποχής, είτε
στην Δημοτική είτε σε μία μεικτή. Το θέμα αυτό της διπλής γραφής και της αιτίας
της από τον Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλο, μας το εξηγεί και το δικαιολογεί ο ίδιος ο
συγγραφέας στον «Πρόλογό» του σελ. 10 και έπειτα, του σύνθετου τόμου του
«ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΖΩΗ» Μικρά Φιλοσοφικά Κείμενα, που κυκλοφόρησε στην Αθήνα το
1967, και «Η Ελληνική γλώσσα» και «Το χρέος μας προς την γλώσσα» στο νούμερο 5,
«Τα Μαθήματα της Έκτης Περιόδου» Η Παιδεία των Ελλήνων, Αθήνα 1979. Αλλά για
την γλώσσα που υιοθετεί θα αναφερθούμε σε επόμενο σημείωμά μας. Και, επιπρόσθετα,
μία πρώτη απόπειρα καταγραφής της Εργογραφίας του έχουμε στις τελευταίες σελίδες
του τόμου του «Εισαγωγή στον Πλάτωνα», Αθήνα 1970, σελίδες 379-382 όπου
αποδελτιώνονται 96 λήμματα και στο οπισθόφυλλο άλλα 46. Αριθμημένη Εργογραφία λήμματα
116 έχουμε και στις τελευταίες σελίδες του έργου του «ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΡΟΣ» Εισαγωγή,
Αρχαίο και Νέο Κείμενο με Σχόλια, Αθήνα 1971 Τρίτη έκδοση.
ΚΑΙ
Πληροφορούμεθα
από την ΒιβλιοNet. The Greek Books in Print: Μπενάκης, Λίνος Γ., 1928-2022 ότι: Ο
Λίνος Γ. Μπενάκης (1928-2022) γεννήθηκε στην Κέρκυρα. Εργάστηκε ως ιστορικός
της φιλοσοφίας, καθηγητής πανεπιστημίου και ερευνητής της Ακαδημίας Αθηνών.
Σύζυγός του η νομικός, πολιτικός και ακαδημαϊκός Άννα Ψαρούδα-Μπενάκη.
Ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές στο Α' Γυμνάσιο Αρρένων Θεσσαλονίκης. Στη
συνέχεια φοίτησε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
(1946-1950) και με υποτροφία του ΙΚΥ στο Πανεπιστήμιο της Κολωνίας (1957-1960),
όπου ανακηρύχτηκε διδάκτωρ φιλοσοφίας. Το θέμα της διδακτορικής διατριβής του
ήταν "Σπουδές στα Υπομνήματα του Μιχαήλ Ψελλού", από την οποία
επηρεάζονται οι πρώτες του δημοσιεύσεις στα γερμανικά. Υπήρξε μαθητής των
καθηγητών Ιωάννη Θ. Κακριδή, Στυλιανού Καψωμένου, Νίκου Ανδριώτη, Αγαπητού
Τσοπανάκη, Χαράλαμπου Γιέρου, και Λίνου Πολίτη, ενώ στο Πανεπιστήμιο της
Κολωνίας παρακολούθησε τα μαθήματα και σεμινάρια του ιστορικού της φιλοσοφίας
Paul Wilpert, τον οποίο είχε και επόπτη της διατριβής του. Στην Ελλάδα, επόπτης
των σπουδών του ήταν ο Βασίλειος Τατάκης. Ακόμη υπήρξε υπότροφος του Γερμανικού
Ιδρύματος Υποτροφιών Αλεξάντερ φον Χούμπολτ. Μετά από μια σύντομη θητεία ως
καθηγητής μέσης εκπαίδευσης στην Πρέβεζα και στην Αθήνα, το 1966 αρχίζει τη
συνεργασία του με το "Κέντρο Ερεύνης Ελληνικής Φιλοσοφίας" της
Ακαδημίας Αθηνών, του οποίου έγινε διευθυντής το 1971. Εκεί ήταν αρμόδιος για
την έκδοση των τόμων της Επιστημονικής Επετηρίδας "Φιλοσοφία", όπου ο
ίδιος δημοσίευσε σημαντικές μελέτες. Στα πρώτα τεύχη της επετηρίδας συναντιούνται
μέλη της φιλοσοφικής δεκαετίας του '30, όπως οι Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος,
Παναγιώτης Κανελλόπουλος και Κωνσταντίνος Τσάτσος, που συμμετέχουν στην
εφορευτική επιτροπή του περιοδικού, με τη νέα γενιά Ελλήνων φιλοσόφων της
δεκαετίας του '60. Τα δημοσιεύματα του Λίνου Μπενάκη αφορούσαν όλη την περίοδο
της Ελληνικής Φιλοσοφίας, τους Αρχαίους, Βυζαντινούς και Μεταβυζαντινούς
χρόνους. Κατά τη δεκαετία του '70 συνεχίζει την ερευνητική δραστηριότητά του
και καταρτίζει μια νέα βιβλιογραφία των έργων που αφορούν τη βυζαντινή
φιλοσοφία, η οποία προστίθεται στην έκδοση της μετάφρασης του έργου του
Βασιλείου Τατάκη, "Η Βυζαντινή Φιλοσοφία", την οποία επιμελήθηκε ο
ίδιος. Το 1983, ως επιστημονικός συνεργάτης της Ακαδημίας Αθηνών, αναλαμβάνει
τη διεύθυνση της σειράς των κριτικών εκδόσεων των "Βυζαντινών
Φιλοσόφων" και των "Βυζαντινών Σχολίων στον Αριστοτέλη", που
εκδίδει η Ακαδημία, υπό την αιγίδα της Διεθνούς Εκδόσεως Ακαδημιών. Στη σειρά
αυτή εκδόθηκε το 2009 η δική του κριτική έκδοση των "Σχολίων" του
Μιχαήλ Ψελλού πάνω στα "Φυσικά" του Αριστοτέλη, με εκτενή εισαγωγή
του στα γερμανικά, αρχαίο κείμενο και βιβλιογραφία. Το 1984 ο Λίνος Μπενάκης
είχε διδάξει στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον των ΗΠΑ, ενώ μεταξύ 1987-88 ήταν
επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, στο οποίο δίδαξε και πάλι τη
δεκαετία του 2000. Επίσης, κατά την περίοδο 1990-1994 διετέλεσε αντιπρόεδρος
του Ιονίου Πανεπιστημίου, στην Κέρκυρα. Διετέλεσε μέλος του διοικητικού
συμβουλίου της "Διεθνούς Εταιρείας για τη Σπουδή της Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας",
μεταξύ 1982-1992, και ορίστηκε πρόεδρος της "Επιτροπής Βυζαντινής
Φιλοσοφίας" της ίδιας Εταιρείας. Το 1983, ως συνεργάτης της Ακαδημίας
Αθηνών, ανέλαβε τη θέση του υπεύθυνου για τη "Φιλοσοφική Βιβλιοθήκη"
του Κληροδοτήματος της Έλλης Λαμπρίδη. Έλαβε μέρος σε πολλά επιστημονικά
συμπόσια και συνέδρια, από τα οποία πολλά διοργάνωσε ο ίδιος. Αναφέρονται,
ενδεικτικά, το Συμπόσιο "Ο νεοπλατωνισμός και η μεσαιωνική
φιλοσοφία", τον Οκτώβριο του 1995, στην Κέρκυρα, και το Συμπόσιο για τη
Βυζαντινή Φιλοσοφία που διοργανώθηκε το 1997 επ’ ευκαιρία του εορτασμού της
Θεσσαλονίκης ως πολιτιστικής πρωτεύουσας της Ευρώπης. Στις 13 Δεκεμβρίου 1995
του απονεμήθηκε ο τίτλος του Επίτιμου Διδάκτορος του Τμήματος Φιλοσοφίας,
Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Την ίδια χρονιά ίδρυσε
την "Ομάδα Εργασίας για την Σπουδή της Βυζαντινής φιλοσοφίας στην
Ελλάδα", η οποία συγκέντρωσε και οργάνωσε την έρευνα μελετητών από όλη την
επικράτεια. Ο Λίνος Μπενάκης ήταν μέλος πολλών οργανώσεων και οργανισμών με
επιστημονικό και ανθρωπιστικό ενδιαφέρον, και συμμετείχε στις συντακτικές
επιτροπές διεθνών περιοδικών, όπως το "Medieval Philosophy and
Theology", "European Journal of Science and Theology", κ.α.
(πηγή:
Wikipedia, ημερομηνία επίσκεψης: 27.6.2013).
Γιώργος Χ. Μπαλούρδος
Πειραιάς
Τσικνοπέμπτη
12 Φεβρουαρίου 2026
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου