Μια συνομιλία της Φωτεινής Πιπιλή με
την Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ
Περιοδικό ΧΙΟS BANK τχ.3/6,1993, σ.20-22
Η ΜΟΝΗ ΝΤΡΟΠΗ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΜΗΝ ΞΕΡΟΥΜΕ ΤΟ
ΒΥΖΑΝΤΙΟ
Ιδιαίτερη
επίκαιρη και ενδιαφέρουσα η συνέντευξη με την Πρύτανη των Πανεπιστημίων της
Γαλλίας και Πρόεδρο του Κέντρου Ζορζ Πομπιντού κ. Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ. Και
αυτή τη φορά η ίδια η κ. Αρβελέρ δεν συγκράτησε την έκπληξή της αλλά και τη
χαρά της, όταν την ενημέρωσα για το θέμα που θα συζητούσαμε. «Α, επιτέλους
κάποιοι ενδιαφέρονται για το Βυζάντιο, για την «Ορθοδοξία», αναφώνησε. Και δεν
ήταν καθόλου τυχαία η επιλογή του θέματος, ούτε ήταν απαραίτητη λόγω της
αρχικής ιδιότητας της διακεκριμένης Ελληνίδας, αυτής της Βυζαντινολόγου. Γιατί
δεν αρκεί να επισείουμε στην καθημερινότητά μας- χρησιμοποιώντας τες ως
ατράνταχτα εθνικά επιχειρήματα-τις ιστορικές μας αξίες, εάν δεν τις γνωρίζουμε
πρώτοι εμείς οι ίδιοι.
Φ.Π. Την τελευταία περίοδο υπάρχει
στη χώρα μας μια τάση επιστροφής στην Ορθοδοξία, στις αξίες της, παρ’ ότι
διανύσαμε μια πολύ μεγάλη περίοδο κατά την οποία, όποιος πίστευε στη θρησκεία
και γενικότερα στις αξίες, όπως η Σημαία, η Πατρίδα κατηγορούνταν από πολλούς
εκφραστές συγκεκριμένων πολιτικών χώρων ως «οπισθοδρομικός», «φασίστας»,
«συντηρητικός»…
Ε.Γ.Α. «Ναι,
πράγματι συμβαίνει κάτι τέτοιο, μόνο που κατά τη γνώμη μου δεν είναι επιστροφή
στην Ορθοδοξία. Νομίζω πώς είναι επιστροφή σε μία οργανική, διαχρονική συνέχεια
της ελληνικής ιστορίας. Έως τώρα, όλη μας η ιστορία, από την απελευθέρωση του
1821 και πέρα, στράφηκε γύρω από τον αρχαίο κόσμο. Όλοι οι Ρωμιοί ξέρουν τι θα
πει Αρχαία Ελλάδα, ποιός ήταν ο Περικλής, ποιός ο Αριστείδης, ενώ κάναμε ένα
μεγάλο πήδο- το χιλιόχρονο Βυζάντιο- στο οποίο δε σταθήκαμε καθόλου αν και
είναι η οργανική μας βάση και η θεμελίωση της σύγχρονης πορείας μας. Και τι
είναι «Βυζάντιο»; Βυζάντιο είναι ακριβώς: Ορθοδοξία και Γλώσσα ελληνική, όπως
αυτή εξελίχτηκε στο χρόνο. Βυζάντιο είναι το «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ» που ακούμε
και σήμερα με κατάνυξη.
Καθώς
βρεθήκαμε αυτή τη στιγμή με τα προβλήματα του βαλκανικού χώρου, τα οποία μας βάζουν
αντιμέτωπους, αλλά και παράλληλους, με ανθρώπους που έχουν τις ίδιες καταβολές
μ’ εμάς ως προς την Ορθοδοξία αλλά και ως προς το χώρο όπου οι ίδιοι κάποτε
ανήκαν, το αυτοκρατορικό Βυζάντιο, άρχισε η προσπάθεια προσέγγισης σ’ εκείνη
την περίοδο. Και κατά κάποιο τρόπο, σχεδόν ασυνείδητα, γυρίσαμε προς αυτή την
πτυχή της ιστορίας μας, την ίδια που είχαμε βάλει σε παρένθεση και προσπαθούμε
να εξαγνιστούμε. Και αυτό γίνεται για μεν τους γραμματισμένους, μέσα από
βιβλία, για δε τον απλό κόσμο μέσα από τη ζωντανή παρουσία του Βυζαντίου, την
Ορθοδοξία. Γι’ αυτό και πρέπει να μιλάμε για την ανακάλυψη από τους συγχρόνους
της Ορθοδοξίας και όχι του Θεού. Πιστεύω πώς δεν βρισκόμαστε μπροστά στο
φαινόμενο του μυστικισμού ή σ’ ένα θεοκρατικό φανατισμό, όπως συμβαίνει στις
ισλαμικές χώρες. Βρισκόμαστε μπροστά στην ανάγκη να συνδέσουμε οργανικά την
Ιστορία μας με όλο της το παρελθόν και όχι μόνο με μια πτυχή της. Και το
παρελθόν το βυζαντινό, που είναι και χιλιόχρονο, γίνεται για τον καθένα μας
μέσα από την παρουσία της ορθοδοξίας».
Φ.Π. -Συμφωνώ μαζί σας πως για την
πλειοψηφία των Ελλήνων, ακόμα και των σημερινών μαθητών η βυζαντινή περίοδος
είναι άγνωστη, αδιάφορη. Ποιες όμως είναι για σας, την παγκοσμίως γνωστή
Βυζαντινολόγο, οι αξίες-αν υπήρχαν-του βυζαντινού πολιτισμού και ποιες από
αυτές τις αξίες έχουν εξαφανιστεί, ποιες διαιωνίζονται;
Ε.Γ.Α. «Εγώ
θα πρόσθετα πώς όχι μόνο είναι άγνωστο το Βυζάντιο, είναι και παρεξηγημένο. Και
όχι μόνο εδώ, αλλά και έξω. Συχνά διαβάζοντας-κυρίως σε πολιτικά θέματα-
αναφορές σε σκάνδαλα και άλλες καταστάσεις…»
Φ.Π.- Να αναφέρονται στις… βυζαντινές
ραδιουργίες.
Ε.Γ.Α. «Ναι,
«βυζαντινές ραδιουργίες», «βυζαντινές ίντριγκες», «βυζαντινές συνωμοσίες». Αυτή
τη σύγκριση χρησιμοποιούν κάθε φορά που θέλουν να αναφερθούν σε σκοταδιστικές
πολιτικές ενέργειες. Κατ’ αρχήν πρέπει να τονίσουμε πώς ουδέποτε οι Βυζαντινοί
ονόμασαν τους εαυτούς τους Βυζαντινούς, και αυτός ο χαρακτηρισμός είναι
εφεύρεση των Δυτικοευρωπαίων, των Καθολικών οι οποίοι δεν ήθελαν ν’ αφήσουν
στους σχηματικούς Ορθοδόξους της Πόλης τους ευγενείς όρους Ρώμη και Ρωμαϊκό
Κράτος, του Ρωμαίου κ.λπ. Και εμείς, αντί να σταθούμε σ’ αυτό που πραγματικά
είμαστε, Ρωμιοί και Ρωμιοσύνη- γιατί ο καθένας μας λέει πώς είναι Ρωμιός-
πήραμε το χαρακτηρισμό του Βυζαντινού που μας λανσάρισαν οι Ευρωπαίοι, ακριβώς
για να μας απομακρύνουν από τη μεγαλειώδη αυτή ιστορία και πέσαμε στην
ονοματολογική παγίδα. Λοιπόν όλα αυτά πρέπει να τα προσέξουμε, γιατί αυτό ήταν
που, υποσυνείδητα ίσως, μας απομάκρυνε, νέους, γέρους, μορφωμένους, λαϊκούς από
το βυζαντινό κατόρθωμα. Ποιο είναι το βυζαντινό κατόρθωμα; Πρώτα πρώτα, θα
έλεγα πώς ήταν ένα είδος έμπρακτου ανθρωπισμού. Μην ξεχνάμε πως ήταν οι
Βυζαντινοί που κατάργησαν επισήμως τη σκλαβιά. Όταν στη Δύση έχουμε ακόμα την
Ιερά Εξέταση- το 12 αι.- όταν έχουμε όλες αυτές τις κακουργίες εναντίον της
προσωπικής ελευθερίας του ατόμου, οι Βυζαντινοί καταργούν τη σκλαβιά και
θεσμοθετούν νόμους οι οποίοι ορίζουν πως «απαγορεύεται δια βασάνων
εξετάζεσθε…». Δηλαδή θεσμοθετούν την απαγόρευση της διά βασανιστηρίων ανάκρισης.
Οι Βυζαντινοί ήταν εκείνοι που ανήγαγαν τη φιλανθρωπία ως την ανώτατη
αυτοκρατορική αρετή. Και όταν ο Αυτοκράτορας λέει ότι είναι φιλάνθρωπος και
εξασκεί φιλανθρωπία, θέλει να είναι ο μηνυτής του Θεού. Γιατί κατά το βυζαντινό
νόμο-ή μάλλον κατά την παράδοση- ο Αυτοκράτορας είναι ο τοποτηρητής του Θεού,
του μοναδικού Θεού. Οπότε η φιλανθρωπία είναι η βασικότατη αρετή του κράτους.
Δεν είναι, απλώς, μια ατομική αρετή, γι’ αυτό και έχουμε τόσα ευαγή ιδρύματα,
τόσα ορφανοτροφεία. Και οι πολίτες του κράτους απολαμβάνουν τη μέριμνα του
κράτους, της αυτοκρατορίας. Απόδειξη ότι ένα από τα σύμβολα του αυτοκράτορα
είναι η ακακία. Η ακακία ήταν ένα κουτί που είχε ο αυτοκράτορας και έδειχνε
ακριβώς ότι όλα περνούν σ’ αυτή τη ζωή, πώς όλα είναι ματαιότητα, και ότι το
ουσιώδες είναι να σταθείς στην πραγματική αρετή. Μιά άλλη αξία του Βυζαντίου
είναι αυτή που την ονομάζω η πατρική εικόνα. Μην ξεχνάτε πως ο Χριστιανισμός
αρχίζει με την ηθική των Πατέρων της Εκκλησίας. Ο Αυτοκράτορας θεωρείται πατήρ
των υπηκόων αλλά και πατήρ των μοναρχών του κόσμου, επειδή είναι ο μόνος ο
οποίος αντιπροσωπεύει την Αυτοκρατορία που πρώτη πίστεψε στο Δεσπότη Χριστό και
γι’ αυτό «ουκ ηττηθήσετε ανά τους αιώνες». Πατρική εικόνα ο Αυτοκράτορας,
πατρική εικόνα ο κάθε ανώτατος υπάλληλος. Αυτού του είδους η οικογενειακή σχέση
κυβερνώντων και κυβερνουμένων δημιουργεί ένα είδος αλληλεγγύης το οποίο
δημιουργεί, από τη μια μεριά τον έμπρακτο ανθρωπισμό και από την άλλη μια
ιεραρχία, μια πυραμίδα που είναι αναγνωρίσιμη από όλους. Το Βυζάντιο είναι μια
αξιοκρατική κοινωνία όπου ο καθένας μπορεί να περάσει από τη μια τάξη στην
άλλη. Γι’ αυτό και δεν υπάρχουν τάξεις ευγενείας…»
Φ.Π.-Δεν υπάρχουν τίτλοι;
Ε.Γ.Α.
«Ακριβώς και είναι βασικότατο αυτό…»
Φ.Π. –Θυμάμαι πόσο εντύπωση μου είχε
κάνει, όταν φοιτήτρια είχα πρωτοδιαβάσει το βιβλίο του Ράνσιμαν «Βυζαντινός
Πολιτισμός» (σ.σ. ο σερ Στίβεν Ράνσιμαν είναι ιστορικός παγκοσμίου κύρους και
το έργο του για το Βυζάντιο πρωτοεκδόθηκε το 1933!), ο οποίος σημείωνε πως σ’
ένα θρησκευτικό κράτος όπως το Βυζάντιο, εν αντιθέσει με τον καθολικισμό, δεν
υπήρχε η εξουσία της θρησκείας που βασάνιζε, που δίκαζε που θανάτωνε στην πυρά…
Ε.Γ.Α. «Ναι,
αλλά δεν είναι αυτή η διαφορά μεταξύ της Ορθοδοξίας και του Καθολικισμού. Η
Ιερά Εξέταση αποδεικνύει την παρουσία της Καθολικής Εκκλησίας στα εγκόσμια.
Αντιθέτως η Ορθοδοξία αρνήθηκε να μπει στα εγκόσμια. Γι’ αυτό και ήταν τελείως
διαφορετική η εξέλιξή της».
Φ.Π. –Είπατε- και συμφωνώ ως ένα
βαθμό- πώς το Βυζάντιο είναι μια πολύ παρεξηγημένη ιστορική περίοδος που γεννά
συνειρμούς κάθε άλλο παρά κολακευτικούς. Μην ξεχνάμε όμως τη σωρεία δολοφονιών,
εγκλημάτων, δολοπλοκιών που όντως έγιναν στις αυτοκρατορικές αυλές.
Ε.Γ.Α. «Το
Βυζάντιο παρεξηγήθηκε από τη στιγμή που το συνέκριναν με τον αρχαίο κόσμο.
Οπότε, εάν έχεις το αρχαιοελληνικό κατόρθωμα, με την Παιδεία, τη Φιλοσοφία,
όταν έχεις τον ελληνικό ορθολογισμό που επιτρέπει να ρωτάς και να σε ρωτούν,
πριν να πιστεύεις, όταν φτάνεις σε μια περίοδο όπου η αλήθεια είναι
αποκαλυπτική και όχι κριτική, ε, βεβαίως βρίσκεσαι σε μια περίπτωση που δε θα λέγαμε
πως είναι από τις καλύτερες».
Φ.Π.- Είπατε έως τώρα πώς οι βασικές
αξίες του Βυζαντίου ήταν η πυραμίδα, η ιεραρχία και η φιλανθρωπία.
Ε.Γ.Α. «Αυτά
είναι ο έμπρακτος ανθρωπισμός που διέκρινε το Βυζάντιο».
Φ.Π.-Ποιες είναι οι άλλες μεγάλες
αξίες του Βυζαντίου;
Ε.Γ.Α. «Οι
πιο υψηλές αξίες του Βυζαντίου είναι ακριβώς η άμυνα απέναντι στην Ασία, το
ασιατικό πνεύμα. Ένα βάρος που το Βυζάντιο το σήκωσε μόνο του. Ήδη από τον 7ο
αιώνα ο Ηράκλειος βαδίζει εναντίον των Περσών και βρίσκει το σταυρό, τον
αληθινό σταυρό που φέρνει στην Κωνσταντινούπολη. Όταν αρχίζουν να φτάνουν οι
Τούρκοι στο Βυζάντιο, όχι μόνο οι Σελτζούκοι αλλά και οι Οθωμανοί, ποιά είναι
τα επίθετα που τους δίνουν οι Βυζαντινοί; Πέρσες και Αχαιμινίδες τους αποκαλούν
επειδή έχουν τη συνείδηση πως συνεχίζουν τον προαιώνιο ελληνικό αγώνα ενάντια
της Ασίας. Και όλη η πνευματική αντίσταση εναντίον του Ισλάμ, όλη η πρακτική
αντίσταση εναντίον του Ισλάμ, γίνεται χάρη στο Βυζάντιο. Όταν στα 717 μ.Χ. τα
αραβικά στρατεύματα και ο στόλος σταμάτησαν μπροστά στην Πόλη, σταμάτησαν και
την προέλασή τους στην Ευρώπη, μολονότι είχαν φτάσει, από άλλη δίοδο, στην
Ισπανία, όπου οι Δυτικοί ήταν ακόμα αδύναμοι, ανοργάνωτοι για τη χριστιανική
τους αντίσταση και είχαν υποχωρήσει στον αραβικό κίνδυνο. Οπότε όλη η αντίσταση
του ευρωπαϊκού, του ελληνικού πνεύματος της Ορθότητας-δηλαδή να είσαι ορθός και
όρθιος όπως λέω- της Ορθοδοξίας, της ορθής σκέψης και της ορθής δόξας, όλη αυτή
η αντίσταση ήταν ακόμα καθημερινό βυζαντινό μάθημα. Και αυτό ακριβώς το
καθημερινό μάθημα τους έκανε και διασώσανε κείμενα και πράγματα που δεν ήταν
σύμφωνα με το Χριστιανισμό. Ούτε καν
προϊόντα του Χριστιανισμού. Εννοώ την αρχαία γραμματεία, με τις αντιγραφές μέσα
στα μοναστήρια, με τις αντιγραφές μέσα στα αυτοκρατορικά εργαστήρια. Κι έτσι
διασώθηκε όλη η φιλοσοφία, η φιλολογία, όλη η σκέψη η αρχαιοελληνική. Μέσω της
βυζαντινής μέριμνας. Και από την άλλη, μην ξεχνάμε πως υπάρχει ένας μεγάλος
βυζαντινός πολιτισμός…. Η βυζαντινή τέχνη, ακριβώς, είναι η τέχνη που δέχτηκαν
τις επιρροές της οι σουρεαλιστές. Ενώ αρνήθηκαν την αρχαιοελληνική τέχνη. Και
γιατί; Γιατί αντί να αντιγράψει το σωσία ή το πράγμα σαν να ήταν μια φυσική
φωτογραφία- ανύπαρκτη εκείνη την εποχή-περιγράφει συναισθήματα και πράγματα που
δεν μπορεί να δει το γυμνό μάτι».
Φ.Π. –Μέσα στο πλέγμα των
παρεξηγήσεων για τον κόσμο του Βυζαντίου, εντάσσονται και οι γυναίκες του..
Ε.Γ.Α. «Κι
εδώ το Βυζάντιο ξεχωρίζει, γιατί αν υπάρχει μια αυτοκρατορία που ονόμασε
γυναίκα Αυτοκράτορα –Βασιλέα και όχι βασίλισσα, αυτό ήταν το Βυζάντιο. Όπως
ίσως ξέρετε τα νομίσματα της Ειρήνης της Αθηναίας δεν αναγράφουν «Βασιλίσσης
Ειρήνης», αλλά Ειρήνη Βασιλεύς. Η γυναίκα εξομοιώθηκε ως προς το ανώτατο
αξίωμα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πήρε τα κοινωνικά αξιώματα σε μεγάλο βαθμό.
Αλλά μέσα στα βυζαντινά δεδομένα- κρατικά και άλλα θεσμικά- δεν υπάρχει τίποτα
εναντίον των γυναικών, αν και συνεχίζεται και εκείνες τις μέρες η
αρχαιοελληνική, η ρωμαϊκή νομοθεσία σχετικά με τις διαθήκες, την εξάσκηση
επαγγελμάτων κ.λπ., γιατί βρισκόμαστε σ’ έναν κόσμο που είναι ακριβώς η συνέχεια
του αρχαιοελληνικού. Η διάλεξη που έδωσα στο Μέγαρο Μουσικής είχε θέμα; «Η
Ελένη ο αντινάρκισσος», γιατί όλες οι γυναίκες στην αρχαιότητα ήταν το εργαλείο
και ποτέ μια προσωπικότητα. Ο Νάρκισσος, ο ωραίος παις, αντίθετα με την Ελένη,
ήταν μια προσωπικότητα. Αποφασίζει τι θα κάνει και δεν αποφασίζουν οι άλλοι γι’
αυτόν».
Φ.Π. –Από τις γυναίκες αυτοκράτειρες
του Βυζαντίου, ποια κατά τη γνώμη σας ήταν όντως προσωπικότητα;
Ε.Γ.Α. «Εγώ
δεν πιστεύω στις προσωπικότητες της ιστορίας. Πιστεύω πώς υπάρχουν ιστορικές
στιγμές, όπου ο καθένας είναι έτοιμος σύμφωνα με τα δεδομένα και με τον κύκλο
που έχει, για να μπορέσει να αντιδράσει. Γιατί όλοι μπορούν να μιλήσουν για τη
Θεοδώρα, να μιλήσουν για τη Θεοφανώ, επειδή είτε με την ομορφιά τους, είτε με
την επιρροή τους επηρέασαν μεγάλους αυτοκράτορες, εγώ όμως προτιμώ να μιλήσω
για τη Ζωή την Πορφυρογέννητη, η οποία φτιάχνοντας τα αρώματά της διοικούσε το
Βυζάντιο μέσω των εραστών και των συζύγων της. Η Άννα η Κομνηνή δεν έγινε ποτέ
αυτοκράτειρα, είναι όμως μία από τις πιο συγκινητικές πνευματικές μορφές του
Βυζαντίου. Και σηματοδοτεί το πέρασμα από τη «Μεσαιωνική Εποχή»- σε εισαγωγικά
γιατί δεν θα έλεγα ποτέ Μεσαιωνική για το Βυζάντιο-το πέρασμα από τους Μέσους
Χρόνους προς μια νεότερη συγκινησιακή μορφή. Φτάνει να θυμηθούμε πώς αρχίζει
την «Αλεξιάδα».
Ένα ακόμα
αεροπλάνο περίμενε την κ. Ελένη Γλύκατζη- Αρβελέρ, για να συνεχίσει το
καθημερινό της πρόγραμμα. Με τη βιασύνη που την χαρακτηρίζει κι ένα άγχος που
μάλλον έχει να κάνει με την ίδια τη δυναμική προσωπικότητά της και όχι με την
πιθανότητα να χάσει την πτήση, με αποχαιρέτησε.
Γνώριζε και
κείνη πώς ρίξαμε απλώς μια σύντομη ματιά- αλλά προσδιοριστική για τη συνέχεια
του καθένα μας, εάν ενδιαφέρεται για τις πηγές της στο άγνωστο Βυζάντιο.
Και ο
αποχαιρετισμός συνοψίστηκε στη φράση: «Πρέπει να πάψουμε εμείς οι Έλληνες να
ντρεπόμαστε, γιατί η μόνη ντροπή είναι να μην ξέρουμε το Βυζάντιο…».
ΦΩΤΕΙΝΗ
ΠΙΠΙΛΗ, περ. ΧΙΟS BANK τχ. 3/6, 1993.
Πληροφοριακά
Στην ελληνική γη αναπαύεται από εχθές η
αεικίνητη πάντα σπουδαία ελληνίδα Βυζαντινολόγος. Η εξόδιος ακολουθία τελέστηκε
στην Μητρόπολη Αθηνών- ενώ η σορός της είχε τεθεί σε λαϊκό προσκύνημα. Πλήθος
κόσμου και η πολιτική και η πνευματική ηγεσία της χώρας την συνόδευσε και την
αποχαιρέτησε, μαζί με την οικογένειά της στο αιώνιο τελευταίο ταξίδι της. Ο
χρόνος της επίγειας σωματικής της βιολογίας τερματίστηκε στα 99 της χρόνια.
Έζησε και έφυγε τιμημένη και δοξασμένη, αφήνοντας πίσω της τα αυτοβιογραφικά
της βιβλία, τις βυζαντινές της μελέτες, τα χιλιάδες δημοσιεύματά της, την
αρθρογραφία της. Τους φοιτητές και «ακολούθους της» που γέμιζαν τις αίθουσες
και τα αμφιθέατρα για να ακούσουν τις διδασκαλίες της να παρακολουθήσουν τις
διαλέξεις και τις ομιλίες. Τα Λογοτεχνικά Πάρεργα ασχολούμενα το τελευταίο
διάστημα και διαβάζοντας ο υποφαινόμενος τις μελέτες του Πλατωνιστή καθηγητή
της Φιλοσοφίας Ιωάννη Ν. Θεοδωρακόπουλου, κάνοντας μία μικρή στάση, μετά τα
έκτακτα γεγονότα των ημερών (Θάνατος της Ε. Γ. Αρβελέρ, Θάνατος του πειραιώτη
Ιστορικού της Τέχνης και τεχνοκριτικού Μανόλη Βλάχου, εύρεση Φωτογραφιών των
Ελλήνων Αγωνιστών των 200 δολοφονημένων από τα Γερμανικά Στρατεύματα Κατοχής
στην Καισαριανή), αναρτήσαμε ένα πρώτο σημείωμα, για την σπουδαία Βυζαντινολόγο
μιλώντας εν τάχει για την ποίησή της. Γιατί, η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, δεν ήταν
μόνο μία παγκοσμίως αναγνωρισμένη Ελληνίδα Ιστορικός η οποία μιλούσε συνεχώς
για την Συνέχεια του Ελληνισμού, της Ελληνικής Γλώσσας, την Φιλοσοφική και
Οντολογική παράδοση και Παιδεία των Εθνικών Ελλήνων Κόσμο, έφτανε με τις
ιστορικές της αναλύσεις και έρευνες μέχρι τις ταραγμένες ημέρες μας, της τρίτης
του ανθρώπου χιλιετίας του 21ου αιώνα. Αφιερώνοντας φυσικά το
κυριότερο και μεγαλύτερο μέρος του χρόνου της ζωής της, των ερευνών και της
αγάπης της, των επαγγελματικών της καθηγητικών υποχρεώσεων στο Βυζάντιο, την
Βυζαντινή Ιστορία και Πολιτισμό που υπήρξε η μεγάλη αδυναμία της και δίδαξε για
χρόνια. Επιχειρηματολογώντας πάντα με την σημαντική επιστημονική της επάρκεια,
τα ιστορικά της εφόδια, την ερευνητική της σπουδή και σταθερό λόγο, υπέρ της
προσφοράς και του αυτοκρατορικού μεγαλείου της χιλιόχρονης Βυζαντινής
Αυτοκρατορίας ως Συνέχεια του Ελληνισμού και της διάδοσης του Ελληνικού
Πνεύματος στα πέρατα της Οικουμένης διαχρονικά. Ο λόγος της στεντόρειος, το
πάθος της για το Βυζάντιο μεγάλο, η φωνή της πολλές φορές ακούγονταν
υπερβολική, ο τόνος της οξύς, καίριος, σαφής, δεν επιδέχονταν αμφισβήτηση,
κρυστάλλινη η σκέψη και ο στοχασμός της όταν μιλούσε- μας μιλούσε για το
Βυζάντιο. Δεν μπορώ να γνωρίζω πώς θα ακούγονταν και θα υποδέχονταν τα
επιστημονικά της ιστορικά συμπεράσματα και θέσεις για το «αμαρτωλό» Βυζάντιο οι
προηγούμενες γενιές των Ελλήνων Βυζαντινολόγων, όπως ο Διονύσιος Ζακυθηνός, ο
Βασίλειος Τατάκης, ο Φαίδων Κουκουλές, ο Νικόλαος Τωμαδάκης και άλλοι των
προηγούμενων γενεών. Το βέβαιο πάντως είναι ότι η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ
διέπρεψε στο εξωτερικό- στην Γαλλία όπου εκπαιδευτικά και επαγγελματικά
σταδιοδρόμησε και έζησε το μεγαλύτερο μέρος του βίου της και αναγνωρίστηκε από
την επιστημονική και εκπαιδευτική κοινότητα και τον πνευματικό κόσμο της
Ελλάδας και παγκοσμίως. Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ ως Βυζαντινολόγος όπως και
άλλοι, πχ. ο φιλόσοφος και στοχαστής Χρήστος Γιανναράς, ο φιλόσοφος Στέλιος
Ράμφος, ο πατήρ Γεώργιος Μεταλληνός ως ιστορικός καθηγητής, ο Ιστορικός Νίκος
Σβορώνος υπήρξαν κατά κάποιον τρόπο, τις δεκαετίες μετά την μεταπολίτευση, το
αντίπαλο «στρατόπεδο» από την ομάδα και τους πνευματικούς και των γραμματιζούμενων
κύκλων των Αρχαιοελληνιστών. Εκείνης δηλαδή της μερίδας των Νεοελλήνων που πρέσβευαν
και όμνυαν μόνο στον Αρχαίο των Εθνικών Ελλήνων Κόσμο και θεώρηση ζωής και
πολιτιστική παράδοση που η άλλη πλευρά ονόμαζε «Παγανιστική». Ενώ οι
Αρχαιολάτρες τους αποκαλούσαν συλλήβδην «Νεορθόδοξους». Όροι θρησκευτικών και
πολιτικών σκοπιμοτήτων που καθιερώθηκαν και «επιβλήθηκαν» στην δημοσιογραφική
αρθρογραφία της εποχής στην κειμενογραφία και σε βιβλία που κυκλοφόρησαν. Η
Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ μαχόμενη και αγωνίστρια πάντα, γυναικεία παρουσία
ασυμβίβαστη, δυναμική και αρκετά επικοινωνιακή στάθηκε όρθια στις επάλξεις των
Βυζαντινών Καστρόπυργων και υπερασπίστηκε με πυρετώδη θέληση το Βυζαντινό
Αυτοκρατορικό Χριστιανικό- Ορθόδοξο Μεγαλείο ως αδιάρρηκτη ενότητα και συνέχεια
του Αρχαίου Ελληνισμού της Ιστορικής και Πολιτιστικής παράδοσης των Εθνικών Ελλήνων,
πριν την έλευση των Χριστιανών. Για όσους και όσες είχαν παρακολουθήσει Ομιλίες
και Διαλέξεις της, διαβάσει τις μελέτες και τα βιβλία της την προσομοίαζαν με
την πεισματική θέληση του μικρασιάτη μυθιστοριογράφου και αγιογράφου κυρ Φώτη
Κόντογλου, του ακραίου στις θέσεις του αξιόλογου συγγραφέα και πιστού της
πίστης του. Γι’ αυτό και ο λόγος της Αρβελέρ προκαλούσε ορισμένες φορές
αντιδράσεις είτε στις ομιλίες της, είτε στις συνεντεύξεις της σε διάφορα έντυπα
ή τηλεοπτικές εκπομπές. Αλλά ήταν τέτοιο το εύρος των γνώσεών της πάνω στην
Ιστορία, σε Ιστορικά ζητήματα και πτυχές του Βίου των Βυζαντινών που δεν
γίνονταν να μην αποδεχτείς το μεγαλύτερο μέρος των συμπερασμάτων της. Η Αρβελέρ
προσπάθησε να σπάσει ερευνητικά και της σκέψης στεγανά, να μας κάνει να
αναρωτηθούμε για τις δικές μας επιλογές και θέσεις. Την θέση της Ελλάδας και
του Ελληνισμού στον σημερινό σκοτεινό κόσμο μας, που δεν γνωρίζουμε ποιος
αποφασίζει τι και πότε. Οι απόψεις της για το Αιγαίο και το Μακεδονικό ζήτημα
προκάλεσαν αντιδράσεις, και αναμοχλεύσεων διαμάχες, υποστηρικτών της και
αρνητών της. Γράφτηκαν πολλά και δημοσιεύτηκαν άλλα τόσα εκατέρωθεν των
ερμηνευτικών θέσεων. Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ όπως και ορισμένοι άλλοι Έλληνες
Ιστορικοί δεν κατάλαβαν- έστω εγκαίρως- ότι εκπαιδευτικές, πολιτιστικές και
πολιτικές αγκυλώσεις αιώνων δεν σβήνονται εν μία νυχτί, με μία κυβερνητική
απόφαση, με ένα φιλοσοφικό ή ιστορικό μανιφέστο, με μία συνέντευξη επί των
ιστορικών δικαίων του Ελληνισμού και της κληρονομιάς του-μας. Εκείνο που
συνειδητοποίησε μάλλον εγκαίρως ήταν, ότι σαν καθηγήτρια Βυζαντινολόγος, σαν
δασκάλα Ιστορικός μπροστά στο ακροατήριό της όταν στέκονταν και συνομιλούσε,
συνδιαλέγονταν δεν γίνονταν να αναφερθεί σε ορισμένα κρίσιμα σημεία και
αποφάσεις ιστορικών προσώπων και γεγονότων, όταν μάλιστα, οι αποφάσεις αυτές
και τα όσα συνέβησαν στο παρελθόν της πρόσφατης ή της απώτατης Ελληνικής
Ιστορίας μας και διαδρομής της κοινής μας παράδοσης έχουν τυλιχθεί εδώ και
αιώνες στον Μύθο και από έναν δημιουργικό Θρύλο στις συνειδήσεις των Ελλήνων
και Ελληνίδων, δηλαδή του συνόλου-σαν σώμα- του Ελληνικού Λαού. Το ιστορικό
αναμφισβήτητο γεγονός υποχωρεί μπροστά στο μυθικό ερμηνευτικό του αποτύπωμα και
περιγραφή. Ο Μύθος υπερισχύει της Ιστορικής Αλήθειας, όπως και η Επιστημονική
εξήγηση απορρίπτεται από τις συνειδήσεις των λαϊκών ανθρώπων από την
παρηγορητική παραμυθία της αποκαλυπτικής μεταφυσικής σωτηριολογίας της
Θρησκείας ή των διαφόρων Εκκλησιών και των δογμάτων τους. Αυτό το κατανόησε η
πανέξυπνη Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, ένα ευφυές γυναικείο πνεύμα και τα ανέφερε σε
συνεντεύξεις της αλλά κυρίως, το κρυστάλλωσε και το οργάνωσε μέσα στον ποιητικό
της λόγο. Και στις τρείς προηγούμενες ποιητικές της συλλογές-τις οποίες
αναφέραμε στο πριν δύο ημερών σημείωμά μας-οι οποίες αποτελούν ένα ενιαίο όλο
ιστορικής αντίληψης και θεώρησης της Ελληνικής αλλά και της Παγκόσμιας Ιστορίας
βλέπουμε την ποιήτρια Αρβελέρ, να δίνει απαντήσεις, να θέτει ερωτήματα, να
σχολιάζει αρνητικά, να αναδεικνύει διλήμματα, να κρατά τα στοιχεία του
ειρωνικού και σατιρικού ύφους, αναφερόμενη σε μεταιχμιακές στιγμές της
Βυζαντινής Ιστορίας και αποφάσεων όχι μόνο Αυτοκρατόρων αλλά και των
Θρησκευτικών Ιερών Συμβόλων της Χριστιανικής Ορθόδοξης Σκηνογραφίας της
Σωτηριολογίας της. Διαβάζοντας τα Ποιήματά της ως Ποιήματα Ιστορίας, της Ιστορίας
φωτισμένης από διάφορες γωνίες λήψεις από την επίσημη, συναντάμε ακόμα και την
αρχαιοελληνική θρησκευτική θεώρηση της Ομηρικής Κοινωνίας όπου ο πατέρας των
Θεών και των Ανθρώπων ο Νεφεληγερέτης Ζευς δεν μπορεί να επέμβει μέσα στην
Ιστορία και να ανατρέψει αποφάσεις της κοινής Μοίρας και να σώσει από τον
βέβαιο θάνατο τον Υιό του, το ίδιο έχουμε και στον Χριστιανικό Κόσμο, η Αρβελέρ
καταθέτει την απορία της για την μη σωτήρια επέμβαση της Παναγίας στην διάσωση
της Πόλης και σε άλλες ιστορικές κρίσιμες στιγμές. Και εδώ- παρενθετικά να
σημειώσουμε τις εικόνες που βλέπουμε σε κινηματογραφικά ντοκιμαντέρ της εποχής
της Μικρασιατικής Καταστροφής του 1922, Έλληνες Μικρασιάτες εξαθλιωμένους και
βασανισμένους ανθρώπους, διωγμένους από τις πατρογονικές τους εστίες, να
παίρνουν το δρόμο της προσφυγιάς και της ξενητειάς, με μόνο τα παλαιά τους
ρούχα και ένα ιερό εικόνισμα στο χέρι. Το οξύμωρο της ιστορικής πραγματικότητας
με την μεταφυσική ανυπαρξία μιάς ανώτατης προστατευτικής δύναμης η οποία
παραμένει απαθής, αδιάφορη και αρκετές φορές επιλεκτικά εχθρική απέναντι και
στους πιστούς ακολούθους της. Ο Μύθος συνήθως υπερισχύει της Ιστορικής Αλήθειας
και Μαρτυρίας. Ό,τι λοιπόν δεν μπορούσε να εκφράσει και να διατυπώσει ελεύθερα
μέσα στα ιστορικά της βιβλία και ομιλίες, το πράττει με τα εξαιρετικής σοφίας
και ποιότητας ποιήματά της. Μάλιστα, οι αναγνώστες τους που έχουν την ανάλογη
εμπειρία της Καβαφικής ιστορικής ποίησης, ορισμένων έργων του Κωστή Παλαμά
κ.λπ. θα αναγνωρίσουν το ιστορικό ποιητικό παιχνίδι της Βυζαντινολόγου
Ιστορικού που αποδεικνύεται και εξαιρετική Ελληνίδα ποιήτρια, με ποιητικές
προδιαγραφές που ξεπερνούν άλλες αμιγώς γυναικείες ποιητικές φωνές της εποχής
μας. Η Ποίησή της συμπληρώνει την Ιστορική ματιά της με τον καλύτερο και
αποτελεσματικότερο τρόπο. Κάτι, που, μάλλον, δεν προσέχθηκε όσο της άξιζε και η
ίδια εμμέσως επεσήμανε.
Πληροφορούμενος το έκτακτο γεγονός της
απώλειάς της, την Δευτέρα που μας πέρασε έπιασα ξανά να διαβάσω τις ποιητικές
της συλλογές που είχα και ορισμένες, 22 για την ακρίβεια, Συνεντεύξεις της από το
1982 έως το 2004 που είχε δώσει σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά ποικίλης
ύλης και σε γνωστές μας δημοσιογραφικές πένες, όπως της δημοσιογράφου,
πολιτικού και συμβούλου δημοσίων σχέσεων και φιλόζωης κυρίας Φωτεινής Πιπιλή της οποίας την παλαιά συνέντευξη αντιγράφω. Στις συζητήσεις της αυτές η
Βυζαντινολόγος δεν "δίνει" μια προφορική πραγματεία περί Βυζαντίου και
Ελληνικότητας ιστορικής Συνέχειάς της αλλά, με εύληπτο λόγο θίγει ζητήματα,
θέτει προβληματισμούς, καταθέτει ερωτήματα προς όλους μας. Όσους τέλος
πάντων ενδιαφέρονται για τέτοιου είδους
Ιστορικά και της Ελληνικής Ταυτότητας ζητήματα και ο προσανατολισμός των
ερμηνευτικών τους προσεγγίσεων δεν ακολουθεί Μανιχαϊστικούς κανόνες και απολυτότητες
επεξηγηματικές. Στην πρώτη αυτή ανάρτηση Συνεντεύξεων της Ελένης Γλύκατζη
Αρβελέρ να επισημάνουμε και την σοβαρότητα και υπευθυνότητα των γυναικών
ελληνίδων δημοσιογράφων οι οποίες παίρνουν συνέντευξη από την πρόεδρο του
Κέντρου Ζωρζ Πομπιντού στο Παρίσι, την Πρύτανη της Σορβόννης, της Ελληνίδας
παλαιάς επονίτισσας από τον Βύρωνα που συναντήθηκε με τις μεγαλύτερες πολιτικές και πνευματικές προσωπικότητες της εποχής της κρατώντας πάντα το πνεύμα της ανεξαρτησίας της,
διατυπώνοντας ευθαρσώς την γνώμη της και διατρανώνοντας με την σταθερότητα της
φωνής της τις εκπαιδευτικές και γνωστικές της πεποιθήσεις Ιστορία και Παιδεία το μεγάλο της πάθος, τον σημαίνοντα ρόλο της σε θέσεις και αξιώματα τόσο στην Γαλλία όσο και
στην Ελλάδα όπως μας λέει στις Συνεντεύξεις της αυτές. Την δική της ατομική
ιστορική περιπέτεια πληθωρικής ζωής σαν μητέρας, συζύγου, ιστορικού και
Βυζαντινολόγου. Μπορεί να
επαναλαμβάνεται στις Συνεντεύξεις της αλλά αξίζει να διαβαστούν. Ας αναφέρουμε
ενδεικτικά γυναικεία ονόματα που συνομίλησαν μαζί της. Η γνωστή μας Μαρία Καραβία στην εφ.
«Η Καθημερινή» της 25/9/1988 «Οι Έλληνες έχουν Παιδεία αλλά δεν έχουν
Μόρφωση». Η πολιτικός και δημοσιογράφος
κυρία Λιάνα Κανέλλη στο περιοδικό που εξέδιδε «NEMECIS” τχ. 19/6,1998 «Τίνος εστίν το
Ελληνίζειν;». Η κυρία Άννα Γριμάνη συνομιλεί μαζί της στο περιοδικό «Κ» της
«Καθημερινής» τχ. 32/4-1-2004 «Η μεγαλύτερη ανήθικη πράξη είναι η έλλειψη
αυτογνωσίας». Η Μαριάννα Πολυχρονιάδου συζητά μαζί της στο «Εθνος» της Κυριακής 3/1/1993 «Από ποιους κινδυνεύει η
Ελλάδα», η ίδια δημοσιογράφος συζητά μαζί της και στην εφημερίδα «Η Αυγή» της
Κυριακής 21/4/1996 «Έχουμε ανάγκη από γεφυροποιούς». Η δημοσιογράφος Κίτσα
Μπόντζου στην ίδια εφημερίδα της 1/12/1996 «Μόνο τα οικονομικά συμφέροντα των
δύο λαών θα φέρουν…» καθώς και στην εφ. «Ελευθεροτυπία» 24/9/2001 «Ο 20ος
αιώνας καταστρατήγησε αυτά που δίδαξε».
Στο περιοδικό “Symbol” της 8/6/2002 η Άριαν Λαζαρίδου στο «Ε.Γ.Α. Όσα μας έμαθε η
ζωή». Στο περιοδικό «Αντί» τχ. 414/8-9-1989 η Βάσια Καρκαγιάννη- Καραμπελιά
γράφει και συνομιλεί για το Πολιτιστικό Κέντρο G. Pompidou το γνωστό (Beaubourg), η κυρία Άννα Παναγιωταρέα στο
περιοδικό «Εφτά Ημέρες» της Καθημερινής 1/11/1992 «Δεν βλέπω την Ευρώπη χωρίς
την Ελλάδα», ενώ η Σταυρούλα Παπασπύρου συζητά στην «Αυγή» της 25/3/89 «Φιλοδοξώ να κάνω το Μπομπούρ καταλύτη του Ευρωπαϊκού Πνεύματος». Η Ήρα
Φελουκατζή στην εφημερίδα «Τα Νέα» 2/2/1982 μιλά για «Την Τεχνολογία στην
Υπηρεσία του Ανθρώπου», στο περιοδικό «Ο Ταχυδρόμος» τχ. 6/7-2-1991 «Η Εικόνα
του Μέλλοντος», στην «Ελευθεροτυπία» της 14/7/1997 «Να μάθουμε στην αρμονία και
στην επιτυχία της μιάς μέρας». Η Ελένη Αποστόλου στο περιοδικό «ΈΝΑ» τχ.
32/8-8-1985 «Δεν θα διάλεγα την Ελλάδα…». Η διευθύντρια της Πινακοθήκης Μαρίνα
Λαμπράκη Πλάκα στο «Βήμα» της 16/9/1990 «Δικαίωμα στο λάθος». Η Αρβελέρ έδωσε
επίσης και άλλες συνεντεύξεις στον «Ελεύθερο Τύπο» Κυριακή 16/7/2000 στην
Ελπίδα Πασσαμιχάλη, «Χωρίς Ειρήνη δεν υπάρχει Πολιτισμός», στην Έμμη Πανούση
στον «Αδέσμευτο της Κυριακής» 17/9/2000 «Ποιος κυβερνάει τον άθλιο κόσμο μας;» και
πολλές άλλες. Οι δημοσιογραφικοί τίτλοι είναι από τα λεγόμενα της
Βυζαντινολόγου. Όπως βλέπουμε η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ, η Ελληνίδα με το
ελεύθερο πνεύμα μίλησε πέρα από τα πεδία των επιστημονικών της ενδιαφερόντων
και για άλλα κρίσιμα της εποχής μας ζητήματα όπως το "Σκοπιανό", την διάλυση της
Γιουγκοσλαβίας θέματα που δεν αφορούσαν μόνο την πατρίδα μας αλλά και ευρύτερων
γεωστρατηγικών αποφάσεων και διπλωματικών ενεργειών. Μίλησε για το πανάρχαιο
σαράκι των Ελλήνων και του Ελληνισμού την διχόνοια: Γράφει στο ποίημά της «Νεοελληνικό»
της συλλογής της «Ένδοξος Ελλάς», εκδ. Ερμής, 3, 2004.
Παλιά και γνήσια ελληνική αυτή η
διχοστασία.
Παιδιά οι μεν αγίων κι αγγέλων ασωμάτων,
απόγονοι οι άλλοι αρχαίων αγαλμάτων,
προσμένουν όλοι θαύμα την παλιγγενεσία,
χωρίς διόλου να νοιάζονται πού, τώρα
εδώ και χρόνια,
άγρια αλληλοσφάζονται στα μαρμαρένια
αλώνια.
Ας κλείσουμε το δεύτερο
αποχαιρετιστήριο σημείωμά μας με την Ποιητική της φωνή ως Μάθημα Ιστορίας.
Θάνατος
Ιουλιανού Παραβάτη
Ειδωλολάτρες
δαιμονισμένοι ξωτικοί
μέσα στην
Εκκλησία, στον Δία έκαμαν προσευχή
και πονηρά
επικαλέσθηκαν πνεύματα.
Σάστισαν με
την προσβολή οι στρατηγοί
και μύρια
εσοφίστηκαν τεχνάσματα,
την σύγχυση
να κρύψουν και την ταραχή
που τα
χριστιανικά κατέλαβε στρατεύματα.
Αμέσως στους
καντάτορες έδωσαν προσταγή,
ύμνους κι ηρωικά
να τραγουδήσουν άσματα
που έλεγαν
για τις νίκες του Σταυρού
και για
όλεθρο μιλούσαν, ολοσχερή και παντελή,
του κάθε
βάρβαρου και άπιστου εχθρού.
Όμως πάνω
απ’ όλους κι από όλα είπαν,
πρέπει να
δοξασθεί η Οδηγήτρα Παναγία,
που δίχως
λόγχη λόγχισε, με μόνο μια ματιά
τον δαίμονα
Ιουλιανό και την σατανική στρατιά. Σελ. 19
Λιθοβολισμός
της Υπατίας
Τους ιερείς δει σιγάν ή τεθνάναι
Λιβάνιος
Εφυλακίσαν στο
πραιτώριο τους μύστες
και έντρομοι
οι ιερείς σιωπούν.
Επίμονα φημολογούν
οι αγοραίοι
πώς όπου νάναι,
οι έννοιες των μυστηρίων
σε δρόμους
και πλατείες θα κοινοποιηθούν
εφ’ όσον οι
πρώην δαδοφόροι νέοι,
(αυτοί που όλο
για την Ίσιδα ρωτούσαν
κι ήθελαν της
Σίβυλλας τα μυστικά να πουν)
στης Εκκλησιάς
τις πόρτες τώρα δορυφορούν.
Μάλιστα
μερικοί της φιλοσόφου Υπατίας
ένθερμοι ήσαν
πρώτα οπαδοί και μαθητές’
αφ’ ότου όμως
γίναν του Αγίου Πέτρου μιμητές,
δημόσια αρνήθηκαν,
Δάσκαλο και διδασκαλία.
Ήλπιζαν έτσι,
οι μωροί, πώς οι εν Αλεξανδρεία
-μιά κι είχε
λείψει από την μέση η Υπατία-
δεν θα είχαν
λόγο πιά, κι ούτε εύλογη αιτία
μέχρι θανάτου
να μισούν και να φθονούν,
στην Πόλη να
διαβάλλουν και να συκοφαντούν,
της Κυρηναϊκής
την ένδοξη και έντιμη πολιτεία. Σελ. 20
Ελληνορωμαίος Μάρτυρας
Δεν ζητωκραύγασα
τον Καίσαρα,
δεν χειροκρότησα
τον λόγο του Υπάτου,
ούτε χαιρέτησα
τα λάβαρα των λεγεώνων.
Παντάπασιν ανάξιος
Ρωμαίος…
Το γένος όμως
Έλλην προ αιώνων,
και τώρα Χριστιανός
μέχρι θανάτου,
φανατικός κι
ορθόδοξος ακραίος. Σελ. 17
Επίλογος
Οι ήρωες προχωρούν στα
σκοτεινά
Γιώργος Σεφέρης
Πώς θέλεις η
πληγή σου αυτή να γειάνει
όταν σε βρίζουν
στο δρόμο τα παιδιά προδότη,
και λένε κι άλλα
χλευαστικά πολλά ακόμη,
κι όταν η μάνα
σου στον αστυνόμο είπε ότι
ήσουν «ο μόνος
που χειροκροτούσε την Σαλώμη
τότε που οι άλλοι
εθρηνούσαν τον Άη- Γιάννη».
Πάντως του
ταξιδιού το τέλος όπου νάναι φτάνει
κι απ’ την
παρέα σίγουρα δεν θα βρεθεί κανείς
μαζί σου να
εγγυηθεί της Λευτεριάς τα λύτρα
(ο λόγος περί
θάρρους, τόλμης και αρετής
και όχι βέβαια
για του χρυσού την ρήτρα).
Μην προσπαθείς
λοιπόν το δίκιο σου να βρεις.
Πρόσεχε όμως!
Μόνος στα σκοτεινά μην προχωρείς’
συνοδοιπόρο
πάρε τον γιό σου από νωρίς
και κάποιον
φίλο, ή μάλλον κάποιον χάρτη, ρώτα
πού άραγε να
βγάζει αυτός ο δρόμος ο μακρύς
τώρα που οι ήρωες
κουράστηκαν,
και τίποτα
δεν είναι όπως πρώτα. Σελ. 62
Από την συλλογή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ Ποιήματα
Ιστορίας, εκδόσεις ΕΡΜΗΣ, 10, 1998, σ. 68.
Γιώργος Χ. Μπαλούρδος
Πειραιάς
21 του «Άγιου
Φεβρουάριου» του 2026
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου